athāto viparītāviparītasvapnanidarśanīyamadhyāyaṃ
1
vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān
dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| svapnaśabdānantaraṃ
luptādiśabdanirdeśānnakṣatravelātithinimittaśakunāniladeśavaidyavāgdehamanaśceṣṭā
api gṛhyante||1-2||
dūtadarśanasambhāṣā veṣāśceṣṭitameva ca | ṛkṣaṃ velā tithiścaiva nimittaṃ
śakuno'nilaḥ ||3|| deśo
2
vaidyasya vāgdehamanasāṃ ca viceṣṭitam | kathayantyāturagataṃ śubhaṃ vā yadi
vā'śubham ||4||
atrādhyāye nirdeśyān dūtādīnupadarśayannāha- dūtetyādi| dūtaśabdo'tra
darśanasambhāṣaveśaceṣṭitaiḥ saha sambadhyate| gamanāya praśnāya vā''gataḥ
puruṣo dūtaḥ| ceṣṭā cātra kāyakṛto vyāpāraḥ, ṛkṣāṇi ārdrādīni, velā
madhyāhnādikāḥ, tithayaḥ caturthyādayaḥ, nimittaṃ sarpādidarśanaṃ
3, deśo vaidyasya bhūmibhāgaḥ, vāgdehamanasāṃ ca viceṣṭitamapi vaidyasyaiva|
āturagatamiti āturāśritamityarthaḥ| svapnāḥ paścānnirdeśyāḥ||3-4||
pākha(ṣa)ṇḍāśramavarṇānāṃ
4
sapakṣāḥ karmasiddhaye | ta eva viparītāḥ syurdūtāḥ karmavipattaye
||5|| napuṃsakaṃ strī bahavo naikakāryā
asūyakāḥ | gardabhoṣṭrarathaprāptāḥ prāptā vā syuḥ paramparāḥ
||6|| vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi
garhitāḥ |7|
prathamaṃ dūtadarśanamadhikṛtyāha- pākhaṇḍetyādi| pākha(ṣa)ṇḍāḥ kāpālikādayaḥ,
āśramā brahmacārigṛhasthavānaprasthayatayaḥ, varṇā brāhmaṇādayaḥ| sapakṣā iti
tadyathā- kāpālī kāpālikasya, brahmacārī brahmacāriṇaḥ, vipro
viprasyetyādayaḥ| karmasiddhaye kāryasiddhyartham| | ta eva viparītā iti
kāpālikasya brahmacārī, brahmacāriṇaḥ kāpālītyādi| karmavipattaye iti
cikitsitanāśāya| napuṃsakamiti na pumān na ca strī| strīti yoṣidityarthaḥ|
bahava iti prabhūtā ityarthaḥ| naikakāryā iti naikasmin kārye ye dūtāḥ
samāgatā ityarthaḥ| asūyakā iti parasparaṃ kalahaṃ kurvāṇāḥ|
gardabhoṣṭrarathaprāptā iti gardabhoṣṭrayuktena rathenāgatā ityarthaḥ| prāptā
vā syuḥ paramparā iti āgatā vā bhaveyuḥ, paramparā paṅktiḥ, etena paṅktiṃ
kṛtvā yadā''gacchanto bhavantītyuktam| vaidyaṃ ya upasarpantītyādi ye dūtā
evaṅguṇaviśiṣṭā vaidyamupasarpanti samīpamāgacchanti
5, te garhitā eveti sambhāvanīyāḥ| atra caśabda evakārārthaḥ, apiśabdaḥ
sambhāvanāyām||5-6||-
pāśadaṇḍāyudhadharāḥ pāṇḍuretaravāsasaḥ
||7||
ārdrajīrṇāpasavyaikamalinoddhvastavāsasaḥ
6| nyūnādhikāṅgā udvignā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ
||8||
veṣamadhikṛtyāha- pāśetyādi| pāśo dīrghaḥ paśūnāṃ bandhano rajjuvalayaḥ, daṇḍo
lauhādivalayairnibaddho dīrghaniṣṭhurakāṣṭhayaṣṭiḥ, āyudhāni khaḍgaśaktyādīni|
pāṇḍuretaravāsasa iti kṛṣṇapītaraktavastrāḥ|
ārdrajīrṇāpasavyaikamalinoddhvastavāsasa iti ārdraṃ stimitaṃ, jīrṇaṃ
purātanam, apasavyaṃ dakṣiṇāśritamuttarīyavāsaḥ, ekam ekavastradhāriṇaṃ,
malinamadhautaṃ, uddhvastaṃ pāṭitaṃ vastram| nyūnādhikāṅgā iti nyūnā
hastādyavayavairhīnāḥ; adhikāṅgā iti ekaviṃśatyaṅgulyādiyuktāḥ| udvignā iti
bhītāḥ| vikṛtā iti paṅgukubjavāmanādayaḥ| raudrarūpiṇa iti
bhairavoddhatakarkaśāḥ (bhayāvaharūpiṇaḥ
7
)||7-8||
rūkṣaniṣṭhuravaktārastvamaṅgalyābhidhāyinaḥ
8|9|
dūtasambhāṣāmadhikurvannāha- rūkṣetyādi| rūkṣaṃ maitrīrahitaṃ vacaḥ, niṣṭhuraṃ
kaṭhoravacanam| amaṅgalyābhidhāyina iti
gatabhṛtanaṣṭaruditetyādivacanamamaṅgalam|9|-
chindantastṛṇakāṣṭhāni spṛśanto
9
nāsikāṃ stanam
||9|| vastrāntānāmikākeśanakharomadaśāspṛśaḥ
| srotovarodhahṛdgaṇḍamūrdhoraḥkukṣipāṇayaḥ
||10|| kapālopalabhasmāsthituṣāṅgārakarāśca
ye | vilikhanto mahīṃ kiñcinmuñcanto loṣṭabhedinaḥ
||11|| tailakardamadigdhāṅgā
raktasraganulepanāḥ | phalaṃ pakvamasāraṃ vā gṛhītvā'nyacca tadvidham
||12|| nakhairnakhāntaraṃ vā'pi kareṇa
caraṇaṃ tathā | upānaccarmahastā vā vikṛtavyādhipīḍitāḥ
||13|| vāmācārā rudantaśca śvāsino
vikṛtekṣaṇāḥ | yāmyāṃ diśi prāñjalayo viṣamaikapade sthitāḥ
||14|| vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi
garhitāḥ |15|
ceṣṭitamadhikṛtyāha- chindanta ityādi| vastrānto daśāhīnasya vastrasyāntam,
anāmikā pavitrāṅguliḥ, keśā mastakavālāḥ, romāṇi śarīrodbhavā vālāḥ, daśāḥ
sadaśasya vastrasya prāntāḥ| srotovarodhetyādi srotovarodhādiṣu
nikṣiptapāṇayaḥ; srotaḥ karṇādichidram, avarodhaḥ skandhadeśaḥ, hṛt
kamalamukulākāramadhomukhaṃ, gaṇḍo gallaḥ, mūrdhā mastakam, uraḥ
kaṇṭhahṛdayāntarālaḥ, kukṣirvaṅkṣaṇapārśvāntarālaḥ| kapālopaletyādi|
karaśabdaḥ kapālādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate, tena kapālādikarā ityādi
boddhavyaṃ; kapālo mṛdbhāṇḍakhaṇḍaḥ, upalaḥ pāṣāṇaḥ, bhasmeti
dagdhakāṣṭhādikṣāraḥ, asthi haḍḍaṃ, tuṣā dhānyāditvacaḥ, aṅgāro'bhasmasātkṛto
dagdhakāṣṭhakhaṇḍaḥ| vilikhanto mahīmiti vilikhanto nakhādinā vidārayantaḥ
pṛthivīmityarthaḥ| kiñcinmuñcanta iti kiñcidvastu hastena gṛhītaṃ muñcantaḥ|
loṣṭabhedina iti mṛtpiṇḍasphoṭanaśīlā ityarthaḥ| digdhāṅgā iti liptāṅgā
ityarthaḥ| raktasraganulepanā raktamālādhāriṇo raktavilepanāścetyarthaḥ|
phalamityādi| asāramiti abhyantarasāravarjitam| anyacca tadvidhamiti anyadapi
vastu pakvamasāraṃ ca| nakhairnakhāntaraṃ vā'pi kareṇa caraṇaṃ tathetyatra
'gṛhītvā' iti sambandhaḥ| upānadityādi|- upānat pādahitā, carmahastā veti
carmamayasaṭṭādidhāriṇaḥ| vikṛtavyādhipīḍitā iti
galatkuṣṭhādivikṛtavyādhipīḍitāḥ| vāmācārā iti viparītavyavahārāḥ| śvāsina iti
śramajanitaśvāsayuktāḥ
10| vikṛtekṣaṇā iti puṣpitanetrādayaḥ| yāmyāṃ diśi dakṣiṇasyāṃ diśi,
prāñjalayaḥ prasāritāñjalayaḥ| viṣamaikapade sthitā iti viṣame ekasmin sthāne
ūrdhvībhūtāḥ| upasarpanti samīpaṃ gacchanti||9-14||
dakṣiṇābhimukhaṃ deśe tvaśucau vā hutāśanam | jvalayantaṃ pacantaṃ vā
krūrakarmaṇi codyatam ||15|| nagnaṃ bhūmau
śayānaṃ vā vegotsargeṣu vā'śucim | prakīrṇakeśamabhyaktaṃ svinnaṃ viklavameva
vā ||16|| vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste
cāpi garhitāḥ |17|
ceṣṭitameva ceti cakāreṇānuktā'pi vaidyaceṣṭā samuccīyate, tāṃ dūtadarśane
nirdiśannāha- dakṣiṇetyādi|- dakṣiṇābhimukhamiti dakṣiṇadiṅmukham| deśe
padeśe| aśucau apavitre| hutāśanaṃ jvalayantam agniṃ jvālayantam| pacantamiti
pākaṃ kurvāṇam| krūrakarmaṇi paśuvadhādike| udyantamudyamaṃ kurvāṇam|
'kṣurakarmaṇi' ityeke paṭhanti, tatra muṇḍanādikarmaṇyudyamaṃ
kurvāṇamityarthaḥ| vegotsargeṣviti mūtrapurīṣotsargeṣu| aśucimiti apavitram|
prakīrṇakeśaṃ vimuktakeśam| abhyaktaṃ tailādinā| svinnaṃ prasvedasahitam|
viklavaṃ vihvalam| vaidyaṃ ya upasarpantītyādi itthambhūtaṃ vaidyaṃ ye dūtā
upasarpanti te garhitā ninditā bhavantītyarthaḥ||15-16||-
vaidyasya paitrye daive vā kārye cotpātadarśane
||17|| madhyāhne cārdharātre vā sandhyayoḥ
... |18|
velāmadhikṛtyāha- vaidyasyetyādi| paitrye pitṛkārye| daive devakārye|
utpātadarśana iti utpātānāṃ bhūmidivyāntarīkṣāṇāṃ darśane||17||-
... kṛttikāsu ca | ārdrāśleṣāmaghāmūlapūrvāsu bharaṇīṣu ca
||18||
nakṣatramadhikṛtyāha- kṛttikāsvityādi||18||
caturthyāṃ
11
vā navamyāṃ vā ṣaṣṭhyāṃ sandhidineṣu ca | vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi
garhitāḥ ||19||
tithimadhikṛtyāha- caturthyāmityādi| sandhidināni devapretakāryāhāṇi||19||
svinnābhitaptā madhyāhne jvalanasya samīpataḥ | garhitāḥ pittarogeṣu dūtā
vaidyamupāgatāḥ ||20|| ta eva kapharogeṣu
karmasiddhikarāḥ smṛtāḥ | etena
12
śeṣaṃ vyākhyātaṃ buddhvā saṃvibhajettu tat
||21|| raktapittātisāreṣu prameheṣu tathaiva
ca | praśasto jalarodheṣu dūtavaidyasamāgamaḥ
||22|| vijñāyaivaṃ vibhāgaṃ tu śeṣaṃ
budhyeta paṇḍitaḥ |23|
viśiṣṭarogeṣu viśiṣṭavelādi darśayannāha- svinnetyādi| svinnābhitaptā dūtā
jvalanasya samīpataḥ sannidhānādyadā vaidyaṃ madhyāhna upasarpanti tadā
garhitā iti sambandhaḥ| etena śeṣamityādi śeṣaṃ vātaroge śītapravātādiṣviti
jñeyam, aśubhamityarthaḥ| raktapittetyādi| jalarodheṣu
jalanirodhayuktapradeśeṣu| vijñāyetyādi| śeṣaṃ budhyeteti
udāvartamūtrakṛcchrādau jalavegadarśanādikaṃ praśastamiti jānīyāt||20-22||-
śuklavāsāḥ śucirgauraḥ śyāmo vā priyadarśanaḥ
||23|| svasyāṃ jātau svagotro vā dūtaḥ
kāryakaraḥ smṛtaḥ | goyānenāgatastuṣṭaḥ
13
pādābhyāṃ śubhaceṣṭitaḥ ||24|| smṛtimān
14
vidhikālajñaḥ svatantraḥ pratipattimān | alaṅkṛto maṅgalavān dūtaḥ kāryakaraḥ
smṛtaḥ ||25|| svasthaṃ prāṅmukhamāsīnaṃ same
deśe śucau śucim | upasarpati yo vaidyaṃ sa ca kāryakaraḥ smṛtaḥ
||26||
athāviparītadūtadarśanādikaṃ nirdiśannāha- śuklavāsā ityādi| goyāneneti
vṛṣabhārūḍho vṛṣabhayuktayānārūḍho vetyarthaḥ; anye tu 'goyānena paśuyānena'
ityarthamāhuḥ, gośabdasya paśuvācitvāt; etena
yāmyādiyānakharoṣṭrādikavarjamaśvādiyānamuktam| svatantraḥ svapradhānaḥ|
pratipattimāniti pratipattiratra jñānaṃ pragalbhatā vā| śuklavāsāḥ śucirgaura
ityādidarśanamuktam| śubhaceṣṭita ityanena ceṣṭoktā| alaṅkṛta iti veṣa uktaḥ|
sambhāṣaśvātra viparītasambhāṣaviparyayādanukto'pi jñeyaḥ| tathāhi, tatra
'rūkṣaniṣṭhuravaktāra' ityuktam, atra tu tadviparyayeṇa
'snigdhakomalābhidhāyina' ityaviparītasambhāṣo jñeyaḥ| tathā
velānakṣatratithīnāmuktānāmeva viparītatvaṃ, tato'nyadaviparītatvamiti|
kathambhūtaṃ vaidyamupasarpan dūtaḥ kāryakārī bhavatītyāha- svasthamityādi|
svastham ādhivyādhivarjitam, āsīnamupaviṣṭaṃ, śucau pavitre deśe, śuciṃ
vaidyam, itthambhūtaṃ vaidyaṃ yo dūta upasarpati sa kāryakārī bhavati|
kecinnibandhakārā amuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti||23-26||
māṃsodakumbhātapatravipravāraṇagovṛṣāḥ | śuklavarṇāśca pūjyante prasthāne
darśanaṃ gatāḥ ||27|| strī putriṇī savatsā
gaurvardhamānamalaṅkṛtā
15| kanyā matsyāḥ phalaṃ cāmaṃ svastikaṃ modakā dadhi
||28|| hiraṇyākṣatapātraṃ vā ratnāni sumano
16
nṛpaḥ | apraśānto'nalo vājī haṃsaścāpaḥ śikhī tathā
||29||
brahmadundubhijīmūtaśaṅkhaveṇurathasvanāḥ | siṃhagovṛṣanādāśca hre(he)ṣitaṃ
gajabṛṃhitam ||30|| śastaṃ haṃsarutaṃ nṝṇāṃ
kauśikaṃ caiva vāmataḥ | prasthāne yāyinaḥ śreṣṭhā vācaśca hṛdayaṅgamāḥ |32|
athāviparītalakṣaṇānyāha- māṃsetyādi| māṃsamāmamatra| udakumbha iti
atrodakumbhaśabdena pūrṇo riktaśca ghaṭo gṛhyate; tatrāturagṛhe praviśan
pūrṇaḥ, āturagṛhānniḥsaran rikta iti gṛhyate| ātapatraṃ chatram| vṛṣo
vṛṣabhaḥ| śuklavarṇāḥ padārthāḥ kārpāsāsthitakrabhasmakṣārādivyatiriktāḥ
sumanodadhyakṣatamauktikādayaḥ| pūjyante ślāghyante| gatāḥ prāptāḥ|
vardhamānaṃ śarāvaḥ, anye tu viśiṣṭameva darpaṇaṃ maṅgalyārthaṃ caṣakaṃ vā
vardhamānamācakṣate
17| alaṅkṛtā kanyā bhūṣaṇavatī kanyā| kecit ‘vardhamānāḥ svalaṅkṛtā' iti
paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ālepanadhavalatvādisvalaṅkṛtāḥ śarāvā vardhamānā
iti| svastikaṃ muktādāmaviśeṣaḥ, anye svastikaṃ svastikākāraṃ
dūrvāśakalamaṇḍitaṃ dhavalaṃ darpaṇasaktaṃ mṛnmayaṃ gomayakṛtaṃ vā
maṅgalyamavatāraṇakārthaṃ kurvate māṅgalikakṛtstriyaḥ| modakā laḍḍukāḥ|
hiraṇyaṃ svarṇam, anye kapardakānyāhuḥ; akṣatā lājāḥ, anye'kṣatāni
yavadhānyānyāhuḥ; pātraṃ taṇḍulabhṛtaśarāvādikam| anye tu ‘akṣatapātram'
ityekameva taṇḍulabhṛtaśarāvamicchanti| ratnāni māṇikyādīni| sumana iti
śobhanamānasamityarthaḥ, ‘vaidyasya' iti śeṣaḥ| nṛpaḥ pṛthvīpatiḥ, anye tu
‘śobhanacitto rājā' ityāhuḥ| apraśānto'nalaḥ prajvalitavaiśvānaraḥ| vājī
ghoṭakaḥ| cāṣaḥ karaṭāsaḥ| śikhī mayūraḥ| brahmadundubhītyādi|- brahmeti
vedaḥ, dundubhiḥ niḥsvānaḥ, jīmūto meghaḥ, eteṣāṃ svanāḥ śabdāḥ śastāḥ|
siṃhetyādi| hreṣitaṃ vājidhvaniḥ| gajabṛṃhitaṃ hastisvanaḥ| rutaṃ śabdaḥ|
rutaśabdaḥ kauśikaṃ cetyatrāpi sambandhanīyaḥ, tenolūkasya rutamityarthaḥ|
yāyina iti gacchantaḥ puruṣāḥ; viparītaṃ
18
nimittaṃ paścāddarśanīyam||27-31||
patrapuṣpaphalopetān sakṣīrānnīrujo drumān | āśritā vā
nabhoveśmadhvajatoraṇavedikāḥ ||32|| dikṣu
śāntāsu vaktāro madhuraṃ pṛṣṭhato'nugāḥ | vāmā vā dakṣiṇā vā'pi śakunāḥ
karmasiddhaye ||33|| śuṣke'śanihate'patre
vallīnaddhe sakaṇṭake | vṛkṣe'thavā'śmabhasmāsthiviṭtuṣāṅgārapāṃśuṣu
||34|| caityavalmīkaviṣamasthitā
dīptakharasvarāḥ | purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ
||35|| punnāmānaḥ khagā vāmāḥ strīsañjñā
dakṣiṇāḥ śubhāḥ | dakṣiṇādvāmagamanaṃ praśastaṃ śvaśṛgālayoḥ | vāmaṃ
nakulacāṣāṇāṃ nobhayaṃ śaśasarpayoḥ
||36|| bhāsakauśikayoścaiva na praśastaṃ
kilobhayam | darśanaṃ vā rutaṃ vā'pi na godhākṛkalāsayoḥ
||37|| dūtairaniṣṭaistulyānāmaśastaṃ
darśanaṃ nṛṇām | kulatthatilakārpāsatuṣapāṣāṇabhasmanām
||38|| pātraṃ neṣṭaṃ
tathā'ṅgāratailakardamapūritam | prasannetaramadyānāṃ pūrṇaṃ vā raktasarṣapaiḥ
||39|| śavakāṣṭhapalāśānāṃ śuṣkāṇāṃ pathi
saṅgamāḥ | neṣyante patitāntasthadīnāndharipavastathā
||40||
śakunān nirdiśannāha- patretyādi| nīruja iti kṛmidāvāgnyādyanupahatān|
āśritaśabdo nabhaḥprabhṛtibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| nabha ākāśaṃ, veśma
gṛhaṃ, dhvajā patākā devādīnāṃ, toraṇamārdravaṃśādiracitaṃ pratolyākāraṃ,
vedikā iti vivāhādinimittamāmeṣṭakādiracitaścaturakaḥ| dikṣu śāntāsviti
pūrvāsūttarāsu cetyarthaḥ; anye tu
āliṅgitā'vadhūmitadīptavarjitāsvityācakṣate| vaktāra iti śabdāyamānāḥ|
pṛṣṭhato'nugā iti pṛṣṭhapradeśānugatā ityarthaḥ| viparītāñ
śakunānnirdiśannāha- śuṣke ityādi| aśanihate vajrahate| apatre patrarahite|
vallinaddhe latāveṣṭite| sakaṇṭake kaṇṭakasahite| itthambhūte vṛkṣe ‘āśritā'
ityadhyāhāraḥ| aśmā pāṣāṇaḥ| bhasma rakṣā| viṭ viṣṭhā| tuṣā dhānyatvacaḥ|
pāṃśuḥ dhūliḥ| caityaṃ śmaśānavṛkṣaḥ| dīptasvarāḥ kusvarāḥ cicīcīkārādayaḥ,
kharasvarāḥ utkaṭaśabdāḥ| dikṣu dīptāsviti āgneyayāmyanaiṛutīṣu| punnāmānaḥ
khagā vāmā iti punnāmadheyāḥ pakṣiṇo vāmapārśve vaktāraḥ śubhāḥ; tadyathā-
haṃsakāraṇḍavacakravākādayaḥ| strīsañjñā dakṣiṇāḥ śubhā iti kokilābalākādayaḥ
strīsañjñā dakṣiṇapārśvavartinaḥ śubhāḥ| etena strīpuṃsañjñāḥ pakṣiṇa
itthameva śubhāḥ, anyathā aśubhāḥ, iti paramārthato viparītaśakunameva
kathitaṃ bhavati| pūrvānuktaviparītanimittaṃ nirdiśannāha- dakṣiṇādityādi|
atrāpi tadviparyayeṇa dakṣiṇagamanaṃ praśastamityuktaṃ bhavati| nobhayamiti
ubhayamapi vāmadakṣiṇamapi gamanaṃ na praśastamityarthaḥ| bhāsetyādi bhāso
gokulacārī gṛdhraviśeṣaḥ| ubhayamiti vāmadakṣiṇamiti| darśanaṃ vā rutamityādi|
kṛkalāsaḥ ‘kaṇṭikāyā' iti loke; pūrvadeśīyāstu girigiṭamācakṣate|
godhākṛkalāsayordarśanaṃ rutaṃ vāmato dakṣiṇataḥ purataḥ pṛṣṭhato vā na
praśastamiti| dūtairaniṣṭairityādi| aniṣṭairiti
napuṃsakagardabhoṣṭrarathaprāptādibhistulyānāṃ samānānāmanyeṣāmapi nṛṇāṃ
darśanaṃ prasthāne na praśastam| kulatthetyādi| kulatthādīnāṃ
pātramaṅgārādipūritaṃ ca neṣṭaṃ na praśastamityarthaḥ|
prasannetaramadyānāmityādi| prasannā madyasyoparyaccho bhāgaḥ; taditareṣāṃ
madyānāṃ pūrṇamapraśastaṃ, tathā raktasarṣapapūrṇaṃ ca na praśastam|
śavakāṣṭhetyādi śavādīnāṃ pathi mārge saṅgamāḥ saṃyogā na praśastāḥ| śavo
mṛtakaḥ| kāṣṭhaṃ dāru, palāśaṃ parṇam| ‘śuṣkāṇāṃ' ityatra sthāne kecit
‘rūḍhānāṃ' iti paṭhanti| teṣāṃ mate rūḍhānāṃ purāṇānāmityarthaḥ| neṣyante na
praśasyante| patitāḥ pañca mahāpātakinaḥ| antaḥsthāḥ caṇḍālādayaḥ| dīno
nirutsāhaḥ||32-40||
mṛduḥ śīto'nukūlaśca sugandhiścānilaḥ śubhaḥ | kharoṣṇo'niṣṭagandhaśca
pratilomaśca garhitaḥ ||41||
anilaṃ nirdiśannāha- mṛdurityādi| anukūlaḥ pṛṣṭānugāmī| pratilomaḥ
abhimukhaḥ||41||
granthyarbudādiṣu sadā chedaśabdastu pūjitaḥ | vidradhyudaragulmeṣu
bhedaśabdastathaiva ca
||42|| raktapittātisāreṣu ruddhaśabdaḥ
praśasyate | evaṃ vyādhiviśeṣeṇa nimittamupadhārayet
||43||
rogaviśeṣādapi nimittaviśeṣamanuktaṃ nirdiśannāha- granthītyādi|
vyādhiviśeṣeṇa anuktena vyādhibhedenetyarthaḥ| nimittamiti śubhāśubhasūcakam|
anye tu- "evaṃ vyādhiviśeṣeṇa nimittamupadhārayet" ityamuṃ pāṭhamanyathā
paṭhanti vyākhyānayanti ca, sa cābhāvānna likhitaḥ||42-43||
tathaivākruṣṭahākaṣṭamākrandaruditasvanāḥ | chardyāṃ vātapurīṣāṇāṃ śabdo vai
gardabhoṣṭrayoḥ ||44||
sāmānyaṃ śabdanimittaṃ darśayannāha- tathaivetyādi| ākruṣṭamākrośaḥ
ākruṣṭādibhiḥ svanaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| hākaṣṭaṃśabdaḥ khedārthaḥ|
ākranda ākrośasvanaḥ| amuṃ ślokaṃ bāhulyena na paṭhanti| pañjikākāragayadāsena
tu viśiṣṭapāṭhaśuddhikāreṇa likhito vyākhyātaścetyatrāpi likhitaḥ||44||
pratiṣiddhaṃ tathā bhagnaṃ
19
kṣutaṃ skhalitamāhatam | daurmanasyaṃ ca vaidyasya yātrāyāṃ na praśasyate
||45||
vaidyasyāpi gehe vāgādiceṣṭitaṃ darśayannāha- pratītyādi| pratiṣiddhamiti
niṣedhavacanaṃ ‘māgaccha' ityādikaṃ, bhagnaṃ kīlakādibhaṅgavacanaṃ, kṣutaṃ
chikkitaṃ; trayametadvāgviceṣṭitam| ‘bhagnaṃ' ityasya sthāne kecit ‘lagnaṃ'
iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- lagnaṃ vastrādisaṅgaḥ| skhalitamāhatametat
kāyaviceṣṭitam| skhalitaṃ luṇṭhanaṃ pādādeḥ, āhatamiti āhananam| daurmanasyaṃ
cittaviceṣṭitam||45||
praveśe'pyetaduddeśādavekṣyaṃ ca tathā''ture | pratidvāraṃ gṛhe cāsya
punaretanna gaṇyate ||46||
vaidyagṛhavidhimāturagṛhe'pyatidiśannāha- praveśe ityādi| etat pūrvoktaṃ
śubhāśubhanimittaṃ, praveśe'pyavekṣyaṃ draṣṭavyam| uddeśāt saṅkṣepāt| āture
āturagṛhe| pratidvāraṃ dvāraṃ prati| gṛhe gṛhābhyantare, asya āturasya, etat
pūrvoktaṃ nimittaṃ, na gaṇyate na manyata ityarthaḥ| kecit ‘pratidvāraṃ gṛhaṃ
cāsya' ityādi pāṭhaṃ manyante| pratiśabdo lakṣaṇā(ṇe')rthe; tena dvāraṃ
lakṣīkṛtya, gṛhaṃ ca lakṣīkṛtyeti| atroddeśāt saṅkṣepādāture'pyavekṣyamiti
sambandhaḥ||46||
keśabhasmāsthikāṣṭhāśmatuṣakārpāsakaṇṭakāḥ | khaṭvordhvapādā madyāpo vasā
tailaṃ tilāstṛṇam
||47||
napuṃsakavyaṅgabhagnanagnamuṇḍāsitāmbarāḥ | prasthāne vā praveśe vā neṣyante
darśanaṃ gatāḥ ||48||
āturagṛhe gatasya yātronmukhasya ca vaidyasya viparītanimittaṃ darśayannāha-
keśabhasmetyādi| muṇḍā muṇḍitamuṇḍāḥ| asitāmbarā raktavastrāḥ||47-48||
bhāṇḍānāṃ saṅkarasthānāṃ sthānāt sañcāraṇaṃ tathā | nikhātotpāṭanaṃ bhaṅgaḥ
patanaṃ nirgamastathā
||49|| vaidyāsanāvasādo vā rogī vā
syādadhomukhaḥ | vaidyaṃ sambhāṣamāṇo'ṅgaṃ kuḍyamāstaraṇāni vā
||50|| pramṛjyādvā
20
dhunīyādvā karau pṛṣṭhaṃ śirastathā | hastaṃ cākṛṣya vaidyasya nyasecchirasi
corasi ||51|| yo vaidyamunmukhaḥ
paśyannunmārṣṭi svāṅgamāturaḥ | na sa sidhyati vaidyo vā gṛhe yasya na pūjyate
||52|| bhavane pūjyate vā'pi yasya vaidyaḥ
sa sidhyati |53|
etatpunarāturagṛhe'pi gaṇyata ityāha- bhāṇḍānāmityādi| bhāṇḍānām
upakaraṇadravyāṇām| saṅkarasthānāṃ militānām| sañcāraṇam itastato nayanam|
nikhātasya bhāṇḍasyotpāṭanamuddharaṇamityarthaḥ| bhaṅgaḥ sphuṭanam| patanaṃ
hastāderadhobhraṃśaḥ| nirgamo gṛhābhyantarādbāhyato gamanam| avasādo bhaṅgaḥ|
vaidyaṃ sambhāṣamāṇo vaidyena sahālāpaṃ kurvāṇo'ṅgaṃ
21
pramṛjyāt, kuḍyaṃ bhittiṃ vā āstaraṇāni pracchādanavastrāṇi vā pramṛjyāt
proñchayedityarthaḥ| dhunīyāt kampayet| kānityāha- karau pṛṣṭhaṃ śirastathā|
nyaset nikṣipet| unmukhaḥ iti ūrdhvamukhaḥ| unmārṣṭi ūrdhvaṃ procchati|
kecidvṛddhāḥ paṭhanti- na sa sidhyatītyādi||49-52||-
śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣvaśubhaṃ hyaśubheṣu ca
||53|| āturasya dhruvaṃ tasmāddūtādīn
lakṣayedbhiṣak |54|
dūtādeḥ śubhāśubhasya yathāsaṅkhyaṃ śubhāśubhameva phalaṃ nirdiśannāha-
śubhamityādi||53||-
svapnānataḥ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca
||54|| suhṛdo yāṃśca paśyanti vyādhito vā
svayaṃ tathā | snehābhyaktaśarīrastu karabhavyālagardabhaiḥ
||55|| varāhairmahiṣairvā'pi yo
yāyāddakṣiṇāmukhaḥ | raktāmbaradharā kṛṣṇā hasantī muktamūrdhajā
||56|| yaṃ cākarṣati
22
baddhvā strī nṛtyantī dakṣiṇāmukham | antāvasāyibhiryo vā''kṛṣyate
dakṣiṇāmukhaḥ ||57|| pariṣvajeran yaṃ vā'pi
pretāḥ pravrajitā(na)stathā | muhurāghrāyate
23
yastu śvāpadairvikṛtānanaiḥ
||58|| pibenmadhu ca tailaṃ ca yo vā
paṅke'vasīdati | paṅkapradigdhagātro vā pranṛtyet prahasettathā
||59|| nirambaraśca yo raktāṃ
dhārayecchirasā srajam | yasya vaṃśo nalo vā'pi tālo vorasi jāyate
||60|| yaṃ vā matsyo grasedyo vā jananīṃ
praviśennaraḥ | parvatāgrāt patedyo vā śvabhre vā tamasā''vṛte
||61|| hriyeta srotasā yo vā yo vā
mauṇḍyamavāpnuyāt | parājīyeta badhyeta kākādyairvā'bhibhūyate
||62|| patanaṃ tārakādīnāṃ praṇāśaṃ
dīpacakṣuṣoḥ | yaḥ paśyeddevatānāṃ vā prakampamavanestathā
||63|| yasya chardirvireko vā daśanāḥ
prapatanti vā | śālmalīṃ kiṃśukaṃ yūpaṃ valmīkaṃ pāribhadrakam
||64|| puṣpāḍhyaṃ kovidāraṃ vā citāṃ
24
vā yo'dhirohati | kārpāsatailapiṇyākalohāni lavaṇaṃ tilān
||65|| labhetāśnīta vā pakvamannaṃ yaśca
pibet surām | svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhito mṛtyumṛcchati
||66||
dūtādiśeṣaṃ svapnaṃ darśayannāha- svapnānityādi| nidropaplutena rajoyuktena
manasā viṣayagrahaṇaṃ svapnaḥ| suhṛddṛṣṭāḥ svapnā nimittamātrameva; svayaṃ
dṛṣṭāstu prakṛtyādivarjaṃ gurutarāḥ| aśubhasvapnānnidarśayannāha- snehetyādi|
karabhādiṣvāruhya tailābhyaktaśarīraḥ san yo yāyādgacchet; anena duḥsvapnena
ṣaṇmāsairmriyate paraṃ rājayakṣmaṇā rogeṇa| antāvasāyibhiḥ cāṇḍālaiḥ|
pariṣvajeran āliṅgeyuḥ| pravrajitāḥ śaivapāśupatādayaḥ| muhurvāraṃvāram|
āghrāyate cumbyate, ‘bhakṣyate' ityante| śvāpadaiḥ vyāghrādibhiḥ| pibenmadhu
ca tailaṃ ceti madhu puṣparasaḥ| cakāradvayādekaikaśaḥ pānamatra jñeyam;
kecidatra madhu madyamityāhuḥ; tanna, kevalasya madyasya pānaṃ praśastaṃ
svapnādhyāyaśāstreṣu kathitaṃ; yatra tu surāpānamaśobhanamityuktaṃ, tatra surā
piṣṭamayī grāhyā| paṅke'vasīdatīti paṅke kardame, avasīdati bruḍatītyarthaḥ,
paṅkāvasādastu sadyomṛtyukaraḥ| raktāṃ srajaṃ raktapuṣpamālām| grasediti
gilatītyarthaḥ| jananīṃ praviśediti māturudare praviśatītyarthaḥ| śvabhre
vivare| tamasā''vṛte andhakāraveṣṭite| hriyeta nīyeta, srotasā nāḍyā| mauṇḍyaṃ
kṛttakeśatā| parājīyeta parājito bhavatītyarthaḥ| badhyeta bandhanaṃ
prāpnuyādityarthaḥ| tārakādīnāmiti ādigrahaṇāccandrādigrahaṇam| praṇāśaṃ
dīpacakṣuṣoriti svapne'kasmāddīpaṃ naṣṭaṃ paśyati, svacakṣuṣī vigalite
paśyatītyarthaḥ| devatānāṃ prakampamiti devatānāṃ devatāpratimānāṃ
25
kampamityarthaḥ| avaneḥ pṛthivyāḥ| yūpo yajñapaśubandhanakāṣṭhaṃ
26, pāribhadrako nimbavṛkṣaḥ, kovidāraḥ kāñcanāraḥ| lauhāni lohamayāni vastūni|
pakvamannaṃ siddhamityarthaḥ; kecidannasthāne ‘māṃsaṃ' iti paṭhanti| surā
piṣṭamayī na tu madyaṃ, tasya śobhanatvāt| ṛcchati prāpnotītyarthaḥ||54-66||
yathāsvaṃ prakṛtisvapno vismṛto vihatastathā | cintākṛto divā dṛṣṭo
bhavantyaphaladāstu
27
te ||67||
viphalān svapnānanariṣṭabhūtān darśayannāha- yathāsvamityādi| svasyāḥ
prakṛteranatikrameṇa yathāsvaṃ, yathā- vātaprakṛtau ‘viyati gacchati
sambhrameṇa ca; (śā. a. 4), pittaprakṛtau ‘sampaśyedapi ca hutāśavidyudulkāḥ'
(śā. a. 4), śleṣmaprakṛtau ‘prasuptaḥ san kamalahaṃsacakravākān sampaśyedapi
ca jalāśayān manojñān' (śā. a. 4)| vismṛto'tiśayena na smṛtaḥ| vihataḥ pūrvaṃ
virūpo dṛṣṭaḥ sa cānantaraṃ viśiṣṭena svapnena hataḥ| uktaṃ ca- “akalyāṇamapi
svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ| saumyaṃ paśyecchubhākāraṃ tasya
vidyācchubhaṃ phalam”- (ca. i. a. 5) iti| tathāgrahaṇāt susvapnaṃ
dṛṣṭvā'svapatāṃ sadyaḥphalatvaṃ mahāphalatvaṃ ca sūcyate| anye tu ‘vihitaśca
yaḥ' iti paṭhanti| divādṛṣṭa iti 'svapnaḥ' iti śeṣaḥ| bhavantyaphaladāstu te
iti tuśabdaścakārārthaḥ, tenātihrasvātidīrghaprathamayāmadṛṣṭāścāphalāḥ
samuccīyante| ‘bhavatyaphala eva sa' iti kecit paṭhanti||67||
jvaritānāṃ śunā sakhyaṃ kapisakhyaṃ tu śoṣiṇām | unmāde rākṣasaiḥ
pretairapasmāre pravartanam
||68|| mehātisāriṇāṃ toyapānaṃ snehasya
kuṣṭhinām | gulmeṣu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe, mūrdhni śiroruji
||69|| śaṣkulībhakṣaṇaṃ chardyāmadhvā
śvāsapipāsayoḥ | hāridraṃ bhojanaṃ vā'pi yasya syāt pāṇḍurogiṇaḥ
||70|| raktapittī pibedyastu śoṇitaṃ sa
vinaśyati |71|
uttaratantrapaṭhitaviśiṣṭavyādhiṣu viśiṣṭameva svapnadarśanāriṣṭaṃ
darśayannāha- jvaritānāmityādi| śunā sakhyamiti kukkureṇa saha maitryaṃ,
kapisakhyamiti vānaramaitryam| pravartanaśabda unmādāpasmārābhyāṃ saha
pratyekaṃ sambadhyate| gulmeṣu gulmarogeṣu, sthāvarotpattirvṛkṣotpattiḥ,
koṣṭhe udare| mūrdhni mastake sthāvarotpattiḥ, śiroruji mastakavyathāyām|
chardyāṃ ‘caṇakādipiṣṭakṛtā satilā tailabhṛṣṭā śaṣkulītyucyate, tasyā
bhakṣaṇam| adhvā mārgaḥ, tatra gamanaṃ, śvāsapipāsayoḥ| hāridramiti
haridrāraktabhojanabhakṣaṇamityarthaḥ||68-70||
svapnānevaṃvidhān dṛṣṭvā prātarutthāya yatnavān
||71|| dadyānmāṣāṃstilāṃllohaṃ viprebhyaḥ
kāñcanaṃ tathā | japeccāpi śubhān mantrān gāyatrīṃ tripadāṃ tathā
||72|| dṛṣṭvā tu prathame yāme svapyād
dhyātvā punaḥ śubham | japedvā'nyatamaṃ vedaṃ
28
brahmacārī samāhitaḥ ||73|| na cācakṣīta
kasmaiciddṛṣṭvā svapnamaśobhanam | devatāyatane caiva vasedrātritrayaṃ tathā |
viprāṃśca pūjayennityaṃ duḥsvapnāt pravimucyate
29||74||
aśubhasvapnadarśane kiñciccikitsitamāha- svapnānityādi| prathame yāme
prathamaprahare| dṛṣṭvā vilokya duḥsvapnam| svapyāt śayīta| kiṃ kṛtvā? dhyātvā
śubhaṃ kalyāṇamityarthaḥ| yadyapi prathamayāmalakṣya(dṛṣṭa) svapnasya
niṣphalatvaṃ kathitaṃ, tathā'pi duḥsvapnabhayādayaṃ vidhiḥ kartavyaḥ|
anyatamam ekatamam| samāhitaḥ sāvadhānaḥ| na cācakṣīta na ca kathayet||71-74||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi praśastaṃ svapnadarśanam | devān dvijāngovṛṣabhān
jīvataḥ suhṛdo nṛpān ||75|| samiddhamagniṃ
sādhūṃśca
30
nirmalāni jalāni ca | paśyet kalyāṇalābhāya vyādherapagamāya ca
||76|| māṃsaṃ matsyān srajaḥ śvetā vāsāṃsi
ca phalāni ca | labheta dhanalābhāya vyādherapagamāya ca
||77|| mahāprāsādasaphalavṛkṣavāraṇaparvatān
| āroheddravyalābhāya vyādherapagamāya ca
||78|| nadīnadasamudrāṃśca kṣubhitān
kaluṣodakān | taret kalyāṇalābhāya vyādherapagamāya ca
||79|| urago vā jalauko vā bhramaro vā'pi
yaṃ daśet | ārogyaṃ nirdiśettasya dhanalābhaṃ ca buddhimān
||80|| evaṃ rūpāñ śubhān svapnān yaḥ
paśyedvyādhito naraḥ | sa dīrghāyuriti jñeyastasmai karma samācaret
||81||
ata ūrdhvamityādi| suhṛdo mitrāṇi| samiddhamagniṃ prajvalitaṃ vahnim|
kalyāṇalābhāyeti śubhavastuprāptaya ityarthaḥ| apagamo nivṛttiḥ| nadyo
gaṅgādyāḥ, nadāḥ śoṇādyāḥ prasiddhāḥ, kṣubhitān pracalitān vṛddhiṃ
gatānityarthaḥ, kaluṣodakān yata eva kṣubhitānata evāpraśastodakānityarthaḥ|
uragaḥ sarpaḥ, daśedbhakṣayet||75-81||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne viparītāviparītasvapnanidarśanīyo
nāmaikonatriṃśattamo'dhyāyaḥ ||29||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne ekonatriṃśattamo'dhyāyaḥ||29||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘viparītasvapnanidarśanīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ| ‘viparītāviparītadūtaśakunasvapnanidarśanīyamadhyāyaṃ’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘gehe’ iti pā. ↩
- 3 ‘nimittaṃ pūrṇakumbhādi, śakunaḥ pakṣī’ iti cakraḥ ↩
- 4 ‘pāṣaṇḍā vedabāhyāśramāḥ saugatādayaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘āgacchantaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘... malinadhvastavāsasaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 8 ‘... vādāścāpyamāṅgalyā ...’ iti pā. ↩
- 9 ‘rudantaḥ stanayostathā’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 10 ‘adhvajanitaśvāsayuktāḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘navamyāmatha ṣaṣṭhyāṃ vā pakṣasandhidineṣu ca’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 12 ‘etena śeṣaṃ vyākhyātamiti vyādhisamānaguṇe deśādau dūtadarśanaṃ vigarhitaṃ, viparītaguṇe ca praśastaṃ| tena vātaroge pravātādi ninditaṃ, nivātādi praśastamityādyūhyamityarthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 13 ‘goyānaṃ govāhyaśakaṭaḥ, etacca praśastataratvāduktaṃ, tenāniṣiddhamaśvādiyānamapyaviruddhameva’ iti cakraḥ ↩
- 14 ‘dhṛtimān’ iti pā. ↩
- 15 ‘vardhamānā svalaṅkṛtā’ iti pā.| ‘vardhamānā iti śarāvāḥ, te ca svalaṅkṛtā iti ālepādinā maṇḍitāḥ| kecidalaṅkṛtā iti kanyāviśeṣaṇaṃ manyante| anye tvaṅkāropitaṃ kumāraṃ kumārīṃ vā vardhamānamāhuḥ’ iti cakraḥ ↩
- 16 ‘sumanā’ iti pā. ↩
- 17 ‘anye tvaṅkāropitaṃ kumāraṃ kumārīṃ vā vardhamānamāhuḥ’ iti cakraḥ ↩
- 18 ‘rājabhavanaṃ’ iti pā. ↩
- 19 ‘lagnaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘pramṛdyādvā’ iti pā. ↩
- 21 ‘kurvan’ iti pā. ↩
- 22 ‘vā''karṣati’ iti pā. ↩
- 23 ‘mūrdhanyāghrāyate’ iti pā. ↩
- 24 ‘yo'dhirohati mānavaḥ’ iti pā. ↩
- 25 ‘prāsādapratimānāṃ’ iti pā. ↩
- 26 ‘yajñapaśuhiṃsanakāṣṭham’ iti pā. ↩
- 27 ‘vihataśabdena tantrāntare viphalatvenaiva kathitā atidīrghasvapnādayo grāhyāḥ| uktaṃ hi carake- “divāsvapnamatihrasvamatidīrghaṃ tathaiva ca| dṛṣṭaḥ prathamayāme yaḥ svapnaḥ so'pyaphalo bhavet” (ca. i. a. 5) iti| cintākṛtaśabdena dṛṣṭaśrutānubhūtaprārthitakalpitānāṃ pañcānāmapi vikalpānāṃ grahaṇam| etadvyatiriktasya bhāviphalasambandhasyaiveha grahaṇam| sa ca svapno'riṣṭarūpo manovahasrotasāmatibalaistribhireva doṣaiḥ pūritatvāddṛśyate| yaduktaṃ carake- “manovahānāṃ duṣṭatvāddoṣairatibalaistribhiḥ| srotasāṃ dāruṇān svapnān kāle paśyati dāruṇe” (ca. i. a. 5)- iti| īdṛśaśca doṣaprakopaḥ pacyamānamārakādṛṣṭakṛta eva jñeyaḥ| evaṃ śubhakāle'pi svapnaḥ pacyamānaśubhakarmajanya eva jñeyaḥ| yathā bhūtanimittādipacyamānadaivakṛtameva śubhāśubhasūcakaṃ bhavati’ iti cakraḥ| carake hi saptavidhaṃ svapnadarśanamuktam- “dṛṣṭaṃ śrutānubhūtaṃ ca kalpitaṃ prārthitaṃ tathā| bhāvikaṃ doṣajaṃ caiva svapnaṃ saptavidhaṃ viduḥ’ (ca. i. a. 5) iti| tatra bhāvikamiti bhāviphalasūcakam| bhāvikaṃ doṣajaṃ ca svapnadarśanaṃ phalavat, anyattvaphalamiti jñeyam ↩
- 28 ‘devaṃ’ iti pā. ↩
- 29 ‘parimucyate’ iti pā. ↩
- 30 ‘viprāṃśca’ iti pā. ↩