athāto viparītāviparītavraṇavijñānīyamadhyāyaṃ
1
vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān
dhanvantariḥ ||2|| phalāgnijalavṛṣṭīnāṃ
puṣpadhūmāmbudā
2
yathā | khyāpayanti bhaviṣyattvaṃ tathā riṣṭāni pañcatām
||3||
niyatāniyatabhedena dvividhamariṣṭaṃ prakāśayitumāha- phalāgnītyādi| atra
yathā puṣpaṃ phalasya bhaviṣyattvaṃ khyāpayati, ko'rthaḥ? puṣpaṃ phalaṃ
bhaviṣyatīti; yathā ca dhūmo'gniṃ khyāpayati, yathā'mbudo jalavṛṣṭim,
evamariṣṭāni pañcatāṃ mṛtyuṃ khyāpayanti; ‘bhāvinīm’ iti śeṣaḥ| ariṣṭānyatra
maraṇalakṣaṇāni| nanu, atra kimarthaṃ puṣpadhūmāmbudā iti bahavo duṣṭāntā
uktāḥ? ekenaiva gatārthatvāt| ucyate, puṣpāmbudau hetū
phalajalavṛṣṭyorjñāpakāvaniyatau, na hyavaśyaṃ kāraṇena kāryaṃ kartavyameva;
ityanenāniyatadṛṣṭāntena dūtadinimittajamariṣṭamaniyatamuktaṃ; dhūmāt
kāryādagneḥ kāraṇasya yaj jñānaṃ tanniyatam, etena niyatadṛṣṭāntena
doṣajamariṣṭaṃ niyatamuktam; ityaniyataniyatabhedena dvividhamariṣṭaṃ
prakāśayanti bahavo dṛṣṭāntā iti na doṣaḥ||1-3||
tāni
3
saukṣmyāt pramādādvā tathaivāśu vyatikramāt | gṛhyante
nodgatānyajñairmumūrṣorna tvasambhavāt
||4|| dhruvaṃ tu maraṇaṃ riṣṭe... |5|
avaśyamevāriṣṭasya maraṇabhavanaṃ darśayannāha- tānītyādi| mumūrṣoḥ
martumicchoḥ prāṇina udgatānyapi prakaṭitānyapyariṣṭānyajñairmanuṣyairna
gṛhyante na jñāyante| kuto hetorityāha- saukṣmyāditi; paramāṇuvat|
pramādādveti madirāmadamattasya vastunyavimarśa iva| āśu vyatikramāditi
yadaivāriṣṭamutpannaṃ tadaiva maraṇāditi, utpalaśatapatravyatibhedavat; anye
tvāśuvyatikramaṃ yadaivāriṣṭamutpannaṃ
4
tadaiva nivartata iti manyante| na tvasambhavāditi na punarasambhavānna
gṛhyante, apitu sambhavantyapyariṣṭānyuktaiḥ kāraṇairajñairna gṛhyanta
ityabhiprāyaḥ| doṣajamariṣṭamadhikṛtya ariṣṭena maraṇasya niyatatvaṃ
darśayannāha- dhruvamityādi||4||
... brāhmaṇaistat kilāmalaiḥ | rasāyanatapojapyatatparairvā nivāryate
||5||
riṣṭe'pi maraṇanivṛttimupāyaviśeṣairāha- brāhmaṇairityādi|
kilaśabdo'trāgamārthaṃ sūcayati; evaṃ kila āgame pratipāditamityarthaḥ|
amalairiti rāgādidoṣarahitaiḥ| brāhmaṇebhyo'parānapi darśayannāha-
rasāyanatapojapyetyādi|- rasāyanaparā iti
svabhāvavyādhinivāraṇaviśiṣṭauṣadhacintakāḥ, te rasavīryauṣadhaprabhāveṇa
maraṇaṃ nivārayanti| tathā tapaḥparāḥ tapasvinaḥ, te'pi viśiṣṭatapaḥprabhāveṇa
maraṇaṃ nivārayanti | japyaparāḥ siddhamantracintakāḥ, te'pi mantraśaktiyuktāḥ
pañcatvaṃ niṣedhayanti | etacca niyatāniyatariṣṭaviṣayaṃ jñeyam||5||
kathaṃ punaḥ kālāntare pañcaviṃśativarṣādāvariṣṭapīḍā bhavatītyāha-
nakṣatretyādi|- vipacyate phalatītyarthaḥ| pākaḥ phalam||6||
asiddhimāpnuyālloke pratikurvan gatāyuṣaḥ | ato'riṣṭāni yatnena lakṣayet
kuśalo bhiṣak ||7||
ariṣṭāparijñānadoṣaṃ darśayannāha- asiddhimityādi|asiddhiṃ dharmārthakāmādīnāṃ
hānim||7||
gandhavarṇarasādīnāṃ viśeṣāṇāṃ svabhāvataḥ
8| vaikṛtaṃ yat tadācaṣṭe vraṇinaḥ pakvalakṣaṇam
||8||
asya tantrasya śalyatvāttatra ca vraṇasya prādhānyāttasyaivāriṣṭāni
prāṅnirdeṣṭumāha- gandhetyādi | gandhavarṇarasādīnāmiti ādigrahaṇena
śabdasparśayorapi saṅgrahaḥ; etena pañcāpīndriyārthā uktā bhavanti, rūpasya
varṇagrahaṇena gṛhītatvāt| svabhāvataḥ prakṛtito yadvaikṛtamanyathātvaṃ,
tadācaṣṭe tat kathayati, vraṇinaḥ puruṣasya, pakvalakṣaṇaṃ pātalakṣaṇaṃ, yathā
pakvaṃ phalaṃ patatyeva tathā'sāvapi vraṇī patatyevetyarthaḥ||8||
kaṭustīkṣṇaśca visraśca gandhastu pavanādibhiḥ | lohagandhistu raktena
vyāmiśraḥ sānnipātikaḥ
||9|| lājātasītailasamāḥ kiñcidvisrāśca
gandhataḥ | jñeyāḥ prakṛtigandhāḥ syuḥ ... |10|
tatra prākṛtaṃ gandhaṃ darśayannāha- kaṭurityādi| atra lājātasītailasamāstrayo
gandhā yathāsaṅkhyena vātapaittika-vātaślaiṣmika-pittaślaiṣmikā dvandvajā
jñeyāḥ| ete trayo'pīṣadvisrāśca svabhāvājjñeyāḥ| atasīśabdenātasītailaṃ,
tailaṃ tilatailam| jñeyāḥ prakṛtigandhāḥ syuriti jñātavyāḥ prakṛtigandhā
bhaveyuriti| ‘kaṭustīvraśca’ iti kecit paṭhanti||9||-
... rato'nyadgandhavaikṛtam
||10||
madyāgurvājyasumanāpadmacandanacampakaiḥ | sagandhā divyagandhāśca mumūrṣūṇāṃ
vraṇāḥ smṛtāḥ
||11||
śvavājimūṣikadhvāṅkṣapūtivallūramatkuṇaiḥ | sagandhāḥ paṅkagandhāśca
bhūmigandhāśca garhitāḥ ||12||
vikṛtigandhān darśayannāha- ata ityādi| ato'nyadgandhavaikṛtamiti ata ebhyaḥ
pūrvoktebhyaḥ kaṭvādiprākṛtagandhebhyo'nyadgandhavaikṛtam| tāneva
vikṛtagandhānāha- madyetyādi| sumanā jātī, sagandhāḥ samagandhāḥ| divyagandhā
iti aparo'pi ya uttamagandhaḥ| mumūrṣūṇāmiti martumicchūnāṃ prāṇinām| śvā
kukkuraḥ, dhvāṅkṣaḥ kākaḥ, pūtivallūraṃ pūyasahitaṃ śuṣkamāṃsaṃ, matkuṇāḥ
śayyādijāḥ kṣudrakīṭāḥ, etaiḥ samānagandhā ityarthaḥ||10-12||
kuṅkumadhyāmakaṅkuṣṭhasavarṇāḥ pittakopataḥ | na dahyante na cūṣyante bhiṣak
tān parivarjayet ||13|| kaṇḍūmantaḥ sthirāḥ
śvetāḥ snigdhāḥ kaphanimittataḥ | dūyante vā'pi dahyante bhiṣak tān
parivarjayet ||14|| kṛṣṇāstu
9
ye tanusrāvā vātajā marmatāpinaḥ | svalpāmapi na kurvanti rujaṃ tān
parivarjayet ||15||
varṇānnirdeṣṭumāha- kuṅkumetyādi| dhyāma īṣatkṛṣṇaḥ| na dahyante na dāhayuktā
bhavanti| cūṣyanta iti cūṣaṇamiva vedanāviśeṣaḥ| pittavarṇe sati yat
pittavedanā dāhādikā na bhavanti, tadvaikṛtaṃ varṇasya| kecit
“śyāmākuṅkumakaṅkuṣṭhasavarṇāḥ pittadoṣataḥ| na dahyante na dūyante bhiṣak tān
parivarjayet”- iti pāṭhaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- śyāmā priyaṅguḥ,
kaṅkuṣṭhaṃ suvarṇakṣīriniryāsaḥ, na dahyante nātitapyante na dūyante na
paritapyante kintu paritāpamātrayuktā bhavanti” iti| sa ca nibandheṣu na
dṛśyate; yatra tu dṛśyate, tatra gaḍḍarikāpravāhaḥ, tasmāt pūrvaḥ pāṭho
nyāyyaḥ| kaṇḍūmanta ityādikāḥ kaphena, teṣāṃ dāharuje varṇavaikṛtaṃ; dūyante
iti pīḍāṃ kurvanti| kṛṣṇāścetyādi ye vātajā vraṇāḥ kṛṣṇāstanusrāvā
marmatāpinaśca yadā svalpāmapi pīḍāṃ na kurvanti tadā vātaje varṇavaikṛtam|
atra rasavaikṛtaṃ yadyapi noktaṃ tathā'pi vātapittakaphavraṇeṣu yathākramaṃ
kaṣāyakaṭumadhureṣu pipīlikādyupasarpaṇādanuktamapi jñeyaṃ,
gandhavarṇarasādīnāmityatroddeśasūtre rasasyoktatvāt||13-15||
kṣveḍanti ghurghurāyante jvalantīva ca ye vraṇāḥ | tvaṅmāṃsasthāśca pavanaṃ
saśabdaṃ visṛjanti ye ||16|| ye ca
marmasvasambhūtā bhavantyatyarthavedanāḥ |17|
śabdavaikṛtaṃ darśayannāha- kṣveḍantītyādi| kṣveḍanti khaṭakhaṭāśabdaṃ
kurvanti| ghurghurāyanta iti śvamārjārādīnāṃ kopādantargataśabdo
ghurghurāśabda ucyate| jvalantīveti jvalanta iva dṛśyante| tvaṅmāṃsasthānāṃ
vraṇānāṃ saśabdapavanavāhitvaṃ śabdavaikṛtaṃ, koṣṭhagatānāṃ tu
saśabdapavanavāhitvaṃ prakṛtireva||16||
dahyante cāntaratyarthaṃ bahiḥ śītāśca ye vraṇāḥ
||17|| dahyante bahiratyarthaṃ
bhavantyantaśca śītalāḥ |18|
sparśavaikṛtamadhikṛtyāha- dahyante ityādi||17||-
śaktidhvajarathāḥ kuntavājivāraṇagovṛṣāḥ
10||18|| yeṣu cāpyavabhāseran
prāsādākṛtayastathā | cūrṇāvakīrṇā iva ye bhānticānavacūrṇitāḥ
||19||
ākṛtiviśeṣavaikṛtamadhikṛtyāha- śaktītyādi| śaktirāyudhaviśeṣaḥ, dhvajaḥ
patākādaṇḍaḥ| yeṣu vraṇeṣu| avabhāseran śobhante| prāsādo
devatānarendrāṇāmadhiṣṭhānam, ākṛtiratra rūpameva| rūpaṃ ca
pañcendriyārthamadhye| aparamapi rūpaviśeṣamāha- cūrṇāvakīrṇā ityādi| atrāpi
sāmānyākāreṇa rūpameva boddhavyam||18-19||
prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ | pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāṃ ca
marmasu ||20||
gandhādivaikṛtaṃ samāpya, upadravāsādhyatvaṃ prasaṅgato yuktyāgataṃ
darśayannāha- prāṇetyādi| prāṇakṣayaḥ śaktilakṣaṇabalakṣayaḥ, māṃsakṣaya
upacayalakṣaṇabalakṣayaḥ||20||
kriyābhiḥ
11
samyagārabdhā na siddhyanti ca ye vraṇāḥ | varjayettānapi prājñaḥ
saṃrakṣannātmano yaśaḥ ||21||
anuktamapyaśeṣāriṣṭamupagṛhṇannāha- kriyābhirityādi||21||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne viparītāviparītavraṇavijñānīyo
nāmāṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ ||28||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
sūtrasthāne'ṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ||28||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāyaiḥ samāsavistarābhyāṃ vraṇānuddiśyāturopakramaṇīyādhyāye cikitsā sūtrayitavyā| sā tu sāriṣṭatvādgatāyuṣi na sidhyati, ato'riṣṭajñānārthaṃ riṣṭapratipādakādhyāyeṣu sāmānyāriṣṭasvarūpābhidhāyakatayā viparītavraṇavijñānīyo'bhidhīyate| viparīto vraṇaḥ sādhyādanyaḥ sāriṣṭatayā vivakṣitaḥ’ iti cakraḥ| ‘viparītavraṇavijñānīyaṃ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘dhūma iha kāṣṭhamanthanajanyaḥ vahneśca pūrvabhāvī vivakṣito bhāvivahnigamakatayā’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘ariṣṭasya maraṇādavaśyaṃ prāgbhāvamāha- tāni saukṣmyādityādi| saukṣmyāt kaṇṭakādi sadapi sūkṣmajijñāsāṃ vinā nopalabhyate| tathā pramādādanavahitaiḥ sadapi nopalabhyate| āśu vyatikramāditi bhūtvā kṣaṇena nāśāt, etadapi sarvathā'vadhānaṃ vinā nopalabhyate| yathā vidyudādi kṣaṇamātrasthāyibhūtamapi nopalabhyate| na tvasambhavādityanena maraṇe'vaśyambhāvitvamuktaṃ, carake'pyuktaṃ ‘maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram’ (ca. i. a. 2)| tathā riṣṭe'pi maraṇaniyamamāha- dhruvamityādi ↩
- 4 ‘tadaiva’ iti pā. ↩
- 5 ‘nakṣatrapīḍeti janmakālasthitagrahaviśeṣairnakṣatrapīḍā yathā kālāntarabhāvimaraṇasūcikā kālāntareṇaiva pacyamānaduṣṭamaraṇaṃ gamayati| tathā'riṣṭānyapi kānicit cirakālapacyamānamārakakarmajanyāni cirabhāvimaraṇavyañjakānīti vākyārthaḥ| ariṣṭapākamiti riṣṭakāraṇamārakakarmaprapākam|’ iti cakraḥ ↩
- 6 ‘kālāt’ iti pā. ↩
- 7 ‘bahudhā’ iti pā. ↩
- 8 ‘svabhāvato vaikṛtamityanena asvābhāvikasya vikṛtasyāpi nātiṣṭatvamiti darśayati| etacca vaikṛtamadṛśyamānahetukaṃ mārakakarmakṛtameva riṣṭaṃ jñeyam| pakvaḥ pātonmukho maraṇonmukha iti yāvat’ iti cakraḥ| ‘samāsataḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘kṛṣṇā ye tvaruṇasrāvā’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 10 ‘vāraṇapakṣiṇaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 11 ‘bheṣajavikārayuktau riṣṭamāha- kriyābhirityādi| carake upadravāśca bheṣajavikārayuktiśca riṣṭādhikaraṇatayoktā’ iti cakraḥ ↩