svabhāvaśabdānantaramādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ, tena
svabhāvādivipratipattirityarthaḥ| svabhāvaśabdenātra prakṛtirucyate||1-2||
svabhāvasiddhānāṃ
2
śarīraikadeśānāmanyabhāvitvaṃ maraṇāya | tadyathā- śuklānāṃ kṛṣṇatvaṃ,
kṛṣṇānāṃ śuklatā, raktānāmanyavarṇatvaṃ, sthirāṇāṃ mṛdutvaṃ
3, mṛdūnāṃ sthiratā, calānāmacalatvaṃ, acalānāṃ calatā, pṛthūnāṃ
saṅkṣiptatvaṃ, saṅkṣiptānāṃ pṛthutā, dīrghāṇāṃ hrasvatvaṃ, hrasvānāṃ dīrghatā,
apatanadharmiṇāṃ
4
patanadharmitvaṃ
5, patanadharmiṇāmapatanadharmitvamakasmāt,
śaityauṣṇyasnaigdhyaraukṣyaprastambhavaivarṇyāvasādanaṃ cāṅgānām
||3||
tāṃ svabhāvavipratipattiṃ saṅkṣepeṇa tāvannirdiṣṭumāha-
svabhāvasiddhānāmityādi| anyabhāvitvaṃ guṇakarmabhyāṃ kṛtvā, tathā
viśiṣṭadravyāntarasaṃyogācca; viśiṣṭadravyāntarasaṃyogaśca ‘sirāṇāṃ darśanaṃ
lalāṭe, nāsāvaṃśe vā piḍakotpattiḥ’ ityādinā vakṣyamāṇaḥ| tatra
svabhāvasiddhānāṃ śarīraikadeśānāmanyathābhāvitvaṃ vistareṇopadarśayannāha-
tadyathetyādi| akasmācca śuklānāṃ netraikadeśānāṃ nirnimittaṃ kārṣṇyaṃ
maraṇāya| kṛṣṇānāṃ locanamadhyasya tāruṇye keśaśmaśrulomnāṃ ca
śuklatvamariṣṭam| raktānāṃ
netrāntapādakaratalatālvoṣṭhajihvānāmākasmikamanyavarṇatvaṃ
śvetapītakṛṣṇanīlatvamariṣṭamiti| sthirāṇāṃ kaṭhinānāṃ
keśaśmaśrunakhadantaśirāsnāyusrotaḥprabhṛtīnāṃ mṛdutvaṃ komalatvamariṣṭamiti|
mṛdūnāṃ māṃsaśoṇitamedomajjaśukranābhihṛdayayakṛtplīhaprabhṛtīnāṃ sthiratvaṃ
kāṭhinyaṃ vikṛtiriti| kecita ‘mṛdūnām’ ityatra ‘adṛḍhānām’ iti paṭhanti|
calānāṃ vātāśayaśirāsandhijihvādīnāmaspandanatvamariṣṭamiti| sirā daśaiva calā
bhavanti, tāstu śārīre vakṣyati| acalā māṃsamedo'sthinābhayasteṣāṃ
calatvamariṣṭam, anye tu nāsākarṇamāṃsādīnāmityāhuḥ| pṛthūnāṃ saṅkṣiptatvamiti
vistīrṇānāṃ svalpatvaṃ; tatra vistīrṇāni śirolalāṭavaktrāṃsoraḥpṛṣṭhādīni,
teṣāṃ saṅkṣiptatvamariṣṭam| saṅkṣiptānāṃ dṛṣṭimaṇḍalanakharomagulphādīnāṃ
pṛthutvamariṣṭam| dīrghāṇāṃ nayanabhujāṅguliparvocchvāsādīnāṃ
hrasvatvamariṣṭam| hrasvānāṃ jaṅghāmeḍhragrīvādīnāṃ dīrghatvamariṣṭam|
apatanadharmiṇāṃ patanadharmitvamiti apatanasvabhāvānāṃ
patanasvabhāvatvamityarthaḥ| tatrāpatanadharmiṇaḥ keśaśmaśrulomanakhādayaḥ,
teṣāṃ patanadharmitvamariṣṭam| patanadharmiṇāmapatanadharmitvamiti
patanadharmiṇāṃ svedamūtrapurīṣādīnāmapatanadharmitvamariṣṭam| akasmāditi
animittamityarthaḥ| akasmādityetaduktaiḥ śuklānāṃ
kṛṣṇatvamityādibhirvakṣyamāṇaiśca śaityauṣṇyādibhiḥ saha pratyekaṃ
sambadhyate| śaityetyādi| hastapādocchvāsādiṣu svabhāvoṣṇatāyukteṣu śaityaṃ,
śītatvayukteṣu phūtkārādiṣu cauṣṇyaṃ, snigdhatāyukteṣu nayanatārakādiṣu
raukṣyam, anabhyaktakeśatvagādiṣu rūkṣeṣu snigdhatvam| prastambhaḥ prakarṣeṇa
stabdhatā| netrayoraṅgāvayavānāṃ ca vaivarṇyaṃ gauraśyāmādivarṇānāṃ
vaiparītyam| avasādo'pravṛttirvaikalyamityarthaḥ| kecit ‘vaivarṇyopasarjanaṃ
cāṅgānām’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- upasarjanaṃ
tadbhāvāpattirityarthaḥ||3||
svebhyaḥ sthānebhyaḥ
śarīraikadeśānāmavastrastotkṣiptabhrāntāvakṣiptapatitavimuktanirgatāntargatagurulaghutvāni,
pravālavarṇavyaṅgaprādurbhāvo vā'pyakasmāt, sirāṇāṃ ca darśanaṃ lalāṭe,
nāsāvaṃśe vā piḍakotpattiḥ
6, lalāṭe vā prabhātakāle svedaḥ, netrarogādvinā vā'śrupravṛttiḥ,
gomayacūrṇaprakāśasya vā rajaso darśanamuttamāṅge nilayanaṃ vā
kapotakaṅkakākaprabhṛtīnāṃ, mūtrapurīṣavṛddhirabhuñjānānāṃ, tatpraṇāśo vā
bhuñjānānāṃ, stanamūlahṛdayoraḥsu ca śūlotpattayaḥ, madhye śūnatvamanteṣu
parimlāyitvaṃ viparyayo vā, tathā'rdhāṅge śvayathuḥ śoṣo'ṅgapakṣayorvā,
naṣṭahīnavikalavikṛtasvaratā vā, vivarṇapuṣpaprādurbhāvo vā
dantamukhanakhaśarīreṣu, yasya vā'psu kaphapurīṣaretāṃsi nimajjanti, yasya vā
dṛṣṭimaṇḍale
7
bhinnavikṛtāni rūpāṇyālokyante, snehābhyaktakeśāṅga iva yo bhāti, yaśca
durbalo bhaktadveṣātisārābhyāṃ pīḍyate, kāsamānaśca tṛṣṇābhibhūtaḥ,
kṣīṇaśchardibhaktadveṣayuktaḥ saphenapūyarudhirodvāmī hatasvaraḥ
śūlābhipannaśca manuṣyaḥ, śūnakaracaraṇavadanaḥkṣīṇo'nnadveṣī
srastapiṇḍikāṃsapāṇipādo jvarakāsābhibhūtaḥ, yastu pūrvāhṇe bhuktamaparāhṇe
chardayatyavidagdhamatisāryate vā sa śvāsānmriyate, bastavadvilapan yaśca
bhūmau patati srastamuṣkaḥ, stabdhameḍhro bhagnagrīvaḥ pranaṣṭamehanaśca
manuṣyaḥ, prāgviśuṣyamāṇāhṛdaya ārdraśarīraḥ, yaśca loṣṭaṃ loṣṭenābhihanti
kāṣṭhaṃ kāṣṭhena, tṛṇāni vā chinatti, adharoṣṭhaṃ daśati, uttaroṣṭhaṃ vā
leḍhi, āluñcati vā karṇau keśāṃśca; devadvijagurusuhṛdvaidyāṃśca dveṣṭi, yasya
vakrānuvakragā
8
grahā garhitasthānagatāḥ pīḍayanti, janmarkṣaṃ vā,
yasyolkāśanibhyāmabhihanyate horā vā,
gṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvo
veti ||4||
svebhya ityādi| avastrastatvaṃ bhrūpakṣmaprabhṛtīnāṃ sthānādadhaḥ pralambanam,
utkṣiptatvaṃ teṣāmevordhvagamanaṃ, bhrāntatvaṃ cakṣurādīnāṃ bhramaṇam,
avakṣiptatvaṃ teṣāmeva tiryakkṣiptatvaṃ, patitatvaṃ
śirogrīvādīnāmadhāryamāṇatā, vimuktatvaṃ sandhīnāṃ mokṣaḥ, nirgatatvaṃ
bahirniḥsaraṇaṃ jihvānetraprabhṛtīnām, antargatatvaṃ
jihvānetranāsādīnāmantaḥpraveśaḥ, ‘anirgatatvam’ iti kecit paṭhanti tatrāpi sa
evārthaḥ; gurulaghutvāni gurūṇi bāhuśiraḥsakthyādīni, laghūnyakṣipakṣmādīni,
teṣāṃ viparītatvamariṣṭam; ‘avakṣiptatvam’ ityatra ‘avakṣiptam’ iti kecit
paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| pravālavarṇetyādi vyaṅgānāṃ
kṣudrarogaviśeṣāṇāmakasmādanimittaṃ pravālasadṛśavarṇatāprādurbhāvo
bhavatītyarthaḥ; pravālo vidrumaḥ, sa ca samudrajāto'tyantarakto vallīviśeṣaḥ;
vyaṅgarogasya śyāvatvaṃ prākṛtaṃ, raktatvaṃ vaikṛtam| sirāṇāmiti
pravālavarṇānāmiti atrāpi cakārāt sambandhanīyam; athavā'prākṛtasirāṇāṃ
darśanamariṣṭamiti| nāsetyādi ‘piḍakāyāḥ pravālavarṇāyāḥ’ ityatrāpi jñeyaṃ,
nāsāvaṃśo nāsāsthidaṇḍaḥ, anye tu nāsāvaṃśe lalāṭe ca piḍakāyā utpattiṃ
vāśabdānmanyante| lalāṭe iti atra ‘lepajvariṇa
9
’ iti śeṣo jñeyastantrāntaradarśanāt| netrarogādityādi- ayaṃ pāṭho nibandheṣu
na paṭhitaḥ, vṛddhaiḥ paṭhitatvādasmābhirapi paṭhitaḥ| gomayetyādi|- gomayaṃ
gopurīṣaṃ, tasya rajaḥprakāśasyetyādi prathamaṃ māsikamariṣṭaṃ; nilayanaṃ
vetyādi dvitīyam, ‘uttamāṅge’ ityatrāpi sambadhyate, nilayanamiti upaviśanam|
stanamūletyādi|- atrāpi bhuñjānānāmeveti boddhavyam, etacca malapraṇāśena saha
yadā samuditaṃ bhavati tadā'riṣṭamiti jñeyam| madhya ityādi|- madhye śūnatvaṃ,
anteṣu hastapādādiṣu parimlāyitvaṃ śuṣkatā, viparyayo veti ante śūnatvaṃ
madhye ca parimlāyitvamityarthaḥ| etadariṣṭaṃ māsikam| tathetyādi|- ardhāṅge
śvayathau satyardhe parimlāyitvamiti yojyam| aṅgapakṣayoriti pakṣaḥ
śarīrārdham| naṣṭetyādi|- naṣṭasvaratā atyantasvarābhāvaḥ, hīnasvaratā
śabdahrasvatvaṃ, vikalasvaratā gadgadādisvaratvaṃ, vikṛtasvaratā
svābhāvikasvarasya vaiparītyam| vivarṇetyādi|- vivarṇapuṣpaprādurbhāvaḥ
anujjvalavarṇabinduprādurbhāvo dantādiṣvariṣṭam| yasyetyādi|- yasya puruṣasya,
apsu pānīyeṣu, nimajjanti buḍanti; etadariṣṭaṃ tu yadā trayāṇāmapi nimajjanaṃ
bhavati tadā riṣṭamiti jñeyaṃ, māsikaṃ caitadariṣṭam| yasyetyādi| bhinnāni
nānāvidhāni gavāśvaprabhṛtīnāṃ, vikṛtāni bībhatsāni
tribhujatriśiraāditvenādhikāṅgāni, ekākṣyekabhujaikakarṇāditvena vā
nyūnāṅgāni; yasya puruṣasya dṛṣṭimaṇḍalābhyantara evaṃvidhāni rūpāṇyālokyante
dṛśyante tasyāriṣṭam| anye tu “yasya vā dṛṣṭimaṇḍale'bhinne iti
dṛṣṭimaṇḍalaviśeṣaṇaṃ ‘abhinne’ iti kurvanti; tatrā'bhinna ityatrābhighātajo
bheda ādhyātmikadoṣebhyo vā bhedo'bhipretaḥ| tatra vikṛtarūpāvalokanaṃ
sadyo'riṣṭaṃ pāñcavārṣikaṃ vā” iti vyākhyānayanti| snehetyādi|- sarvadā
yadyevaṃ bhavati tadedamariṣṭam| yaścetyādi|- yaḥ pumān durbalo balahīno
māṃsahīno vā; tatra kāsatṛṣṇārucyatīsārā iti samuditamariṣṭaṃ durbale nare|
kṣīṇetyādi kṣīṇe nare yadā chardyādaya upadravāḥ samuditā bhavanti
tadā'riṣṭam| śūnetyādi|- jvarakāsābhibhūte kṣīṇe nare yadā
śūnakaracaraṇādyupadravā bhavanti tadā'riṣṭam| srastapiṇḍikaḥ
śithilajānugulphāntarālasthitamāṃsapiṇḍaḥ; srastaśabdaḥ piṇḍikādibhiḥ saha
pratyekaṃ sambadhyate| aṃsaḥ skandhaḥ| yastvityādi|- yathā śaunikena
vyāpādyamāno bastaśchagalakaḥ, vilapan śabdaṃ kurvan, bhūmau patati
tadvanmanuṣyo'pyariṣṭayukta iti| srastamuṣka iti sthānāccyutāṇḍaḥ,
stabdhameḍhraḥ stabdhaliṅga; bhagnagrīva iti natagrīvaḥ, pranaṣṭamehanaśceti
antaḥpraviṣṭaliṅga ityarthaḥ; atra cakāro vāśabdārthaḥ, tena stabdhameḍhro
bhavati pranaṣṭamehano vā bhavatītyarthaḥ| atrāpi śvāsānmriyata iti yojyam|
prāgityādi| yasya manuṣyasya śarīramārdramevāvatiṣṭhate hṛdayaṃ prathamameva
śuṣyati tasyāriṣṭaṃ, etadariṣṭaṃ pākṣikam| yaścetyādi|- tṛṇāni chinatti
‘nakhaiḥ’ iti śeṣaḥ| adharauṣṭhaṃ daśatīti adhastanamoṣṭhaṃ
dantairgṛhṇātītyarthaḥ| uttarauṣṭhaṃ vā leḍhīti uparitanauṣṭhaṃ jihvayā
spṛśatītyarthaḥ| ayaṃ pāṭho nibandheṣu na dṛśyate, vṛddhaiḥ
paṭhitatvādasmābhiḥ paṭhitaḥ| āluñcatītyādi| āluñcati utpāṭayatītyarthaḥ|
devetyādi| suhṛnmitram| dveṣṭi aprīto bhavati| etadariṣṭaṃ vārṣikam|
yasyetyādi| samākrāntaṃ rāśiṃ muktvā punaḥ pūrvameva bhuktarāśiṃ nakṣatraṃ vā
yāti saḥ vakragaḥ, punaścānugata evottare sthāne'nuvakragaḥ; garhitasthānagatā
iti ‘grahā’ iti sambadhyate, tacca garhitaṃ ninditaṃ sthānaṃ
jyotiḥśāstrādevāvagantavyam| janmarkṣaṃ janmanakṣatram|
tejaḥpiṇḍanipatanamulkā, aśanirvidyudagnibhedaḥ, etābhyāṃ yadā ākāśe uditaṃ
janmanakṣatraṃ janmanakṣatravelā vā abhihanyate tadā'riṣṭamityarthaḥ| horā
janmalagnaṃ, tadapi yadolkāśanibhyāṃ hanyata ityarthaḥ| gṛhetyādi|- gṛhādīnāṃ
yāni garhitalakṣaṇāni vāstuvidyādiṣūktāni tannimittastatkāraṇaḥ prādurbhāva
utpattirariṣṭasyetyarthaḥ; dārā bhāryā, yānaṃ śibikārathādi, vāhanaṃ hastyādi,
maṇayaḥ sphaṭikādayaḥ| ratnaśabdo
10
gṛhādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| upakaraṇāni ghaṭapiṭharasūrpādīni||4||
bhavanti cātra- cikitsyamānaḥ samyak ca vikāro yo'bhivardhate |
prakṣīṇabalamāṃsasya lakṣaṇaṃ tadgatāyuṣaḥ
||5|| nivartate mahāvyādhiḥ
11
sahasā yasya dehinaḥ | na cāhāraphalaṃ yasya dṛśyate sa vinaśyati
||6||
sarvavikārāṇāmanuktamariṣṭamabhinirdiśannāha- cikitsyamāna ityādi|
mahāvyādhirvātavyādhipramehādiraṣṭavidhaḥ; śoṣādiḥ kāyacikitsāpaṭhito vā|
sahasā vegenetyarthaḥ||5-6||
etānyariṣṭarūpāṇi samyag budhyeta yo bhiṣak | sādhyāsādhyaparīkṣāyāṃ sa
12
rājñaḥ sammato bhavet ||7||
ariṣṭajñānaphalaṃ darśayannāha- etānītyādi| sādhyāsādhyetyādi sa vaidyaḥ
sādhyāsādhyayoḥ parīkṣāyāṃ nṛpateḥ ślāghyo bhavet||7||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne svabhāvavipratipattirnāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ
||32||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
sūtrasthāne dvātriṃśattamo'dhyāyaḥ||32||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāyānuktāṃ śarīravikṛtimavayavapravibhāgena darśayituṃ svabhāvavipratipattirabhidhīyate| tenādhikārānuvṛttirevādhyāyasambandhaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘svabhāvena prakṛtyā prasiddhānāmiti svabhāvaprasiddhānām’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘asthiratvaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘apatanadharmaṇāṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘patanadharmatvaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘nāsāvaṃśe ca piḍakā pravālavarṇaiva boddhavyā| yaduktaṃ hārīte- ‘bimbīvidrumavarṇābhā śakragopaprabhā'pi vā| nāsāvaṃśe bhavedyasya piḍakā na sa sidhyati’ iti cakraḥ ↩
- 7 ‘bhinnavikṛtāni rūpāṇi netrakumārikāyāṃ jñeyāni’ iti cakraḥ ↩
- 8 ‘vakrānuvakragā ityādyariṣṭāni aśārīrāṇyapyatra prakaraṇe mahāphalatayā asandigdhatayā ca paṭhitāni’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘gosarge vadanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam| lepajvaropasṛṣṭasya durlabhaṃ tasya jīvitam||’ iti madhukośavyākhyāyāṃ tantrāntarīyaṃ vacanam ↩
- 10 ‘maṇireva ratnaṃ muktāmāṇikyādi’ iti cakraḥ ↩
- 11 ‘mahāvyādhiriha mahāmūlo vyādhiḥ, asyātimūlatayā krameṇa vartanaṃ prakṛtiḥ, sahasā nivartanaṃ vikṛtitvādriṣṭam| na cāhāraphalamiti upaśayaśaktilakṣaṇabalajananamāhāraphalaṃ, tanna bhavati’ iti cakraḥ ↩
- 12 ‘ślāghyaḥ sa nṛpaterbhavet’ iti pā. ↩