athāto'vāraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
avāraṇīyamiti
1
vāraṇaṃ cikitsā, na vidyate vāraṇaṃ yeṣāṃ te avāraṇā vyādhayaḥ, tānadhikṛtya
kṛto'dhyāyo'vāraṇīyaḥ; etenāsādhyavyādhīnadhikṛtya kṛto'dhyāyo'vāraṇīya
ityarthaḥ||1-2||
upadravaistu ye juṣṭā vyādhayo yāntyavāryatām | rasāyanādvinā vatsa! tān
śṛṇvekamanā mama ||3||
upadravairiti yaḥ pūrvotpannaṃ vyādhiṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati sa
tanmūla evopadravasañjñaḥ; jaghanyakālajāta iti paścātkālajāta ityarthaḥ|
upadravaistviti tuśabdo'trāvadhāraṇārthaḥ, tenedamavadhārayati-
pūrvādhyāye'riṣṭairmaraṇamabhihitam, atra tūpadravairiti| kecit ‘upadravaiśca’
iti tuśabdasthāne cakāraṃ paṭhanti, cakārastu lakṣaṇe'rthe,
tenopadravairlakṣaṇairjuṣṭā ityarthaḥ; juṣṭāḥ sahitāḥ| rasāyanādvineti
rasāyanena hyasādhyo vyādhirapi prāyaḥ sādhyate| ekamanāḥ sāvadhānaḥ| mameti
mama pārśvāt| ‘vyādhayo yāntyasādhyatām’ iti kecit paṭhanti||3||
vātavyādhiḥ pramehaśca kuṣṭhamarśo bhagandaram | aśmarī mūḍhagarbhaśca
tathaivodaramaṣṭamam ||4|| aṣṭāvete
prakṛtyaiva duścikitsyā mahāgadāḥ |5|
prathamaṃ mūlavyādhayo bhavanti paścādupadravā iti mūlavyādhīn darśayati-
vātavyādhirityādi|- vātavyādhiratra mahāvātavyādhirabhipreto mahacchabdalopāt|
aṣṭāveta ityatra dvitīyaṃ punaraṣṭagrahaṇaṃ sarveṣāṃ tulyatvakhyāpanārtham;
anye tvanyathā samādadhati, tattu vistarabhayānna likhitam| prakṛtyaiva
svabhāvenaiva| mahāgadā iti māraṇātmakatvādasādhyatvācca mahattvameṣāmiti|
‘aṣṭāvete mahāntastu vyādhayo dustarāḥ sadā’- iti kecit paṭhanti||4||-
prāṇamāṃsakṣayaḥ śoṣastṛṣṇā cchardirjvarastathā
||5|| atīsāraśca mūrcchā ca hikkā
śvāsastathaiva ca | etairupadravairjuṣṭān sarvāneva vivarjayet
||6||
yairupadravairjuṣṭā asādhyā bhavanti vātavyādhyādayo rogāstānupadravānāha-
prāṇamāṃsakṣaya ityādi|- utsāhopacayakṣaya ityarthaḥ| cakāratrayaṃ
vakṣyamāṇaśophatvaksvāpādīnāṃ samuccayārtham| etairupadravairjuṣṭā ityatra
bahuvacanaṃ tribhirvā juṣṭā iti khyāpanārtham| anye
‘prāṇamāṃsakṣayaśvāsatṛṣṇāśoṣavamījvaraiḥ| mūrcchātisārahikkābhiḥ
punaścaitairupadravaiḥ|| varjanīyā viśeṣeṇa bhiṣajā siddhimicchatā’- iti
paṭhanti||5-6||
śūnaṃ suptatvacaṃ bhagnaṃ kampādhmānanipīḍitam | naraṃ rujārtamantaśca
vātavyādhirvināśayet ||7||
prativyādhiniyataṃ viśiṣṭamariṣṭaṃ darśayannāha- śūnamityādi|
śūnādyupadravasahitaṃ puruṣaṃ vātavyādhirvināśayediti sambandhaḥ| suptatvacaṃ
badhiratvacam, bhagnaṃ vātena truṭitam| rujārtamantaśceti antarmadhye rujārtaṃ
gambhīravedanāpīḍitaṃ; kecit ‘naraṃ rujārtimantaṃ ca’ iti paṭhanti; tatra rujā
todādilakṣaṇā, artiḥ śūlaḥ||7||
yathoktopadravāviṣṭamatiprasrutameva
2
vā | piḍakāpīḍitaṃ gāḍhaṃ prameho hanti mānavam
||8||
yathoktopadravāviṣṭamiti makṣikopasarpaṇādayaḥ ślaiṣmikāṇāṃ,
vṛṣaṇāvadaraṇādayaḥ paittikānāṃ, hṛdgrahādayo vātikānāṃ, tairāviṣṭaṃ saṃyuktaṃ
mānavaṃ prameho hanti| atiprasrutamiti suṣṭhu sravanmūtram| piḍakāpīḍitamiti
piḍakāḥ śarāvikākacchapikādayaḥ| gāḍham atiśayena||8||
prabhinnaprasrutāṅgaṃ ca raktanetraṃ hatasvaram | pañcakarmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ
hantīha kuṣṭhinam ||9||
prabhinnamityādi|- prabhinnaprasrutābhyāṃ sahāṅgaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate|
hatasvaramiti naṣṭasvaram| pañcakarmaguṇātītamiti atra vamanādīnāṃ
pañcakarmaṇāmaprāptaphalamityeke; tattu na samyak, yataḥ pañcaśabdena
pañcamadhātvavasthitaṃ kuṣṭhamuktaṃ; tatra karmāṇi
saṃśodhanasaṃśamanābhyaṅgagugguluśilājatuprabhṛtīni, teṣāṃ guṇāḥ phalāni,
tebhyo'tītam; etaduktaṃ bhavati- asthigatakuṣṭhaṃ
saṃśodhanādibhirapyaprāptaviśeṣaṃ kuṣṭhinaṃ hanti| anye tu ‘pūrvarūpakriyayā
saha rasādidhātūnāṃ caturṇāṃ kriyāsamūhaḥ pañcakarmāṇi’ iti manyante|
tadyathā- pūrvarūpeṣu saṃśodhanamubhayataḥ seveta; tvakprāpte śodhanālepanāni,
atra tvakśabdena raso'bhidhīyate; evaṃ śoṇitamāṃsamedasāmapi cikitsitaṃ
nirdiṣṭaṃ darśanīyamiti| iheti asmin śāstre||9||
tṛṣṇārocakaśūlārtamatiprasrutaśoṇitam |
śophātīsārasaṃyuktamarśovyādhirvināśayet
||10||
tṛṣṇetyādi| tṛṣṇārocakādyupadravasahitaṃ puruṣamarśovyādhirvināśayediti
sambandhaḥ||10||
vātamūtrapurīṣāṇi krimayaḥ śukrameva ca | bhagandarāt prasravanti yasya taṃ
parivarjayet ||11||
vātetyādi||11||
praśūnanābhivṛṣaṇaṃ ruddhamūtraṃ ruganvitam | aśmarī kṣapayatyāśu sikatā
śarkarānvitā ||12||
praśūnanābhītyādyupadravasahitaṃ puruṣamaśmarī kṣapayati vināśayati| āśu
śīghram| sikatāśarkarānviteti sikatā vālukā, tatsadṛśā yā śarkarā tayā
sahitā'śmarītyarthaḥ||12||
garbhakoṣaparāsaṅgo makkallo yonisaṃvṛtiḥ | hanyāt striyaṃ mūḍhagarbhe
yathoktāścāpyupadravāḥ ||13||
garbhetyādi| garbhakoṣaparāsaṅgaprabhṛtyupadravāḥ striyaṃ hanyurvināśayeyuḥ,
kasmin sati? mūḍhagarbhe; garbhakoṣaparāsaṅga iti garbhāśayasya paraḥ śreṣṭha
āsaṅgo'tiśayena nirodha ityarthaḥ; anye tu svasthānāt parasthānaṃ gatvā
garbhasya saṅgo nirodha utpadyate, anena prakāreṇa ‘parāsaṅga’ iti kathayanti
3| makkalla iti garbhiṇīvyākaraṇokto jñeyaḥ; tatrāprajātāyāśceti cakārānna
kevalaṃ prajātāyāḥ, aprajātāyā api makkallo bhavati, tathā
garbhāśayāccyutagarbhāyā yonidvārasaktagarbhāśayāśca raktaṃ srutamantaḥsthitaṃ
pacyamānaṃ makkallasañjñaṃ bhavatīti jñeyam| yonisaṃvṛtiḥ yonisaṅkocanam|
yathoktāścāpyupadravā iti ākṣepakakāsaśvāsabhramādayo mūḍhagarbhanidāne
paṭhitāḥ| ‘hanyuḥ striyaṃ mūḍhagarbhāṃ’ iti kecit paṭhanti| mūḍhagarbhāṃ
mūḍhagarbhasahitām||13||
pārśvabhaṅgānnavidveṣaśophātīsārapīḍitam | viriktaṃ pūryamāṇaṃ ca
varjayedudarārditam ||14||
pārśvetyādi| pārśvo bhajyate'neneti pārśvabhaṅgo vedanāviśeṣaḥ| viriktaṃ
pūryamāṇaṃ ceti virecanadravyairbahuśo viriktaṃ punaḥ pūryamāṇamudarārditaṃ
varjayediti||14||
yastāmyati visañjñaśca śete nipatito'pi vā | śītārdito'ntaruṣṇaśca jvareṇa
mriyate naraḥ ||15|| yo hṛṣṭaromā raktākṣo
hṛdi saṅghātaśūlavān | nityaṃ vaktreṇa cocchvasyāttaṃ jvaro hanti mānavam
||16|| hikkāśvāsapipāsārtaṃ mūḍhaṃ
vibhrāntalocanam | santatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayati jvaraḥ
||17|| āvilākṣaṃ pratāmyantaṃ
nidrāyuktamatīva ca | kṣīṇaśoṇitamāṃsaṃ ca naraṃ nāśayati jvaraḥ
||18||
kāyacikitsāvyādhīnupadravairasādhyān nirdiśannāha- yastāmyatītyādi| yastāmyati
muhurmuhurmūrcchāṃ gacchati| visañjñaḥ śete sañjñārahitaḥ svapitītyarthaḥ|
nipatito'pi veti ‘sañjñārahitaḥ’ iti śeṣaḥ| śītārdito ‘bahiḥ’ iti śeṣaḥ|
antaruṣṇaśceti antardāhayuktaḥ| hṛṣṭaromā uddharṣitaromā| hṛdi
saṅghātaśūlavāniti aṣṭhīlāvatsaṃhatavastuśūlavānityarthaḥ; anye tu
mahāśūlavāniti manyante| nityaṃ vaktreṇa cocchvasyāditi sarvadā mukhenordhvaṃ
śvāsaṃ kuryādityarthaḥ| taṃ jvaro hanti mānavamiti taṃ mānavaṃ jvaro hanti
vināśayatītyarthaḥ| hikketyādi| mūḍhaṃ vyāmohayuktamanasam|
vibhrāntalocanamuccalitākṣam
4| kṣapayati jvara iti ‘tatkṣaṇādeva’ iti śeṣaḥ| āvilākṣamityādi| āvilākṣam
odanamaṇḍavadaśrupūrṇekṣaṇam| pratāmyantaṃ prakarṣeṇa mohaṃ gacchantam| atīva
ceti aharniśamityarthaḥ| itthambhūtamāvilākṣatādyupadravasahitaṃ naraṃ
nāśayati jvara iti sambandhaḥ||15-18||
śvāsaśūlapipāsārtaṃ kṣīṇaṃ jvaranipīḍitam | viśeṣeṇa naraṃ vṛddhamatīsāro
vināśayet ||19||
atra viśeṣeṇa vṛddhamiti avṛddhamapyevambhūtaṃ vināśayet, vṛddhaṃ
punarviśeṣeṇātiśayenetyarthaḥ; itthambhūtaṃ naraṃ
śvāsādyupadravasahitamatisāro vināśayediti sambandhaḥ| ‘kṣīṇaṃ jvaranipīḍitam’
ityatra sthāne ‘kṣīṇaṃ bimbiśīpīḍitaṃ’ iti paṭhanti kecit| atra bimbiśīśabdena
pravāhikocyate, bheḍenātroktaṃ- ‘pravāhikāmiti vidurbimbiśīṃ tvapare budhāḥ’-
iti||19||
śuklākṣamannadveṣṭāramūrdhvaśvāsanipīḍitam | kṛcchreṇa bahu mehantaṃ yakṣmā
hantīha mānavam ||20||
kṛcchreṇa bahumehantamiti kṛcchreṇa kaṣṭena, bahu mehantaṃ kṣarantaṃ, ‘malaṃ’
iti śeṣaḥ| etenāhārasyātiśayamalībhāvaḥ kathitaḥ, yasya cātiśayamalo
niṣpadyate tasya māṃsaraktakṣayo bhavati, sa punarasādhyo bhavati,
itthambhūtaṃ naraṃ śuklākṣatvādyupadravasahitaṃ yakṣmā hantīti sambandhaḥ|
iheti asmin śāstre||20||
śvāsaśūlapipāsānnavidveṣagranthimūḍhatāḥ | bhavanti durbalatvaṃ ca gulmino
mṛtyumeṣyataḥ ||21||
śvāsetyādi| granthimūḍhateti gulmasyādarśanam| ete śvāsādyupadravā bhavanti,
kasyetyāha- gulmino mṛtyumeṣyata iti|- gulmino gulmayuktasya puruṣasya, mṛtyuṃ
maraṇam, eṣyato gamiṣyata ityarthaḥ||21||
ādhmātaṃ baddhaniṣyandaṃ chardihikkātṛḍanvitam | rujāśvāsasamāviṣṭaṃ
vidradhirnāśayennaram ||22||
ādhmātamityādi| baddhaniṣyandaṃ baddhamūtraṃ ruddhapūyagatikaṃ vā|
kāyacikitsāyāṃ yadyapi vidradhirna paṭhitaḥ, tathā'pīha
gulmānantaramupadravaiḥ so'pyasādhyo bhavatīti paṭhitaḥ| samāviṣṭamiti sahitaṃ
naraṃ, vidradhirnāśayediti sambandhaḥ||22||
pāṇḍudantanakho yaśca pāṇḍunetraśca mānavaḥ | pāṇḍusaṅghātadarśī ca pāṇḍurogī
vinaśyati ||23||
pāṇḍvityādi| pāṇḍu śabdena śvetatvamabhidīyate| dantanakhayoḥ
pāṇḍutā'sthigatadoṣeṇa, netrapāṇḍutā pāṇḍusaṅghātadarśitvaṃ ca
majjagatadoṣeṇa| pāṇḍusaṅghātadarśī ceti pāṇḍūnāṃ śvetadravyāṇāṃ saṅghātaḥ
samūhaḥ, taṃ sarvāsu dikṣu paśyatītyarthaḥ||23||
lohitaṃ chardayedyastu bahuśo lohitekṣaṇaḥ | raktānāṃ ca diśāṃ draṣṭā
raktapittī vinaśyati ||24||
lohitamityādi| bahuśa iti bahuvāram| lohitekṣaṇa iti raktanetraḥ, etacca
pūrvavanmajjagatadoṣeṇeti| raktānāṃ ca diśāṃ draṣṭeti etadapi majjagatadoṣeṇa|
‘raktānāṃ ca diśāṃ draṣṭā’ ityatra kecit ‘lohitodgāradarśī ca’ iti paṭhanti|
tatrodgāre'pi lohitāgamatvena lohitodgāraḥ, lohitadarśitvaṃ ca
majjagatadoṣeṇaiva, lohitaṃ raktaṃ ca sarvaṃ vastu paśyatītyarthaḥ|
‘lohitotkaradarśī’ ityanye paṭhanti; vyākhyānayanti ca- lohitaṃ sarvaṃ vastu
paśyatītyarthaḥ| ‘lohitākāradarśī ca’ ityapare paṭhanti||24||
avāṅmukhastūnmukho vā kṣīṇamāṃsabalo naraḥ | jāgariṣṇurasandehamunmādena
vinaśyati ||25||
avāgityādi|- avāṅmukhastu adhomukhaḥ, unmukho veti ūrdhvamukhaḥ|
balaśabdenātrotsāhaḥ kathyate| jāgariṣṇuḥ jāgaraṇaśīlaḥ| anye ‘avāñcī
vā'pyudañcī vā’ iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ||25||
bahuśo'pasmarantaṃ tu prakṣīṇaṃ calitabhruvam | netrābhyāṃ ca
vikurvāṇamapasmāro vināśayet ||26||
bahuśa ityādi| bahuśo bahuvārān| apasmarantam apasmāravegavantam| prakṣīṇaṃ
‘puruṣam’ iti śeṣaḥ| netrābhyāṃ ca vikurvāṇamiti netradvayaṃ vikṛtiyuktaṃ
karotītyarthaḥ| itthambhūtaṃ puruṣamapasmāravegādyupadravasahitamapasmāro
vināśayediti sambandhaḥ| ya ete kāyacikitsārogopadravāste samastā evāsādhyā
iti jñeyāḥ||26||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'vāraṇīyo nāma trayastriṃśattamo'dhyāyaḥ
||33||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne trayastriṃśattamo'dhyāyaḥ||33||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘triprakārā vyādhīnāmasādhyatā- liṅgaviśeṣayogāt, upadravaviśeṣayogāt, riṣṭaviśeṣayogācca| tatra liṅgāsādhyatā svabhāvāsādhyānāṃ tridoṣavisarpādīnāmutpattisiddhaliṅgairevāsādhyatā svasvaviṣaya eva darśanīyā| riṣṭāsādhyatā ca pūrvādhyāyairuktā| avaśiṣṭāmupadravāsādhyatāṃ yathāpradhānaṃ yathāvyādhiṣu darśayituṃ vāraṇīyo'bhidhīyate| cikitsā vāraṇīyā yeṣūpadravā sādhyeṣu vyādhiṣu te vāraṇīyāḥ| vāraṇīyasañjñaivādhyāyasya| anye tu ‘avāraṇīya’ iti vyākhyātavantaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘yathoktopadravāviṣṭamiti yasmin pramehe ye upadravā uktāstadyuktaṃ sat atroktopadravayuktaṃ mānavaṃ hantīti jñeyam’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘saṅgo garbhasyaiva sthānāntarasaṃlagnatvaṃ’ iti cakraḥ ↩
- 4 ‘ucchalitākṣaṃ’ iti pā. ↩