atra chāyāśabdānantaraṃ luptādiśabdanirdeśāddhrīśrītuṣṭyādivipratipattayo
grāhyāḥ| varṇaprabhāśritā yā bhavati sā chāyāśabdenocyate| chāyāprabhayostu
bhedaḥ śāstrakārairuktaḥ; tathā ca- “varṇamākrāmati cchāyā prabhā
varṇaprakāśinī| āsannā lakṣyate cchāyā prabhā dūrācca lakṣyate” (ca. i. a. 7)-
iti| na kevalaṃ varṇaprabhācchāyānāṃ lakṣaṇabhedaḥ, saṅkhyābhedo'pyasti;
tathāhi- caturvidho varṇaḥ- gauraḥ, kṛṣṇaḥ, śyāmaḥ, gauraśyāma iti; prabhā
saptavidhā- raktā, pītā, sitā, śyāvā, haritā, pāṇḍurā, asitā, iti; chāyā
pañcavidhā- snigdhā, vimalā, rūkṣā, malinā, saṅkṣiptā, iti||1-2||
śyāvā lohitikā nīlā pītikā vā'pi mānavam | abhidravanti yaṃ chāyāḥ sa
parāsurasaṃśayam ||3||
chāyāviruddhapratipattiṃ darśayannāha- śyāvetyādi| atra yadyapi śyāvā lohitikā
nīletyādayaḥ prākṛtāśchāyāḥ, tathā'pyabhūtapūrvā ākasmikā viparyayeṇa yā
puruṣamabhidravanti tā iha gṛhyante; abhidravanti anusaranti
upatiṣṭhantītyarthaḥ| parāsurgataprāṇaḥ||3||
hrīrapakramate yasya prabhāsmṛtidhṛtiśriyaḥ | akasmādyaṃ bhajante vā sa
gatāsurasaṃśayam ||4||
pūrvādhyāyanirdiṣṭaśīlavikṛtīḥ, tathā chāyāsadṛśīṃ prabhāṃ nirdiśannāha-
hrīrityādi| hrīrlajjā, prabhā pūrvoktalakṣaṇā, smṛtiḥ pūrvānubhūtasmaraṇaṃ,
dhṛtiḥ niyamātmikā tuṣṭiḥ santoṣa ityarthaḥ, śrīḥ kamanīyatā| prabhāvikṛtiṃ
vihāyāparāḥ śīlavikṛtayo jñeyāḥ| kecit paṭhanti- ‘hrīśriyau naśyato yasya teja
ojaḥ smṛtiḥ prabhāḥ’ iti; śeṣaṃ samaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- śrīrdhanaṃ;
tejo'tra ceṣṭālakṣaṇaṃ balamabhidhīyate; ojastu śuklaṃ hṛdayasthaṃ dhātudhāma;
śobhādhanatejasāṃ vaiparītyaṃ vārṣikamariṣṭaṃ, smṛtibalādiviparyayaḥ
ṣāṇmāsikamariṣṭam||4||
yasyādharauṣṭhaḥ patitaḥ kṣiptaścordhvaṃ tathottaraḥ | ubhau vā jāmbavābhāsau
durlabhaṃ tasya jīvitam ||5|| āraktā daśanā
yasya śyāvā
2
vā syuḥ patanti vā | khañjanapratimā vā'pi taṃ gatāyuṣamādiśet
||6|| kṛṣṇā stabdhā'valiptā vā jihvā śūnā ca
yasya vai | karkaśā vā bhavedyasya so'cirādvijahātyasūn
||7|| kuṭilā sphuṭitā vā'pi śuṣkā vā yasya
nāsikā | avasphūrjati magnā vā na sa jīvati mānavaḥ
||8|| saṅkṣipte viṣame stabdhe rakte sraste
ca locane | syātāṃ vā prasrute yasya sa gatāyurnaro dhruvam
||9|| keśāḥ sīmantino yasya saṅkṣipte vinate
bhruvau | luṇḍanti
3
cākṣipakṣmāṇi so'cirādyāti mṛtyave ||10||
chāyādivipratipattyanantaraṃ vaiparītyasāmānyādoṣṭhādīnāmapyavayavānāṃ vikṛtiṃ
darśayannāha- yasyetyādi| adharauṣṭhaḥ adhastana oṣṭhaḥ| patitaḥ lambāyamānaḥ|
uttara uparitana oṣṭhaḥ| ūrdhvaṃ kṣiptaḥ ūrdhvaṃ caḍhi(li)ta ityarthaḥ|
jāmbavābhāsāviti pakvajambūphalasadṛśavarṇau| oṣṭhāriṣṭena dantāriṣṭena ca
sānnipātikakālapramāṇena mriyate| āraktā ityādi| atra śyāvadantatvamariṣṭaṃ
sāmānyaviṣayaṃ, na punarvisūcīviṣayameva| khañjanapratimā iti mardanādinā
āmāgāradhūmānuracitamupastaraṇaṃ khañjanamucyate, yaṃ
kharajimityāhurmṛdaṅgavādakāḥ; anye khañjarīṭamāhuḥ, tadvarṇaḥ śuklakṛṣṇa
ityarthaḥ| kṛṣṇetyādi| viśeṣatastu jihvā avaliptevāvaliptā, na
punarmalotpattyādinā; pramehapūrvarūpe tu malotpattyā'nulepo
lakṣyanimittatvādariṣṭaṃ na bhavati| śūnā śvayathuyuktā| vijahāti viśeṣeṇa
tyajati| asūn prāṇān| etadariṣṭaṃ pākṣikam| kuṭiletyādi|- kuṭilā vakrā|
sphuṭitā vikasitā| avasphūrjati śabdāyate| magnā buḍitā| etadariṣṭaṃ
cakṣurariṣṭaṃ ca saptarātrikam| saṅkṣipte saṅkucite| viṣame nimnonnate|
stabdhe'tra niśceṣṭe| sraste adhaḥpatite| syātāṃ bhavetām| keśā ityādi|
sīmantaḥ keśamārgaḥ| saṅkṣipte saṅkucite, vinate adhaḥpatite| luṇḍanti
anavarataṃ calantītyarthaḥ| pakṣmāṇi cakṣurācchādanaromāṇi
4| bhruvāvapi sīmantinyāviti sambadhnanti kecit| etadariṣṭaṃ svasthasya
ṣaḍrātrādāturasya trirātrānmaraṇāya| kecidatra sīmantāriṣṭaṃ tathā
jihvānetravikārāriṣṭaṃ ca jvaraviṣayamevācakṣate, jvara evaiṣāṃ teṣu
pradeśeṣūktatvāt; naitadityanye, punarvacanāt; teṣāṃ jvara evoktatvāt punariha
tadvacanamanarthakameva syāt||5-10||
nāharatyannamāsyasthaṃ na dhārayati yaḥ śiraḥ | ekāgradṛṣṭirmūḍhātmā sadyaḥ
prāṇān jahāti saḥ ||11|| balavān durbalo
vā'pi sammohaṃ yo'dhigacchati | utthāpyamāno bahuśastaṃ pakvaṃ
5
bhiṣagādiśet ||12|| uttānaḥ sarvadā śete
pādau vikurute ca yaḥ | viprasāraṇaśīlo vā na sa jīvati mānavaḥ
||13|| śītapādakarocchvāsaśchinnocchvāsaśca
6
yo bhavet | kākocchvāsaśca yo martyastaṃ dhīraḥ parivarjayet
||14|| nidrā na chidyate yasya yo vā jāgarti
sarvadā | muhyedvā vaktukāmaśca pratyākhyeyaḥ sa jānatā
||15|| uttarauṣṭhaṃ ca yo lihyādutkārāṃśca
7
karoti yaḥ | pretairvā bhāṣate sārdhaṃ pretarūpaṃ tamādiśet
||16||
kāyāvayavakriyāvipratipattimadhikṛtyāha- nāharatītyādi|- nāharati na gilati,
āsyasthaṃ mukhastham| mūḍhātmā vismṛtiśīlaḥ| sadya iti tasminnevāhani
prāṇaparikṣaya ityavagantavyam| balavānityādi| atra sammohaṃ mūrcchām| bahuśo
vāraṃvāram| pakvaṃ kālapakvaṃ mṛtyugrastamityarthaḥ| asminnariṣṭe saptarātraṃ
jīvitāvadhiḥ| uttāna ityādi| śete svapiti| vikurute
muhurmuhustatprasāraṇasaṅkocau karoti| viprasāraṇaśīlaḥ pādasaṅkocanaśīlaḥ|
etadariṣṭaṃ sadyomaraṇakaram| śītapādetyādi pādau karāvucchvāsaśca
trayametadyadaikadaiva śītaṃ bhavati tadaitadariṣṭaṃ jñeyam| chinnocchvāsaśca
chitvā cchitvā ūrdhvaṃ śvasitītyarthaḥ| kākocchvāsa iti kākavadvyāttānanaḥ
śvasitītyarthaḥ| etadariṣṭaṃ sadyomaraṇakaram| nidretyādi| lihyāt svādayet|
utkārān udgārānityarthaḥ| pretaiḥ mṛtaiḥ| sārdhaṃ sahetyarthaḥ||11-16||
khebhyaḥ saromakūpebhyo yasya raktaṃ pravartate | puruṣasyāviṣārtasya sadyo
jahyāt sa jīvitam ||17|| vātāṣṭhīlā tu
hṛdaye yasyordhvamanuyāyinī | rujānnavidveṣakarī sa parāsurasaṃśayam
8||18|| ananyopadravakṛtaḥ śophaḥ
pādasamutthitaḥ | puruṣaṃ hanti, nārīṃ tu mukhajo guhyajo dvayam
||19|| atisāro jvaro hikkā chardiḥ
śūnāṇḍameḍhratā | śvāsinaḥ kāsino vā'pi yasya taṃ kṣīṇamādiśet
||20|| svedo dāhaśca balavān hikkā śvāsaśca
mānavam | balavantamapi prāṇairviyuñjanti na saṃśayaḥ
||21|| śyāvā jihvā bhavedyasya savyaṃ cākṣi
nimajjati | mukhaṃ ca jāyate pūti yasya taṃ parivarjayet
||22|| vaktramāpūryate'śrūṇāṃ
9
svidyataścaraṇāvubhau | cakṣuścākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṃ gamiṣyataḥ
||23|| atimātraṃ laghūni syurgātrāṇi
gurukāṇi vā | yasyākasmāt sa vijñeyo gantā vaivasvatālayam
||24|| paṅkamatsyavasātailaghṛtagandhāṃśca
ye narāḥ | mṛṣṭagandhāṃśca ye vānti gantāraste yamālayam
||25|| yūkā lalāṭamāyānti baliṃ nāśnanti
vāyasāḥ | yeṣāṃ cāpi ratirnāsti yātāraste yamālayam
||26|| jvarātisāraśophāḥ
syuryasyānyonyāvasādinaḥ | prakṣīṇabalamāṃsasya nāsau śakyaścikitsitam
||27|| kṣīṇasya yasya kṣuttṛṣṇe
hṛdyairmiṣṭairhitaistathā | na śāmyato'nnapānaiśca tasya mṛtyurupasthitaḥ
||28|| pravāhikā śiraḥśūlaṃ koṣṭhaśūlaṃ ca
dāruṇam | pipāsā balahāniśca tasya mṛtyurupasthitaḥ
||29||
śarīradeśaviśeṣāśritavyādhiviśeṣānariṣṭakṛtān darśayannāha- khebhya ityādi|
khebhyaḥ srotobhyaḥ| jahyāt tyajet| vātāṣṭhīletyādi|- vātāṣṭhīleva vātāṣṭhīlā,
na tu vātavyādhipaṭhitā vātāṣṭhīleha gṛhyate; atha saiva
hṛdayamāgatyaivaṃlakṣaṇā yadā bhavati tadā'riṣṭamiti| rujānnavidveṣakarī ceti
rujākarī annavidveṣakarī cetyarthaḥ| ananyetyādi ananyopadravaiḥ kṛtaḥ,
ko'rthaḥ? śophasyaivopadravaiḥ śvāsapipāsādaurbalyādibhiḥ kṛta ityarthaḥ;
itthambhūtaḥ śophaḥ pādasamutthitaḥ puruṣaṃ hanti, itthambhūtaḥ
śvayathurmukhajo nārīm, itthambhūta eva śopho guhyajo dvayaṃ puruṣaṃ nārīṃ ca
hantīti sambandhaḥ| anye tu “anyairupadravaiḥ pāṇḍurogādibhiḥ
kṛto'nyopadravakṛtaḥ, nānyopadravaiḥ kṛto'nanyopadravakṛtaḥ;
pāṇḍurogodarārśaḥprabhṛti śvayathukāraṇaṃ vihāyānyakāraṇasamutthaḥ
pādaśopho'sādhyaḥ, pāṇḍurogādikṛtastu sādhya” iti manyate| apare tu
‘ananyopadravagata’ iti paṭhanti, atrānanyaḥ svakīyopadrava ucyate,
tamananyopadravaṃ svakīyopadravaṃ śvāsapipāsādaurbalyādikaṃ gataḥ prāpta
ityarthaḥ, svakīyopadravaṃ vihāyānyopadravapāṇḍurogādigato nāriṣṭamiti bhāvaḥ|
apare ‘ānanopadravagata’ iti manyante, tatra ‘pādācchopha ānanaṃ
mukhamupadravaiḥ saha gataḥ prāptaḥ’ ityarthaḥ| atisāra ityādi| kāsavataḥ
śvāsavato vā puruṣasya yadā'tisārādayo bhavanti tadā taṃ puruṣaṃ, kṣīṇaṃ
mṛtamādiśet kathayedityarthaḥ| etadariṣṭaṃ saptarātrikam| sveda ityādi|
balavān atiśayena| viyuñjanti prāṇaiḥ saha viyogaṃ kurvanti mārayantītyarthaḥ|
etadariṣṭaṃ trirātrikam| śyāvetyādi| savyaṃ cākṣi nimajjati vāmamakṣi
buḍatītyarthaḥ| yasya mukhaṃ ca jāyate pūti mukhaṃ śaṭitaṃ bhavatītyarthaḥ;
etattritayamapi samudāyenaivāriṣṭaṃ; kecididamariṣṭaṃ sānnipātikamāhuḥ; ata
eva maraṇamaryādā'pi tatpramāṇenaiva| vaktramityādi| āpūryate bhriyate,
aśrūṇāṃ cakṣurambhasām| svidyata iti svedayuktau bhavataḥ| ākulatāṃ yātīti
odanamaṇḍādineva pūrṇe akṣiṇītyarthaḥ| gamiṣyato gantumicchataḥ puruṣasya|
caraṇāviti dvivacanena dvitve labdhe ubhaśabdo yaugapadyajñāpanārthaḥ|
etadariṣṭaṃ mauhūrtikaṃ prāharikaṃ ca| atimātramityādi| atra gātrāṇi
paricārakaiḥ saṃvāhakaiścotthāpyamānānyakasmāt kāraṇaṃ vinā laghūni
laghutarāṇi, gurūṇi bhāravanti; athavā gurūṇi sthūlāni, laghūni kṛśāni;
syurbhaveyuḥ| vaivasvato yamaḥ, ālayaṃ gṛhaṃ, gantāḥ gamiṣyatītyarthaḥ|
paṅketyādi| mṛṣṭān gandhān ye puruṣā vānti śobhanagandhān muñcantītyarthaḥ|
etadariṣṭaṃ vārṣikam| yūketyādi| baliṃ kākabalim| yasya ratirnāsti yasya
sukhaṃ nāsti, na ramate kvāpītyarthaḥ, paraloke baddharatitvāt; etadariṣṭaṃ
vārṣikam| jvaretyādi| anyonyāvasādina iti parasparopadraviṇaḥ|
balamutsāhalakṣaṇam| pravāhikā atisārabhedaḥ| upasthitaḥ samīpasthita
ityarthaḥ||17-29||
viṣameṇopacāreṇa karmabhiśca purākṛtaiḥ | anityatvācca jantūnāṃ jīvitaṃ
nidhanaṃ vrajet ||30||
kasmādetānyariṣṭānyutpadyante yebhyo jīvitaṃ nidhanaṃ yātītyāha-
viṣameṇetyādi| prakṛterbalādīn bhāvānavekṣya kṛta upacāraḥ samopacāraḥ,
tadviparīto viṣamopacāraḥ| purākṛtaiḥ pūrvajanmārjitaiḥ, karmabhiḥ
śarīrasthāpakaiḥ, ‘kṣīṇaiḥ’ ityadhyāhāraḥ| anityatvāditi vināśitvādityarthaḥ|
nidhanaṃ vināśaḥ| anye, ariṣṭādanyato'pi maraṇamutpadyata ityāhuḥ| tathāhi-
yuktivyapāśrayaṃ maraṇamuktaṃ ‘viṣameṇopacāreṇa’ ityanena, daivavyapāśrayaṃ tu
maraṇaṃ ‘karmabhiśca purākṛtaiḥ’ ityanenoktaṃ, svabhāvādapyanityaṃ jīvitaṃ
bhavatīti ‘anityatvācca’ ityanenocyate, etena trihetukaṃ maraṇamuktam| nanu,
sarvatrāriṣṭamante maraṇāyotpadyate, tat kathaṃ maraṇe hetvantarāṇyuktāni?
satyam, ullaṅghitacikitsāmārgairdoṣairjanyate maraṇaṃ, riṣṭamapi ca
tathāvidhaireva doṣairjanyate, ata ekasāmagrījanitamevāriṣṭamiti na doṣa iti
manyante||30||
pretā bhūtāḥ piśācāśca rakṣāṃsi vividhāni ca | maraṇābhimukhaṃ
nityamupasarpanti mānavam ||31|| tāni
bheṣajavīryāṇi pratighnanti jighāṃsayā | tasmānmoghāḥ kriyāḥ sarvā bhavantyeva
gatāyuṣām ||32||
kasmāt punarmaraṇamapratisādhanamityata āha- pretā ityādi| pretāḥ prāṇino
vigatiṃ prāptāḥ, bhūtā yamānucarāḥ, piśācāḥ piśitāśanā devayonayaḥ, rakṣāṃsi
rāvaṇānucarādīni, upasarpanti samīpaṃ gacchanti, pratighnanti vināśayanti,
jighāṃsayā hantumicchayā, moghā niṣphalāḥ| anye vyākhyānayanti- śārīravyādhiṣu
kriyāvaiphalyahetavaḥ prāguktāḥ; tathāhi- “sa sthiratvānmahattvācca
dhātvanukramaṇena ca| nihantyauṣadhavīryāṇi mantrān duṣṭagraho yathā”- (sū. a.
23) iti| āgantuṣu punaratra bhūtānubandhācca kriyāvaiphalyaṃ darśayati- pretā
ityādinā| tatra pretā akṛtaikoddiṣṭā bhaviṣyatpitṛbhedāḥ, bhūtāḥ piśācabhedāḥ,
rakṣāṃsi vividhāni ceti brahmarākṣasādibhedādvividhāni nānāprakārāṇītyarthaḥ|
cakāradvayamauṣadhavīryopaghāte tulyasāmarthyaṃ samuccinoti| tathāhi- yathā
‘sa sthiratvāt’ ityādau śārīravyādhikriyāpratighātasāmarthyamuktaṃ,
tathā''gantuvyādhikriyāpratighātasāmarthyamapyatra ‘pretā’ ityādau||31-32||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne chāyāvipratipattirnāmaikatriṃśattamo'dhyāyaḥ
||31||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne ekatriṃśattamo'dhyāyaḥ||31||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāye ‘chāyāṃ yaśca na paśyati’ (sū. a. 30) ityuktaṃ, tena chāyā smaryate, sā ca riṣṭāśrayā vaktavyā, ataśchāyāvipratipattirabhidhīyate| chāyāvipratipattyeha chāyāvaikṛtaṃ lakṣyate, tadadhikṛtya kṛto'dhyāyaśchāyāvipratipattiḥ| chāyā ceyaṃ svatantre śārīre tvacāṃ parisaṅkhyāne pañcavidhoktā| yathā- “prathamā'vabhāsinī nāma, yā sarvavarṇānavabhāsayati, pañcavidhāṃ ca chāyāṃ prakāśayati (śā. a. 4)” iti| tathā carake'pyuktaṃ- ‘khādīnāṃ pañca pañcānāṃ chāyā vividhalakṣaṇāḥ’ (ca. i. a. 7) ityādi| iyaṃ ca chāyā carakoktasaptavidhaprabhāyāśca bhinnā caraka evoktā- ‘syāttaijasī prabhā sarvā sā tu saptavidhā matā’ (ca. i. a. 7) ityādi| atrāpi ‘hrīśriyau naśyato yasya ojastejaḥ smṛtiḥ prabhā’ iti vacanācchāyāto bhinnaiva prabhā| carake chāyāprabhayorbhedakaṃ lakṣaṇamuktaṃ| yathā- “varṇamākrāmati cchāyā bhā tu varṇaprakāśinī| āsannā lakṣyate chāyā prabhā dūrāttu lakṣyate” (ca. i. a. 7) iti| tadevaṃ vyavasthite chāyāgataṃ riṣṭamāha- śyāvetyādi| etāśca prakṛticchāyopamardena bhavantya eva riṣṭam’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘śyāvadantatvamiha sāmānyena riṣṭaṃ, visūcyante yacchyāvadantatvaṃ tattu prāyobhāvitvāt punarvaktavyam’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘lulanti’ iti pā. ↩
- 4 ‘cakṣurācchādanacarmāṇi’ iti pā. ↩
- 5 ‘dhīraḥ parivarjayet’ iti pā. ↩
- 6 ‘chinnaśvāsaśca’ iti pā. ↩
- 7 ‘lihyādudgārāṃśca’ iti pā. ↩
- 8 ‘gatāyurna saṃśayaḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘'śrūṇāmiti karaṇe ṣaṣṭhī, ‘nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ’ itivat’ iti hārāṇacandraḥ| ‘netre cāsreṇa pūryete’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩