athātaḥ śalyāpanayanīyamadhyāyaṃ
1
vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān
dhanvantariḥ ||2|| śalyaṃ
dvividhamavabaddhamanavabaddhaṃ ca ||3||
avabaddhamanavabaddhaṃ ceti tatrāvabaddhaṃ viśeṣeṇā''saktam; anye tu
“asthyādipraviṣṭamavabaddham
2, itaradanavabaddham” iti manyante||1-3||
tatra samāsenānavabaddhaśalyoddharaṇārthaṃ pañcadaśa
3
hetūn vakṣyāmaḥ | tadyathā- svabhāvaḥ, pācanaṃ, bhedanaṃ, dāraṇaṃ, pīḍanaṃ,
pramārjanaṃ, nirdhmāpanaṃ, vamanaṃ, virecanaṃ, prakṣālanaṃ, pratimarśaḥ,
pravāhaṇam, ācūṣaṇam, ayaskānto, harṣaśceti
||4||
tatrānavabaddhasyaiva prathamamaṅgīkṛtasya parisaṅkhyāya hetūn pariharaṇe
darśayannāha- tatretyādi| tatreti tayormadhye| svabhāvaḥ prakṛtiḥ; pācanamiti
apakvaśalyasya pācanadravyaiḥ pākavidhānaṃ; bhedanamiti vṛddhipatrādibhiḥ
śastraiḥ sphoṭanaṃ; dāraṇamiti cirabilvādibhirmiśrakoktairauṣadhairvidāraṇaṃ;
pīḍanamiti ‘dravyāṇāṃ picchilānāṃ’(sū. a.37) ityādimiśrakoktairdravyaiḥ kṛtvā
pīḍyate yat; pramārjanamiti bālavastrābhiḥ proñchanaṃ; nirdhmāpanamiti
pradhamanam, etaduktaṃ bhavati pippalīkaṭphalādicūrṇasya nāḍyā
nāsāntaḥprāpaṇaṃ; pratimarśaḥ aṅgulyādigharṣaṇaṃ; pravāhaṇaṃ vi(ni)kunthanam;
ācūṣaṇaṃ mukhaśṛṅgaiḥ kṛtvā yaccūṣyate; ayaskāntaḥ pāṣāṇaviśeṣaḥ,
yadyapyayaskānta iti sāmānyenopāttastathā'pyatra karṣako grāhyaḥ;
harṣastuṣṭiḥ||4||
tatrāśrukṣavathūdgārakāsamūtrapurīṣānilaiḥ svabhāvabalapravṛttairnayanādibhyaḥ
patati | māṃsāvagāḍhaṃ śalyamavidahyamānaṃ pācayitvā prakothāttasya
pūyaśoṇitavegādgauravādvā patati | pakvamabhidyamānaṃ bhedayeddārayedvā |
bhinnamanirasyamānaṃ pīḍanīyaiḥ pīḍayet pāṇibhirvā | aṇūnyakṣaśalyāni
4
pariṣecanādhmāpanairbālavastrapāṇibhiḥ
5
pramārjayet | āhāraśeṣaśleṣmahīnāṇuśalyāni
6
śvasanotkāsanapradhamanairnirdhamet | annaśalyāni
vamanāṅgulipratimarśaprabhṛtibhiḥ | virecanaiḥ pakvāśayagatāni |
vraṇadoṣāśayagatāni prakṣālanaiḥ | vātamūtrapurīṣagarbhasaṅgeṣu
pravāhaṇamuktam
7| mārutodakasaviṣarudhiraduṣṭastanyeṣvācūṣaṇamāsyena viṣāṇairvā |
anulomamanavabaddhamakarṇamanalpavraṇamukhamayaskāntena |
hṛdyavasthitamanekakāraṇotpannaṃ śokaśalyaṃ harṣeṇeti
||5||
svabhāvādihetorviṣayamāha- tatrāśrukṣavathūdgāretyādi| tatra teṣāṃ
pañcadaśānāṃ madhye| etairaśruprabhṛtibhiḥ svabhāvabalaṃ svabhāvaśaktiḥ, tataḥ
pravṛttairāgatairhetubhirnayanādibhyaḥ śarīrapradeśebhyo rajaḥprabhṛti śalyaṃ
patatītyarthaḥ| pācanaviṣayamāha- māṃsāvagāḍhamityādi| avagāḍham
abhyantaragatam| avidahyamānam apacyamānam| prakothāttasyeti
pūtibhāvānmāṃsasyetyarthaḥ| bhedanadāraṇayorviṣayamāha- pakvamityādi|
pīḍanaviṣayamāha- bhinnamityādi| anirasyamānam aniṣkrāmantam|
pramārjanaviṣayamāha- aṇūnītyādi| akṣāṇi indriyāṇi| pariṣecanaṃ
dhārābhiṣecanam| ādhmāpanam akṣiṣu mukhamārutasya prāpaṇam|
nirdhmāpanaviṣayamāha- āhāraśeṣatyādi|- bhuñjānasya
nāsāntarādisthitamannamāhāraśeṣaḥ| hīnānāṃ patitānāṃ bhraṣṭānāṃ
śalyānāmalpāvayavā hīnāṇuśalyānyucyante| śvasanaṃ śvāsaḥ, utkāsa utkṛṣṭaṃ
kāsanam| nirdhamet niṣkāsayet| vamanapratimarśayorviṣayamāha-
annaśalyānītyādi| annaśalyaṃ vamanena patati, aṅgulipratimarśena ca;
aṅgulipratimarśaḥ aṅgulyādigharṣaṇam| virecanaviṣayaṃ darśayannāha- virecanaiḥ
pakvāśayagatānīti|- pakvāśayagatāni ‘śalyāni’ iti śeṣaḥ| prakṣālanaviṣayamāha-
vraṇetyādi| vraṇadoṣaḥ pūyaḥ, sa eva śalyaṃ, vraṇāśayagatānyanyānyapi
śalyānītyarthaḥ| pravāhaṇaviṣayamāha- vātetyādi| saṅgaḥ apravṛttiḥ|
cūṣaṇaviṣayamāha- mārutetyādi| ayaskāntaviṣayamāha- anulomamityādi|
harṣaviṣayamāha- hṛdyavasthitamityādi| kecidanavabaddhaśalyaharaṇamadhye
bhedanadāraṇapīḍanavamanavirecanaprakṣālanāni na manyante, teṣāṃ mate
bhedanadāraṇayoravabaddhaśalyaviṣayatvaṃ, pīḍanādīnāṃ caturṇāṃ
yathāsambhavamukteṣvevāntarbhāvaḥ||5||
sarvaśalyānāṃ tu mahatāmaṇūnāṃ vā dvāvevāharaṇahetū bhavataḥ-
pratilomo'nulomaśca
8||6||
pañcagatīnāṃ śalyānāmapi sarveṣāmamārgamārgabhedena dvividhamāharaṇaṃ
darśayannāha- sarvaśalyānāmityādi| praveśamārgeṇaivāharaṇaṃ pratilomaṃ,
tadviparītaṃ cānulomam||6||
tatra pratilomamarvācīnamānayet
9, anulomaṃ parācīnam ||7||
pratilomānulomāharaṇayorviṣayamāha- tatretyādi| tatreti tayormadhye|
arvācīnamiti nātidūrapraveśāt, niviṣṭaśalyadvārāpekṣayā kāyasya
pūrvārdhasthitaṃ śalyamārvācīnamucyate| tattu śalyaṃ pratilomamānayet|
ko'rthaḥ? pāścātye'rvācīnadeśe ānayet, praveśamārgeṇaivānayet; anulomena
parārdhena nirhriyamāṇamaviddhamapi bahutaraṃ pradeśaṃ vedhayet; tatra
maraṇamupadravā vā bhavanti| anulomamityādi| parācīnamiti dūrapraviṣṭaṃ;
kāyasya parārdhanirgataṃ śalyamucyate| tacchalyamanulomamānayet| ko'rthaḥ?
agretane parācīne pradeśe ānayet||7||
uttuṇḍitaṃ
10
chittvā nirghātayecchedanīyamukham ||8||
yadā tvanativegācchalyamagretanapradeśena nirgatamuttuṇḍitamukhaṃ ca bhavati
tadā tasya śalyasya chedanīyamukhasya chedyapradeśajaṭitasya
parācīnānulomaharaṇe kīdṛśaṃ vidhānamiti darśayannāha- uttuṇḍitamityādi|
uttuṇḍitamūrdhvaṃ niḥsaranmukhamiva| nirghātayediti itastataścālayeddhastena
mudgarādinā vā; tataścānulomamāharet| chedanīyamukhamiti
kaṇṭakakharjūrīpatraprabhṛtikam, etenottuṇḍitaṃ chedanīyamukhaṃ
parānnirgatamukhaṃ chedyapradeśajaṭitaṃ ca śalyaṃ parācīnānulomāharaṇaviṣaya
ityuktaṃ bhavati||8||
chedanīyamukhānyapi kukṣivakṣaḥkakṣāvaṅkṣaṇaparśukāntarapatitāni ca
hastaśakyaṃ yathāmārgeṇa hastenaivāpahartuṃ prayateta
||9||
kiṃ chedanīyamukhasya sarvatrāyaṃ vidhirnetyāha- chedanīyetyādi| vakṣa iti
hṛdayam| hastenāhartuṃ yacchakyate śalyaṃ tat hastaśakyam| yathāmārgeṇeti
praveśamārgeṇetyarthaḥ| hastenaiveti hastenaivoddharet, na
kadācinmudgarādibhiścālayet| prayateta prayatnaṃ kurvīta| anye tu
‘acchedanīyamukhāni
11
tu’ ityādi pāṭhaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- na
kevalamanuttuṇḍitānyanirghātyamukhānyapīti samuccīyate tuśabdena, tāni
kukṣyādipatitāni sarvāṇyevācchedyatvādanirghātyāharaṇīyāni
12| etenaitaduktaṃ bhavati- parācīnānāmapi śalyānāmanulomamāharaṇīyānāmapi
pratilomamevāharaṇaṃ kartavyam, anulomāharaṇe kukṣyādiṣu mahān chedānubandho
bhavet| parśukāntarapatitāni cetyasyāgre, “anuttuṇḍitaśalyāni chedanīyamukhāni
ca| anirghātyāni jānīyādbhūyaśchedānubandhataḥ”- iti bhojasaṃhitoktaṃ kecit
pāṭhaṃ paṭhanti, sa ca pramādapāṭhaḥ, nibandheṣvadarśanāt||9||
hastenāpahartumaśakye śalye kiṃ vidhānamiti darśayati- hastenetyādi| viśasya
chittvā śastreṇetyarthaḥ| kecit ‘hastena cāhartumaśakye aviśasya
yantreṇāpaharet’ iti pāṭhaṃ manyante| teṣāṃ mate aviśasya acchittvetyarthaḥ,
hastena ceti cakāreṇa yantrāharaṇāśakyasya śalyasya viśasyetyupalabhyate||10||
bhavati cātra- śītalena jalenainaṃ mūrcchantamavasecayet | saṃrakṣedasya
16
marmāṇi muhurāśvāsayecca tam ||11||
śalyāharaṇe upadravacikitsāsūtraṃ nirdiśannāha- śītalenetyādi| enamiti
śalyāturam| avasecayediti siñcedityarthaḥ| āśvāsayediti kṣīratarpaṇādidānena|
bāhulyenāmuṃ pāṭhaṃ kecinna paṭhanti| gayadāsena tu paṭhitvā'yaṃ
pāṭho'trāntare vyākhyātaḥ, yuktaścāyaṃ, tasmāt paṭhanīya eva||11||
tataḥ śalyamuddhṛtya nirlohitaṃ vraṇaṃ kṛtvā svedārhamagnighṛtaprabhṛtibhiḥ
17
saṃsvedyāvadahya pradihya sarpirmadhubhyāṃ baddhvā''cārikamupadiśet |
(sirāsnāyuvilagnaṃ śalākādibhirvimocyāpanayet; śvayathugrastavāraṅgaṃ
samavapīḍya śvayathuṃ; durbalavāraṅgaṃ kuśādibhirbaddhvā|)
||12||
hṛte śalye paścātkarma darśayannāha- tata ityādi| nirlohitamiti arudhiravantam
18| saṃsvedyeti atiniḥsṛtaśoṇitamavedanaṃ sukhoṣṇena ghṛtena, taditaramagninā
saṃsvedyeti sambandhaḥ| avadahyeti agnikṛtyān vraṇān dagdhvetyarthaḥ|
pradihyeti lepayitvā, asvedyamatisrutaśoṇitaṃ ca| atra kecit ‘avadahya’ iti na
paṭhanti, ‘pradihya’ ityasya sthāne ‘tarpayitvā’ iti paṭhanti| atra
kecidgaḍḍurikāpravāheṇa bhojoktaṃ ‘sirāsnāyuvilagnaṃ śalākābhirvimocyāpanayet,
śvayathugrastavāraṅgaṃ samavapīḍya śvayathuṃ, durbalavāraṅgaṃ
kuśādibhirbaddhvā’ iti pāṭhaṃ paṭhanti, pravāhapaṭhitā vyākhyānayanti ca-
vāraṅgaṃ śastranālam, avapīḍya śvayathumapanayediti sambandhaḥ; kuśādibhiḥ
badhvā ‘apanayet’ ityatrāpi yojyate; kuśā vaṃśavetrādikambī| ayaṃ ca
vidhistantrāntarādavaseyo na suśrutasaṃhitāyāmasti,
tantrāntaradarśanālasaistvatraivānīya likhita ityatra na paṭhanīya eva||12||
hṛdayamabhito
19
vartamānaṃ śalyaṃ śītajalādibhirudvejitasyāpaharedyathāmārgaṃ;
durupaharamanyato'pabādhyamānaṃ pāṭayitvoddharet
||13||
vakṣaḥpatiteṣu viśeṣavidhimāha- hṛdayamityādi| hṛdayamabhito vartamānamiti
hṛdayasamīpe sthitamityarthaḥ| udvejitasya udvignahṛdayasya,
śītajalādudvejanaṃ ca klamaparihārāya| yathāmārgamiti yenaiva mārgeṇa
praviṣṭaṃ tenaivāpaharedityarthaḥ| tenāśakye upāyāntaraṃ darśayannāha-
durupaharamityādi| duḥkhenopahriyate taddurupaharam| anyata iti anyasminnapi
pradeśe| apabādhyamānamiti marmapīḍākaraṃ, ‘śalyaṃ’ iti śeṣaḥ| pāṭayitveti
dārayitvetyarthaḥ||13||
asthivivarapraviṣṭamasthividaṣṭaṃ vā'vagṛhya pādābhyāṃ yantreṇāpaharet,
aśakyamevaṃ vā balavadbhiḥ suparigṛhītasya yantreṇa grāhayitvā śalyavāraṅgaṃ
20
pravibhujya dhanurguṇairbaddhvaikataścāsya
pañcāṅgyāmupasaṃyatasyāśvasyavaktrakavike
21
badhnīyāt, athainaṃ kaśayā tāḍayedyathonnāmayañ śiro vegena śalyamuddharati;
dṛḍhāṃ vā vṛkṣaśākhāmavanamya tasyāṃ pūrvavadbaddhvoddharet
||14||
avabaddhaśalyasya hastenāpahartumaśakyasya nirharaṇopāyaṃ darśayannāha-
asthītyādi| asthivivarapraviṣṭamiti asthicchidrāntargatam| vidaṣṭamiti
atyāsaktam| suparigṛhītasya āturasyetyarthaḥ| pravibhujya vakrīkṛtya|
dhanurguṇairiti murvārkasūtramayaiḥ| ekata ekasmin pradeśe| asyeti śalyavato
narasya| pañcāṅgyāmiti bandhaviśeṣe| upasaṃyatasya baddhasya| aśvasya
ghoṭakasya, vaktraṃ mukhaṃ, tatra kavikā kaṭakaṃ, tatra badhnīyāt śalyamiti
sambandhaḥ| enam aśvaṃ, kaśayā saṭṭayā, unnāmayanniti uccaiḥ kurvan|
pakṣāntaramāha- dṛḍhāṃ vā vṛkṣaśākhāmityādi| avanamya namayitvā, tasyāmiti
vṛkṣaśākhāyām| anye tu ‘dṛḍhāṃ’ ityasya sthāne ‘pañcāṅgī’ iti manyante; tatra
pañcāṅgīṃ pañcabhiḥ śākhāntarairyutāṃ śākhāṃ vadanti| apare tu pañcāṅgīṃ
plakṣāśvatthodumbaranyagrodhavetasānāmiti kathayanti| anye tvevaṃ paṭhanti
‘aśakyamevaṃ vā balavadbhiḥ suparigṛhītasya yantreṇa grāhayitvā śalyavāraṅgaṃ
pravibhujya dhanurguṇairbaddhvaikato'śvavaktrakavike badhnīyāt, athainaṃ
kaśayā tāḍayedyathonnāmayañchiro vegena śalyamuddharati, nāmitāyāṃ pañcāṅgyāṃ
vṛkṣaśākhāyāṃ vā pūrvavadbaddhvoddharet’ iti||14||
adeśottuṇḍitamaṣṭhīlāśmamudgarāṇāmanyatamasya
22
prahāreṇa vicālya yathāmārgameva yantreṇa
||15||
kukṣyādyacchedanīyapradeśottuṇḍitānāmasthyādividaṣṭānāṃ
yathāmārgāpaharaṇopāyaṃ darśayannāha- adeśetyādi| yathāmārgameva yantreṇeti
‘apaharet’ iti śeṣaḥ| ‘asthideśottuṇḍitaṃ’ ityanye paṭhanti||15||
vimṛditakarṇāni
23
karṇavantyanābādhakaradeśottuṇḍitāni purastādeva
||16||
karṇavatāmāharaṇaṃ ca darśayannāha- vimṛditetyādi| karṇavadyacchalyaṃ
tadanābādhakarapradeśottuṇḍitaṃ yadā bhavati tadā vimṛditakarṇikaṃ kṛtvā,
ko'rthaḥ? saṅkucitakarṇikaṃ kṛtvā, purastādeva ko'rthaḥ? agretane pradeśe eva,
‘ākarṣayet’ iti śeṣaḥ||16||
jātuṣe kaṇṭhāsakte kaṇṭhe nāḍīṃ praveśyāgnitaptāṃ ca śalākāṃ, tayā'vagṛhya
śītābhiradbhiḥ pariṣicya sthirībhūtaṃ śalyamuddharet
||17||
jātuṣaśalyasya vidhānaṃ darśayannāha- jātuṣa ityādi| jātuṣe lākṣāmaye|
kaṇṭhāsakte galalagne| nāḍīmiti tāmrādiracitanalikāṃ,
sthirībhūtāmutpannagāḍhatām| śiśavo jātuṣaiḥ śalyaiḥ krīḍanti, te yadā
pramādānnigilanti tadā'yaṃ vidhirveditavyaḥ| anye tu jātuṣāṇi sirādiṣveva
gha(ja)ṭitāni manyante||17||
ajātuṣaṃ tu jatumadhūcchiṣṭapraliptayā śalākayā pūrvakalpenetyeke
||18||
ajātuṣe kaṇṭhāsakte vidhimāha- ajātuṣamityādi| jatu lākṣā, madhūcchiṣṭaṃ
sikthakam, pūrvakalpeneti śītodakasthirībhūtamityarthaḥ||18||
asthiśalyamanyadvā tiryakkaṇṭhāsaktamavekṣya keśoṇḍukaṃ
24
dṛḍhaikadīrghasūtrabaddhaṃ dravabhaktopahitaṃ pāyayedākaṇṭhāt pūrṇakoṣṭhaṃ ca
vāmayet, vamataśca śalyaikadeśasaktaṃ jñātvā sūtraṃ sahasā tvākṣipet; mṛdunā
vā dantadhāvanakūrcakenāpaharet praṇudedvā'ntaḥ | kṣatakaṇṭhāya ca
madhusarpiṣī leḍhuṃ prayacchettriphalācūrṇaṃ vā madhuśarkarāmiśram
||19||
asthyādiśalyasyātyantaṃ kaṇṭhāsaktasyāharaṇamuddiśannāha- asthiśalyamityādi|
keśoṇḍukaṃ bālakṛtaṃ biṭukam| upahitaṃ sahitam| sahasā tvākṣipediti
śalyanirgamanārtham| dantadhāvanakūrcakeneti dantadhāvanānāṃ karañjakādīnāṃ
kuṭṭitāgraṃ kūrcakaṃ, tenāpaharedityarthaḥ| praṇudedvā'ntariti
bahiranirgacchadantaḥ praṇudet praveśayedityarthaḥ| ‘keśondukaṃ’ ityādi kecit
pāṭhaṃ paṭhanti| āhṛtakaṇṭhaśalyasya paścātkarma darśayannāha-
kṣatakaṇṭhāyetyādi||19||
udakapūrṇodaramavākśirasamavapīḍayeddhunīyādvāmayedvā bhasmarāśau vā
nikhanedāmukhāt ||20||
udakaṃ yadā'ntarniviṣṭaṃ jalamṛtādīnāmudare bhavati tadā tasyāpaharaṇopāyaṃ
darśayannāha- udaketyādi| avākśirasamadhomukhīkṛtam, avapīḍayedudaraṃ,
dhunīyāt kampayet, vāmayet gharṣaṇairavākśirasameva, nikhanet praveśayet,
āmukhāditi mukhaparyantam||20||
grāsaśalye tu kaṇṭhāsakte niḥśaṅkamanavabuddhaṃ skandhe muṣṭinā'bhihanyāt,
snehaṃ madyaṃ pānīyaṃ
25
vā pāyayet ||21||
kaṇṭhāsaktagrāsāharaṇopāyamāha- grāsaśalye ityādi| anavabuddhamiti ajñātaṃ
yathā bhavati| abhihanyāditi prahāraṃ dadyādityarthaḥ||21||
bāhurajjulatāpāśaiḥ
26
kaṇṭhapīḍanādvāyuḥ prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ kopayitvā sroto niruṇaddhi, lālāsrāvaṃ
phenāgamanaṃ sañjñānāśaṃ cāpādayati; tamabhyajya saṃsvedya śirovirecanaṃ
tasmai tīkṣṇaṃ vidadhyādrasaṃ ca vātaghnaṃ dadyāditi
||22||
bāhurajjavādipīḍitakaṇṭhaprakupitavāyuśleṣmāpaharaṇopāyamāha- bāhvityādi|
pāśaśabdo bāhvādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| kecidamuṃ pāṭhaṃ na
paṭhanti||22||
bhavanti cātra- śalyākṛtiviśeṣāṃśca sthānānyāvekṣya buddhimān | tathā
yantrapṛthaktvaṃ ca samyak śalyamathāharet
||23|| karṇavanti tu śalyāni duḥkhāhāryāṇi
27
yāni ca | ādadīta bhiṣak tasmāttāni yuktyā samāhitaḥ
||24|| etairupāyaiḥ śalyaṃ tu naiva
niryātyate
28
yadi | matyā nipuṇayā vaidyo yantrayogaiśca nirharet
||25|| śothapākau rujaścogrāḥ
kuryācchalyamanāhṛtam | vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi tasmādyatnādvinirharet
||26||
śalyākṛtīnāmānantyādanuktamapi kartavyaṃ darśayannāha- śalyākṛtītyādi|
sthānāni śiro'kṣikarṇanāsāhṛdayādīni| karṇavatāṃ durāharatvaṃ darśayannāha-
karṇavantītyādi| ādadīteti saṅgṛhṇīyādityarthaḥ| yuktyeti yogena, na tu
hīnayogātiyogamithyāyogaiḥ| samāhitaḥ sāvadhānaḥ| avaśyaṃ nirharaṇīyasya
śalyasyoktaiḥ
prakārairanāharaṇe'nuktopāyamanuktayantrakaraṇasūtramuddiśannāha- etairityādi|
naiva niryātyate yadīti naiva niṣkāsyate yadītyarthaḥ| matyā nipuṇayā vaidya
iti matyā nipuṇayā svakarmaṇi pravīṇayā buddhyā yuktaḥ| yantrayogaiśca
nirharediti yogaiḥ saṃyogaiḥ, yogaiśceti cakārādanuktaguṇādibandhanādi
samuccīyate| śalyasyānāharaṇe doṣaṃ darśayannāha- śothapākāvityādi| amuṃ
ślokaṃ kecidatra na paṭhanti, nyāyacandrikāyāṃ tu paṭhitatvādavaśyaṃ paṭhanīya
eva||23-26||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śalyāpanayanīyo nāma
saptaviṃśatitamo'dhyāyaḥ ||27||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne saptaviṃśatitamo'dhyāyaḥ||27||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāyoktavidhinā jñātasya śalyasya nirharaṇārthaṃ śalyāpanayanīyo'bhidhīyate’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘asthyādikhadaṣṭaṃ’ iti pā. ↩
- 3 tāḍapatrapustake ‘nava hetūn vakṣyāmaḥ’ iti paṭhyate, tatra bhedanadāraṇapīḍanavamanavirecanaprakṣālanāni na paṭhyante| eṣāṃ vyākhyānagranthe (5 sūtre)'pi bhedanadāraṇapīḍanavamanavirecanaprakṣālanānāṃ vyākhyānaṃ na paṭhyate tāḍapatrapustake| ‘bhedanadāraṇapīḍanavamanavirecanaprakṣālanāni pratikṣipyāvaśiṣṭāni ye paṭhanti teṣāṃ bhedanadāraṇe pācanottarakarmatayā pācane, pīḍanaṃ pramārjane, vamanaṃ pratimarśe, virecanaṃ pravāhaṇaṃ prakṣālanaṃ ca pariṣeke (pramārjane)'ntarmāvanīyam’ iti cakraḥ ↩
- 4 ‘akṣiśalyāni akṣigataśalyāni| pravāhaṇam adhaḥpreraṇam’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘pariṣecanopadhamanaiḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 6 ‘āhāraśeṣaṃ kaṇṭhagataṃ śleṣasiṅghāṇakaṃ niśvāsotkāsanābhyāṃ nirdhamet, etannirdhamanaṃ nāma| annaśalyāni vamanāṅgulisparśanaprabhṛtibhiḥ prabhṛjyoddharet, eṣa pratimarśo nāma’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘virecanairvā pravāhaṇenoddharet, etatpravāhaṇaṃ nāma’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘yathā śalyaṃ praviṣṭaṃ tenāhriyamāṇaṃ pratilomaṃ, parāmukhenāhriyamāṇamanulomam| pratilomaviṣayo'rvācīnaṃ nātidūrapraviṣṭaṃ, tatpraveśamārgeṇaivāharaṇīyam, evaṃ ca pratilomāharaṇaṃ bhavati| parācīnaṃ tu parānirgatamukhaṃ tanmukhenaivāhartavyaṃ, tathā cānulomaṃ bhavati, tasya punaḥ praveśamārgeṇānayanena sthūlaśalyāgreṇa punarbahudeśaghaṭṭanaṃ bhavatītyabhiprāyaḥ| anirgatamukhamapi yathā'nulomaṃ parācīnamāhriyate tadāha- uttuṇḍitamityādi| chedanīyamukhaṃ chedanārhadeśamukham| etacca chedayitvā''haraṇaṃ karṇavataḥ śalyasya jñeyam| taddhi praveśamārgeṇāhriyamāṇaṃ bahuśarīrapradeśaṃ karṇāvaṣṭabdhaṃ hinasti, tena parāgbhāgameva stokaṃ chedayitvā nirhriyate, tena karṇavataḥ śalyasyālpopaghātena nirgamo bhavati| yāni tvakarṇavanti parānirgatamukhāni tāni chedanīyamukhānyapi praveśamārgeṇaiva pratilomaṃ hartavyāni’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘nahyarvācīnaṃ nāmottuṇḍitaṃ kvacidapi pratilomamāhartuṃ yujyate, nāpi cātidīrghaṃ tadanulomaṃ chedānubandhena saṅgharṣaprakarṣeṇa cāśaṅkitatvāt, tadidamucyate uttuṇḍitamiti| uttuṇḍitamudgatakaṇṭakācitamukhaṃ, chidyate'neneti kṛtyalyuṭorbāhulyācchedanīyaṃ dhārā mukhe yasyeti chedanīyamukhaṃ, tātparyādarvācīnaṃ śalyaṃ chittvā nirghātayedānulomyenāharaṇārthaṃ parācīnaṃ kartumiti śeṣaḥ| atra chittveti śalyadairghyapariṇāhasaṅgharṣakṛtopatāpaśaṅkājihāsārthamidaṃ chedanaṃ tāvatyaṃśe kartavyaṃ yāvatyaṃśe chinne sukhaṃ śalyaṃ parācīnaṃ bhavitumarhatīti sudhiyo manyante| na ca vidhirayaṃ sarvatra sāmprataṃ bhavatītyata āha- chedanīyetyādi| apiśabdaḥ pūrvapakṣavyāvṛttyarthaḥ| hastaśakyamiti kriyāviśeṣaṇaṃ| kukṣyādyantarapatitāni kukṣyādimadhyapatitāni kukṣyādiṣvarvācīnānīti yāvat, cakārāduttuṇḍitāni śalyāni chedanīyamukhāni dhārāmukhānyapi, yathāmārgaṃ pratilomaṃ hastenaivāpahartuṃ yateteti samanvayaḥ’ iti hārāṇacandraḥ| ‘apanayet’ iti pā. ↩
- 10 ‘uttuṇḍitaṃ śalyaṃ budbudavadabhimukhībhūtam’ iti aruṇadattaḥ ↩
- 11 ‘karṇavato'pyacchedyamukhasya pratilomaṃ praveśamārgeṇaivāharaṇamāha- acchedanīyamukhānyapītyādi| eteṣāṃ mukhacchede mahatī vyāpanmaraṇaṃ vā bhavati| tena praveśamārgeṇaiva karṇamardanaṃ kṛtvā yantreṇa vā karṇaṃ yantrayitvā chedanīyaṃ| pracchedanaṃ ca kṛtvā pratilomameva haraṇamatretyarthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 12 ‘…chedanirghātyāharaṇīyāni’ iti pā. ↩
- 13 ‘śalyāpaharaṇaṃ hastenaiva yathāyogyatayā prāyaḥ kartavyaṃ, tenāśakye yantreṇetyāha- hastenetyādi| viśasyeti yantrapraveśanirodhakaṃ pradeśaṃ śastreṇa chittvā’ iti cakraḥ ↩
- 14 ‘vimṛṣya śastreṇa vā’ iti pā. ↩
- 15 ‘athāharet karaprāpyaṃ kareṇaivetarat punaḥ| dṛśyaṃ siṃhāhimakaravarmikarkaṭakānanaiḥ|| adṛśyaṃ vraṇasaṃsthānādgrahītuṃ śakyate yataḥ| kaṅkabhṛṅgāhvakuraraśarārivāyasānanaiḥ|| adṛśyaṃ vraṇasaṃsthānādgrahītuṃ śakyate yataḥ| kaṅkabhṛṅgāhvakuraraśarārivāyasānanaiḥ|| sandaṃśābhyāṃ tvagādisthaṃ tālābhyāṃ suśiraṃ haret| suśirasthaṃ tu nalakaiḥ śeṣaṃ śeṣairyathāyatham’ (vā. sū. a. 28) ↩
- 16 ‘marmasaṃrakṣaṇaṃ pānīyaghṛtābhyaṅgatarpaṇādinā’ iti cakraḥ ↩
- 17 ‘svedārhaṃ saṃsvedya, agninā avadahya, ghṛtena tarpayitveti yojyam| atrātisrutaraktā ghṛtatarpaṇīyāḥ| tatra bhojaḥ- “agnikṛtyā vraṇā ye tu teṣvagnimavacārayet| svedayetsaktupiṇḍībhiḥ svedakṛtyān samantataḥ|| tarpayettarpaṇīyāṃśca sukhoṣṇena ca sarpiṣā’ iti ↩
- 18 ‘rudhiravarjitam’ iti pā. ↩
- 19 ‘hṛdayabhita iti hṛdayasamīpe pārśve ityarthaḥ| hṛdayodvejanaṃ ca śalyakāryapīḍāparijñānārthamityeke| hṛdayodvejanena līnasya yantrasya sambandho na bhavatītyarthaḥ| yathāmārgeṇa durupaharaṃ chedena mukhaṃ viśālaṃ kṛtvā haraṇīyam| tatra tathā chedanaṃ kartavyaṃ yathā sirādikṣaṇanenānyadeśāpabādho na bhavati’ iti cakraḥ ↩
- 20 ‘vāraṅgaṃ śastrādimayasya śalyasya śikhākāraṃ’ ityaruṇadattaḥ| ‘vāraṅgaṃ śastramastake śikhākāro'vayavaḥ’ iti hemādriḥ ↩
- 21 ‘pañcāṅgyā pañcānāmaṅgānāṃ caturṇāṃ pādānāṃ mukhasahitānāṃ samāhāraḥ pañcāṅgī bandhaviśeṣaḥ, tayā pañcāṅgyā baddhasya’ iti aruṇadattaḥ ↩
- 22 ‘adeśottuṇḍitamiti pakṣe acchedanīyadeśottuṇḍitamityarthaḥ| asthideśottuṇḍitamityanye| tatrāsthirotho'sthyuttuṇḍitatvam’ iti cakraḥ ↩
- 23 ‘vimṛditakarṇāni karṇavantītyacchedanīyamukhapatitāni| chedanīyamukhe tu deśe karṇavatāmanulomameva chedayitvā''haraṇamāha- anābādhākaretyādi’ iti cakraḥ ↩
- 24 ‘keśānāṃ samūhaḥ keśondukam’ iti aruṇadattaḥ| ‘keśondukaḥ keśapuñjaḥ’ iti hemādriḥ| ‘uṇḍukaṃ nāma viśeṣeṇa prasādakiṭṭataḥ pariṇāmimalāśrayaḥ sthūlakṣudrāntrayorantarālastho golaḥ, vakṣyati ca- ‘uṇḍukasthaṃ vibhajate malaṃ maladharā kalā’ iti, tathā ca keśo'yamuṇḍukamiveti keśoṇḍukaṃ ‘paruṣavyāghraḥ’ iti vat| ‘upamitaṃ vyāghrādibhiḥ sāmānyaprayoge’ iti pūrvanipātaḥ ‘keśaguḍaka’ iti niṣkarṣaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 25 ‘snehaṃ sukhodakaṃ vā’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 26 ‘pāśaśalye tu’ iti pā. ↩
- 27 ‘duḥkhānyāharaṇe viduḥ’ iti pā. ↩
- 28 ‘nirhāryate’ iti pā. ↩