athātaḥ pañcendriyārthavipratipattimadhyāyaṃ
1
vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān
dhanvantariḥ ||2||
pañcendriyāṇi śrotrādīni, teṣāmarthāḥ śabdādayaḥ, arthānāṃ śabdādīnāṃ
vipratipattirviparītāvabodho hīnātiyogenetyarthaḥ| pañcagrahaṇaṃ
karmendriyāṇāmubhayātmakasya manasaśca niṣedhārthaṃ; karmendriyāṇāṃ
śarīragrahaṇenaiva grahaṇāt; manasastvindriyagrahaṇenaiva grahaṇaṃ,
manovyatirekeṇendriyāṇāṃ viṣayagrahaṇābhāvāt||1-2||
śarīraśīlayoryasya
2
prakṛtervikṛtirbhavet | tattvariṣṭaṃ samāsena, vyāsatastu nibodha me
||3||
prāgadhyāye dūtādijñeyabāhyāriṣṭaṃ pratipādyāsminnadhyāye
ābhyantaramariṣṭamāśrayabhedena trividhaṃ saṅkṣepeṇa darśayannāha-
śarīraśīlayorityādi| śarīraṃ pāñcabhautikaṃ prāṇikāyaḥ, śīlaṃ mānaso bhāvaḥ,
anye tu `śīlaṃ samādhānayuktaṃ manaḥ' ityācakṣate; prakṛtiḥ svābhāvikaḥ
prāṇino nijo dharmaḥ; eteṣāṃ śarīraśīlaprakṛtīnāṃ trayāṇāṃ bhāvānāṃ
vikṛtirvaiparītyaṃ yadbhavettadariṣṭaṃ maraṇalakṣaṇaṃ bhavati| samāsena
saṅkṣepeṇa| anye tu `śarīraśīlayordvayoryā
3
prakṛtistasyā yā vikṛtistadariṣṭaṃ maraṇalakṣaṇaṃ bhavati' ityācakṣate|
prakṛteḥ prastāvāt kiñcidvicāraḥ kriyate, sā hi prakṛtirjātyādīn
ṣaḍupādhīnapekṣate| taduktaṃ carake- “prakṛtirhi jātiprasaktā ca kulaprasaktā
ca deśānupātinī ca kālānupātinī ca vayonupātinī ca pratyātmaniyatā ca”- (ca.
i. a. 1) iti| sarvabhedeṣu cakārakaraṇamanyonyasamāveśārthaṃ; tatra
jātiprasaktā nāma tāsu tāsu manuṣyādijātiṣu te te karacaraṇādayaḥ
svabhāvaviśeṣāḥ; vacaneṣu ca nānāvividhā eva vyaktāvyaktādayo dharmāḥ, manasi
ca dharmādharmamaithunāhāraprabhṛtayo'pi bhāvāḥ; kulaprasaktā nāma dvijakule
tapaḥpriyatādayaḥ, kṣatriyakule samarapriyatādayo dharmaviśeṣā bhavanti;
deśānupātinī nāma lāṭakarṇāṭādīnāṃ kāye vāci manasi ca te te svabhāvaviśeṣā
viśeṣeṇa bhavanti; kālānupātinī nāma dehādiṣu daurbalyādyādānādyapekṣaṃ,
gadeṣu ca doṣamalādyapekṣiṇī; vayonupātinī nāma bālyādyavasthāsu bālādau
saukumāryādayo dharmāḥ; eteṣu triṣvanupātiśabdaprayogāt sañcāritvaṃ
svabhāvaguṇānāmiṣṭaṃ; pratyātmaniyateti ātmanyātmani niyatā
pratipuruṣaniyatetyarthaḥ| te punaḥ kāye vāci manasi ca svabhāvaviśeṣāḥ
pratipuruṣabhedabhinnā dṛśyante; evaṃ tāvat ṣoḍhā prakṛtirbhavatyeva| anye tu
“saptamyapi bhavet prāyo dehe lakṣaṇahaitukī| uttamādhamamadhyāyurliṅgānāṃ
kāraṇaṃ hi sā”- iti manyante| anye tu prakṛtiṃ sattvarajastamomayīṃ
vātapittaśleṣmamayīṃ vā manyante| tasyā
4
vikṛtirvaiparītyamanyathābhāvaḥ||3||
śṛṇoti vividhāñ śabdān yo divyānāmabhāvataḥ | samudrapurameghānāmasampattau ca
niḥsvanān ||4|| tān svanānnāvagṛhṇāti
manyate cānyaśabdavat | grāmyāraṇyasvanāṃścāpi viparītāñ śṛṇoti ca
||5|| dviṣacchabdeṣu ramate suhṛcchabdeṣu
kupyati | na śṛṇoti ca yo'kasmāttaṃ bruvanti gatāyuṣam
||6||
āturagatagrāhyaviruddhaśabdapratipattiṃ nirdiśannāha- śṛṇotītyādi| vividhān
bahuprakārān sañjalpapāṭhagītavādyādīn| divyānāṃ siddhakinnaragandharvādīnām|
samudrapurameghānāmityatra samudrādibhiḥ saha niḥsvanaśabdaḥ pratyekaṃ
sambadhyate| etena samudrādīnāmasampattāvabhāve'pi teṣāṃ
śabdāñchṛṇotītyarthaḥ| purasvanaḥ puravāsiprāṇiśabdaḥ; anye tu purasthāne
`tūrya' iti paṭhanti; apare `vāta' iti paṭhanti| tān svanānityādi vidyamāneṣu
vā samudrādisvaneṣu tānna gṛhṇāti, vā'nyaśabdavanmanyate| grāmyasvanān
grāmavāsiprāṇiśabdān, āraṇyān araṇyavāsiprāṇidhvanīn; viparītāniti
grāmyānāraṇyāniva śṛṇoti, āraṇyān grāmyāniva śṛṇotītyarthaḥ| dviṣacchabdeṣu
śatruśabdeṣu| suhṛnmitrādiḥ| akasmācchravaṇarogaṃ vinā||4-6||
yastūṣṇamiva gṛhṇāti śītamuṣṇaṃ ca śītavat | sañjātaśītapiḍako
5
yaśca dāhena pīḍyate
||7|| uṣṇagātro'timātraṃ ca yaḥ śītena
pravepate | prahārānnābhijānāti yo'ṅgacchedamathāpi vā
||8||
āturagatagrāhyaviruddhasparśapratipattiṃ darśayannāha- yastūṣṇamityādi| atra
śītapīḍakā hi kaphakṛtāḥ, tāsāṃ jāḍyādayo vedanāviśeṣāḥ prākṛtāḥ, dāhastu
vaikṛta iti| prahāro laguḍādikṛtaḥ| aṅgacchedaḥ śastrādikṛtaḥ||7-8||
pāṃśunevāvakīrṇāni yaśca gātrāṇi manyate | varṇānyatā
6
vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi ||9||
āturagatagrāhyaviruddharūpapratipattiṃ darśayannāha- pāṃśunetyādi|
pāṃśurdhūliḥ, avakīrṇāni vyāptāni| rājyo lekhā nīlalohitādayaḥ||9||
snātānuliptaṃ yaṃ cāpi bhajante nīlamakṣikāḥ
7|10|
āturagatāmeva viruddharasapratipattiṃ darśayannāha- snātetyādi| pūrvaṃ snātaḥ
paścādanulipta itthambhūtamapi sugandhikāyaṃ bahirmalavarjitaṃ yadā
nīlamakṣikāḥ śrayante tadā'sau kālapakvatvādatimadhurībhūtaśarīraḥ, yena
nirmalaśarīro'pi makṣikābhiḥ kāmyata iti| snātānuliptamityetadariṣṭaṃ
varṣāvadhi|10|-
sugandhirvā'ti
8
yo'kasmāttaṃ bruvanti gatāyuṣam ||10||
āturagatagrāhyaviruddhagandhapratipattiṃ darśayannāha- sugandhirityādi| ati
sugandhirvā'kasmāt `sugandhiprayogaṃ vinā bhavati' iti śeṣaḥ, idamapi
vārṣikamariṣṭam||10||
viparītena gṛhṇāti rasān yaścopayojitān | upayuktāḥ kramādyasya rasā
doṣābhivṛddhaye ||11|| yasya doṣāgnisāmyaṃ
ca kuryurmithyopayojitāḥ | yo vā rasānna saṃvetti gatāsuṃ taṃ pracakṣate
||12||
āturagatapañcendriyārthavipratipattiṃ
nirdiśyā''turagrāhyapañcendriyārthavipratipattinirdeśābhiprāyaḥ, tatra rasasya
dehamūlatvena pradhānatvāttasyaiva vipratipattiṃ darśayannāha-
viparītenetyādi| viparīteneti madhuro'mlaḥ, amlo madhura ityādi| upayuktāḥ
kramāditi ‘pūrvaṃ madhuramaśnīyāt’ ityādikramaḥ| gatāsuṃ gataprāṇam|
etadariṣṭaṃ māsikam||11-12||
sugandhaṃ vetti durgandhaṃ durgandhasya sugandhitām | gṛhṇīte vā'nyathā
gandhaṃ śānte dīpe ca nīrujaḥ ||13|| yo vā
gandhaṃ na jānāti gatāsuṃ taṃ vinirdiśet |14|
gandhagrahaṇamadhikṛtyāha- sugandhamityādi| śānte dīpe nirvāṇe pradīpe, yo
gandhaṃ na jānāti| nīrujo nīrogaḥ pīnasādirogavarjitaḥ||13||-
dvandvānyuṣṇahimādīni kālāvasthā diśastathā
||14|| viparītena gṛhṇāti bhāvānanyāṃśca yo
naraḥ |15|
sparśagrahaṇamadhikṛtyāha- dvandvānītyādi| dvandvāni kaṣṭakarāṇi; ādigrahaṇāt
sparśagrāhyāṇi snigdhādivīryāṇi| kālāvasthā pravātanirvātavarṣādyāḥ| diśa iti
pūrvādikāḥ| anena mānasaḥ sparśa uktaḥ| dvividho hi sparśaḥ-
sparśendriyagrāhyaḥ, mānasaśca| tathā ca tantrāntaram-
“sparśenendriyasaṃsparśaḥ sparśo mānasa eva ca” (ca. śā. 1) iti| anyāṃśca
bhāvān dravyaguṇakarmāṇi, viparītena gṛhṇāti|
dvandvānyuṣṇahimādīnyetadariṣṭamekamāsikamiti; diśo vaiparītyena
gṛhṇātyetadariṣṭaṃ trimāsikam||14||
divā jyotīṃṣi yaścāpi jvalitānīva paśyati
||15|| rātrau sūryaṃ jvalantaṃ vā divā vā
candravarcasam | ameghopaplave yaśca śakracāpataḍidguṇān
||16|| taḍittvato'sitān yo vā nirmale gagane
ghanān | vimānayānaprāsādairyaśca saṅkulamambaram
||17|| yaścānilaṃ mūrtimantamantarikṣaṃ ca
paśyati | dhūmanīhāravāsobhirāvṛtāmiva medinīm
||18|| pradīptamiva lokaṃ ca yo vā
plutamivāmbhasā | bhūmimaṣṭāpadākārāṃ lekhābhiryaśca paśyati
||19|| na paśyati sanakṣatrāṃ yaśca
devīmarundhatīm | dhruvamākāśagaṅgāṃ vā taṃ vadanti gatāyuṣam
||20|| jyotsnādarśoṣṇatoyeṣu
9
chāyāṃ yaśca na paśyati | paśyatyekāṅgahīnāṃ vā vikṛtāṃ vā'nyasattvajām
||21|| śvakākakaṅkagṛdhrāṇāṃ pretānāṃ
yakṣarakṣasām | piśācoraganāgānāṃ bhūtānāṃ vikṛtāmapi
||22|| yo vā mayūrakaṇṭhābhaṃ vidhūmaṃ
vahnimīkṣate | āturasya bhavenmṛtyuḥ svastho vyādhimavāpnuyāt
10||23||
rūpagrahaṇamadhikṛtyāha- divetyādi| jyotīṃṣi tārakādīni| candravarcasamiti
sūryameva candratejaḥsamaṃ paśyatītyarthaḥ| ameghopaplava ityādi|
meghairanāvṛte'pi nabhasīndradhanurvidyullatāḥ `paśyati' iti śeṣaḥ| taḍittvato
vidyudyuktān, asitān kṛṣṇān, meghāniti sambandhaḥ| ameghopaplave
śakracāpataḍillatāvalokanamityariṣṭaṃ dvitrimāsikam| saṅkulaṃ vyāptam| ambaram
ākāśam| mūrtimantaṃ devatākāram; anye puruṣākāramityāhuḥ| medinīṃ pṛthivīṃ,
nīhāraḥ kuheḍī, yena pratyūṣakāle dinaṃ dhūmāvṛtamiva bhāti; netrarogaṃ
vinā'pi dhūmādibhirāvṛtāṃ medinīṃ paśyatītyarthaḥ| lokaṃ jagat, pradīptamiva
grīṣmakālādṛte'pi jvalitamiva| āplutamiva buḍitamiva, ambhasā pānīyena|
bhūmimaṣṭāpadākārāmiti aṣṭāpadaśabdena lekhābhiḥ koṣṭhasantānanirmitaṃ
caturaṅgakrīḍanārthamucyate| arundhatīṃ vasiṣṭhabhāryāṃ, dhruvaṃ
tārakāviśeṣam, ākāśagaṅgāśabdena ślakṣṇaghanatārakāsantatirnadyākārocyate|
ādarśaḥ pratibimbadarśanārthaṃ sampūrṇacandramākāraḥ kāṃsyamaya ucyate| uṣṇo
gharmaḥ| jyotsnātapayostu praticchāyāṃ chāyāpuruṣaṃ kecinmanyante| vikṛtāṃ
prakṛteranyathābhūtām| anyasattvajām anyebhyaḥ prāṇibhyo jātāmanyasattvajātām|
śvā kukkuraḥ, kaṅkaḥ kaṅkamallaḥ; tasya lakṣaṇamāha- kaṅkaḥ syāt
kaṅkamallākhyo bāṇapakṣārhapakṣakaḥ| lohapṛṣṭho dīrghapādaḥ
pakṣādhaḥpāṇḍuvarṇabhāk- iti| bhūtānāṃ devayonīnām, athavā bhūtāni
prāṇinasteṣāṃ; vikṛtāmapi vikṛtāṃ vikṛtiṃ gatāṃ chāyāṃ paśyatīti sambandhaḥ|
yo vā mayūrakaṇṭhābhamityādi sudīptakhadirāṅgārajvalitaṃ dhūmarahitamapi
mayūrakaṇṭhābhaṃ nīlaṃ dhūmasadṛśaṃ paśyatītyarthaḥ| atra `divā jyotīṃṣi'
ityādinā `vidhūmaṃ vahnimīkṣate' ityetatparyantena granthena pañcavidhaṃ
rūpamuktam| tathāhi- `divā jyotīṃṣi' ityādinā''kāśastharūpidravyarūpamuktam,
ākāśarūpāsambhavāt; `yaścānilaṃ' ityādinā vāyurūpamuktaṃ; `dhūmanīhāra'
ityādinā pṛthvīrūpamuktaṃ; `pradīptamiva' ityādinā vahnirūpamuktam,
`āplutamivāmbhasā' ityanenāpāṃ rūpamuktaṃ, evaṃ pañcavidhaṃ rūpamuktam|
`bhūmimaṣṭāpadākārām' ityanena bhūmervikṛtidarśanamuktaṃ, pūrvaṃ tu
dhūmādyāvaraṇadarśanameveti na paunaruktyam| `na paśyati sanakṣatrām' ityanena
vyomasthānāmadarśanamuktaṃ, `divā jyotīṃṣi' ityādinā tu pūrvaṃ darśanamuktam,
ato na paunaruktyam| `jyotsnādarśoṣṇatoyeṣu' ityādinā rūpasyāyoga uktaḥ,
`paśyatyekāṅgahīnāṃ vā' ityanena rūpahīnayoga uktaḥ, `vikṛtāṃ ca' ityanena
mithyāyogo rūpasyoktaḥ| agnermithyāgrahaṇamadhikṛtyoktaṃ `yo vā
mayūrakaṇṭhābham' ityādinā| etadariṣṭaphalaṃ darśayannāha- āturasya
bhavenmṛtyurityādi||15-23||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne pañcendriyārthavipratipattirnāma
triṃśo'dhyāyaḥ ||30||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne triṃśattamo'dhyāyaḥ||30||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘dvividhaṃ riṣṭaṃ- bāhyaṃ bhūtādigatamāntaraṃ śarīragataṃ ca| tatra vaidyena prathamamupasthitaṃ bhūtādigatameva parīkṣyata iti pūrvādhyāyenoktaṃ, tadanu cāturagṛhagatenāturagataṃ parīkṣaṇīyamiti āturagatariṣṭajñānārthaṃ pañcendriyārthavipratipattiradhyāyo'bhidhīyate| pañcendriyārthāḥ śabdādayaḥ, teṣu viruddhā pratipattiḥ tathā teṣāmevā'nyathābhāvo vipratipattiḥ|’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘tatra prathamataḥ śārīramānasasakalāriṣṭalakṣaṇameva tāvadāha- śarīraśīlayorityādi| śarīraṃ prāṇikāyaḥ, śīlaṃ manovṛttiḥ, śīlena ca mano lakṣyate| tena śarīramanasorityarthaḥ| anayoḥ prakṛtiḥ svabhāvaḥ| sā ca jātyādīnupādhīnapekṣate| vikṛtiranyathābhāvaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘dvandvayoḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘tasyā vikṛtirvaiparītyaṃ| yathā- prathamaṃ sattvaprakṛtistato rajastamaḥprakṛtirityādi| tathā, ādau vātaprakṛtistataḥ pittaśleṣmaprakṛtirityādi’ iti pā. ↩
- 5 ‘sañjātaśītapiḍako yaśca dāhena pīḍyate iti atra śītapīḍakocitāṃ śītavedanāṃ na vetti, dāhaṃ cānucitaṃ vettītīndriyavipratipattī riṣṭaṃ, tathā śītapiḍakocitaṃ śaityaṃ na bhavati dāhaścānucito bhavatīti sparśānyathābhāvo'pi riṣṭam| evamuṣṇagātra ityādāvapi yathāyogyatayā indriyasyārthasya vā vipratipattirvyākhyeyā’ iti cakraḥ ↩
- 6 ‘varṇānyabhāvo’ iti pā. ↩
- 7 ‘snātānuliptamityādau riṣṭe gandhasya rasasya cānyathābhāvo riṣṭam| nīlamakṣikā hi atyantamadhure durgandhe ca patanti’ iti cakraḥ ↩
- 8 ‘sugandhiṃ vātīti sugandhigandhamudvahati, ‘vā’ gatigandhanayoḥ, ityasya ‘vāti’ iti gandhanārthe rūpam’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘jyotsnādau uṣṇaśabdena ātapadīpayorgrahaṇam| yaduktaṃ carake- ‘jyotsnāyāmātape dīpe salilādarśayorapi’ (ca. i. a. 7) iti’ cakraḥ ↩
- 10 ‘svasthaḥ sa labhate vyādhimityatra so'pi vyādhirmaraṇāya bhavatīti jñeyam, anyathā maraṇavyabhicaraṇena riṣṭatvānupapattiḥ syāt’ iti cakraḥ ↩