yuktasenīyamiti yuktā senā yasya sa yuktaseno rājetyarthaḥ; tamadhikṛtya
kṛto'dhyāyo yuktasenīyaḥ||1-2||
nṛpateryuktasenasya parānabhijigīṣataḥ | bhiṣajā rakṣaṇaṃ kāryaṃ yathā
tadupadekṣyate ||3|| vijigīṣuḥ
sahāmātyairyātrāyuktaḥ prayatnataḥ | rakṣitavyo viśeṣeṇa viṣādeva narādhipaḥ
||4||
yuktasenasyeti sajjasenasya,
gajaturagarathapadātilakṣaṇacaturaṅgabalasyetyarthaḥ| anye yuktasenasya
militasenasyeti kathayanti| parān śatrūn; abhijigīṣataḥ jetumicchata
ityarthaḥ| vijigīṣuḥ jetumicchuḥ| sahāmātyairiti kramāgataiḥ puruṣaiḥ
sahetyarthaḥ| yātrāyukta iti dattaprayāṇa ityarthaḥ| rakṣitavya iti sarvebhya
āgantumṛtyubhyaḥ| viśeṣeṇa atiśayena| viṣaṃ sthāvaraṃ, jaṅgamaṃ, kṛtrimaṃ
ca||3-4||
panthānamudakaṃ chāyāṃ
2
bhaktaṃ yavasamindhanam | dūṣayantyarayastacca jānīyācchodhayettathā
||5||
viṣaprayogabhedaṃ cikitsārthaṃ darśayannāha- panthānamityādi| panthānaṃ
mārgaṃ; sa ca viṣeṇa dūṣito'śvādikhurakṣuṇṇareṇunā romakūpanāsāvivarādiṣu
praviśan
3
vikāraṃ janayati| chāyāmiti viṣeṇa vṛkṣādidūṣaṇācchāyādoṣaḥ, dravyasvabhāvādvā
chāyāmapi viṣaṃ dūṣayati; yadvā bhallātakacchāyā tatkṣaṇācchophakāriṇīti|
bhaktam odanādikam| yavasaṃ busādi| dūṣayanti vikṛtiṃ kurvanti| arayaḥ
śatravaḥ| tacceti panthādi| jānīyāt ‘liṅgaiḥ kṛtvā’ iti śeṣaḥ| śodhayet
cikitset|||5||
tasya liṅgaṃ cikitsā ca kalpasthāne pravakṣyate |6|
kiṃ talliṅgaṃ kā vā cikitsetyāha- tasyetyādi|6|-
ekottaraṃ mṛtyuśatamatharvāṇaḥ pracakṣate
||6|| tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ
4
śeṣā āgantavaḥ smṛtāḥ |7|
nanu yadyakālamṛtyurasti tadā viṣādibhyo nṛpatirakṣaṇaṃ yuktaṃ,
viṣabhakṣakasya liṅgacikitse ca yukte, atha nāstyakālamṛtyustadā kiṃ
niṣphalaprayāsenetyāśaṅkyākālamṛtyuṃ pramāṇaiḥ sādhayannādāvāgamameva
pramāṇamāha- ekottaramityādi| ekenādhikaṃ mṛtyuśatamatharvāṇo'tharvavedavidaḥ
puruṣāḥ, pracakṣate kathayanti| tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ iti tatra teṣāṃ
mṛtyūnāṃ madhye ekaḥ kālasaṃyuktaḥ kālamṛtyurityarthaḥ| śeṣā āgantavaḥ smṛtā
iti śeṣā urvaritā āgantavo'pamṛtyavaḥ smṛtāḥ kathitāḥ ityarthaḥ| tatra
garbhavarṣeṇa sahaikottaraśatavarṣairekottaraśataṃ mṛtyavaḥ pūryante; tataḥ
śatādarvāgakālamṛtyavaḥ, śatādanantaraṃ kālamṛtyuriti kecinmanyante| apare
bruvate- ‘śataśabdo'trāsaṅkhyāvācakaḥ, uttaraśabdastu pradhānavācakaḥ;
tenāsaṅkhyā mṛtyavaḥ, kāraṇānāmasaṅkhyeyatvāt; ekaśca mṛtyuḥ pradhānaṃ, sa ca
kālamṛtyuḥ kathyate| nanu, yo yasmin kāle mriyate sa tasya kālamṛtyureva, tat
kathamakālamṛtyurityucyate? tathā coktaṃ- “nākāle mriyate kaścinnāsti
mṛtyurakālajaḥ yo yasmin mriyate kāle mṛtyukālaḥ sa tasya hi- ” iti|
vyāsabhaṭṭārakeṇāyuktaṃ- “nākāle mriyate kaccidviddhaḥ śaraśatairapi|
kālaprāptasya kaunteya! vajrāyante tṛṇānyapi”- iti| naitadasti,
upamānādipramāṇairbahudhā''cāryairakālamṛtyoḥ sthāpitatvāt| tathāca- “yathā
varṣamakāle ca yathā puṣpaṃ yathā phalam| yathā syāddīpanirvāṇamakāle maraṇaṃ
tathā”- iti| vyāsavacanamapyarjunaprotsāhakamakālamṛtyusthāpakaṃ dṛśyate;
tathāhi- “jalamagnirviṣaṃ śastraṃ striyo rājakulāni ca| akālamṛtyavo hyete
tebhyo bibhyati paṇḍitāḥ”- iti| anyairapyuktaṃ;- “kālaḥ surairapi hi
vañcayituṃ na śakyo vakṣye vidhānamapamṛtyuvināśanāya| mṛtyurbhavedyadi
kathañcana nāpamṛtyurvyarthāstadā carakasuśrutavāgbhaṭādyāḥ”- iti| tasmāt
kālākālayormṛtyurbhavatyeveti| apare, ‘śeṣā āgantavaḥ smṛtāḥ’ ityasyāgrataḥ,
“viṣvagvātādibhiryadvaddīpastailādisaṃyutaḥ| nirvātyate kṣaṇāddehī
tathaivāgantumṛtyubhiḥ”- iti ślokaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- viṣvagvātaḥ
prabalavātaḥ| ādiśabdena śalabhādinipātaḥ kathyate||6||-
doṣāgantujamṛtyubhyo rasamantraviśāradau
||7|| rakṣetāṃ nṛpatiṃ nityaṃ yattau
5
vaidyapurohitau |8|
atharvavedo'kālāmṛtyupraśamanahetuḥ, tadaṅgāni ca vaidyapurohitau paṭhataḥ,
atastayo rājarakṣaṇe vyāpāraṃ darśayannāha- doṣetyādi| doṣāḥ vātādayaḥ,
āgantavo viṣābhighātādayaḥ| rasamantraviśāradāviti yathāsaṅkhyena rasaviśārado
vaidyaḥ, mantraviśāradaḥ purodhāḥ| tatra kecit ‘rasaviśārada’
ityatrādiśabdalopādrasavīryavipākaviśāradaḥ; athavā rasaśabdena rasavanti
dravyāṇi kathyante, teṣāṃ viśāradaḥ, athavā rasaśabdo'tra viṣavācakaḥ
tadviśārada iti kathayanti| viśāradaḥ paṇḍitaḥ|
mantrāṇāmṛgyajuḥsāmoktānāmatharvavedoktānāṃ cetyarthaḥ| yattau yatnaparau||7||
brahmā vedāṅgamaṣṭāṅgamāyurvedamabhāṣata
||8|| purohitamate tasmādvarteta
bhiṣagātmavān |9|
purohito vedānadhīte, vaidyastu tadaṅgamāyurvedamiti vaidyāt purodhasaḥ
prādhānyaṃ darśayannāha- brahmetyādi| brahmā āyurvedamabhāṣata, kiṃviśiṣṭam?
aṣṭāṅgaṃ; punaḥ kiṃviśiṣṭaṃ? vedāṅgam| varteta vyavaharedityarthaḥ| ātmavān
buddhimān||8||-
saṅkaraḥ sarvavarṇānāṃ praṇāśo dharmakarmaṇām
||9|| prajānāmapi
cocchittirnṛpavyasanahetutaḥ |10|
sarvaprajānāṃ rājāyattā sthitiriti rājarakṣaṇaṃ yatnena kāryamiti
darśayannāha- saṅkara ityādi|| saṅkaraḥ ekatvaṃ brāhmaṇāśūdrādīnāṃ varṇānāṃ
daṇḍābhāvenācāralopāt| dharmakarmaṇāmiti varṇānāmeva dharmasya
karmaṇāmanyeṣāmapi| anye tu ‘dharmikarmaṇām’ iti paṭhanti, tatra
dharmayogādāśramāścatvāro dharmiṇaḥ,
brahmacārigṛhasthavānaprasthayatayaścatvāra āśramāḥ, tatkarmaṇāṃ prāṇāśaḥ|
prajānāmucchittiriti daṇḍābhāvena
kṛṣipāśupālyavāṇijyarājopasevānāmabhāvāducchittirucchedo bhavatītyarthaḥ|
nṛpavyasanahetuta iti varṇasaṅkarādayo'narthā rājavyasanāt kāraṇādbhavanti,
tasmādrājā yatnena rakṣaṇīya ityarthaḥ| anye ‘nṛpavyasanahetukā’ iti paṭhanti;
tatra ucchittiriti sambadhyate||9||-
puruṣāṇāṃ nṛpāṇāṃ ca kevalaṃ tulyamūrtitā
||10|| ājñā tyāgaḥ kṣamā dhairyaṃ
vikramaścāpyamānuṣaḥ | tasmāddevamivābhīkṣṇaṃ vāṅmanaḥkarmabhiḥ śubhaiḥ
||11|| cintayennṛpatiṃ vaidyaḥ śreyāṃsīcchan
vicakṣaṇaḥ |12|
rājño manujatve samāne'pyamānuṣānuvartibhirguṇerdevatvaṃ sādhayannāha-
puruṣāṇāmityādi| kevalaṃ niścitaṃ, mūrtirākṛtiḥ; ājñā anullaṅghanīya ādeśaḥ,
tyāgaḥ kīrtidharmārthaṃ bahuprakāro vittavisargaḥ, kṣāmā sarvaṃsahatā,
dhairyaṃ vyasaneṣu dhīratā, vikramaḥ parākramaḥ, amānuṣaḥ eṣa guṇasamūho
mānuṣeṣu na sambhavatītyarthaḥ| tasmādityādi|- abhīkṣṇamanavarataṃ, tasmāt
kāraṇāddevamiva nṛpatiṃ vaidyaścintayediti sambandhaḥ| kaiḥ kṛtvā
cintayedityāha- vāṅmanaḥ karmabhiḥ śubhairiti|- śubhaiḥ
śobhanairityarthaḥ||10-11||
skandhāvāre ca mahati rājagehādanantaram
||12|| bhavetsannihito vaidyaḥ
6
sarvopakaraṇānvitaḥ | tatrasthamenaṃ dhvajavadyaśaḥkhyātisamucchritam
||13|| upasarpantyamohena
viṣaśalyāmayārditāḥ | svatantrakuśalo'nyeṣu śāstrārtheṣvabahiṣkṛtaḥ
||14|| vaidyo dhvaja ivābhāti
nṛpatadvidyapūjitaḥ
7|15|
vaidyasya santatopayogitvāducitapradeśavāsaṃ nirdiśannāha- skandhāvāra ityādi|
skandhāvāre kaṭake| mahati gurutare| anantaramiti avyavadhāne antarāyavarjite|
sarvopakaraṇānvita iti yantraśastrakṣārauṣadhāgadādiyuktaḥ| tatretyādi|-
tatrasthaṃ rājagṛhasamipastham| enamiti vaidham| dhvajavat patākāvat|
nirmalaguṇakīrtanaṃ yaśaḥ, khyātiḥ svābhāvikī stutiḥ, samucchritaṃ
vṛddhiṅgatam| upasarpanti samīpaṃ gacchanti| amohena niścintamanasā|
viṣaśalyāmayārditā iti arditāḥ pīḍitāḥ; tena viṣārditāḥ śalyārditā
āmayārditāścetyarthaḥ| vaidyaṃ bahuśrutaṃ stuvannāha- svatantretyādi| kuśalaḥ
pravīṇaḥ| abahiṣkṛta iti nātyantamakuśalaḥ| nṛpatadvidyapūjita iti
nṛpaistadvidyaiśca pūjitaḥ sammānitaḥ, tadvidyaiḥ vaidyairityarthaḥ||12-14||-
vaidyo vyādhyupasṛṣṭaśca bheṣajaṃ paricārakaḥ
||15|| ete pādāścikitsāyāḥ
karmasādhanahetavaḥ | guṇavadbhistribhiḥ pādaiścaturtho guṇavān bhiṣak
||16|| vyādhimalpena kālena mahāntamapi
sādhayet |17|
pādacatuṣṭayaṃ cikitsāsādhakaṃ darśayannāha- vaidya ityādi| vyādhyupasṛṣṭo
rogī; paricārakaḥ śuśrūṣakaḥ puruṣaḥ| karmasādhanahetava iti ārogyahetava
ityarthaḥ||15-16||-
vaidyahīnāstrayaḥ pādā guṇavanto'pyapārthakāḥ
||17|| udgātṛhotṛbrahmāṇo yathā'dhvaryuṃ
vinā'dhvare |18|
vaidyasya prādhānyaṃ darśayannāha- vaidyetyādi| apārthakā niṣphalāḥ| udgātā
sāmāvit, hotā ṛgvedavit, brahmā tu trayīvit, adhvaryuryarvedavidupādhyāyaḥ
sarveṣāmupadeṣṭā| adhvare yajñe||17||
vaidyastu guṇavānekastārayedāturāṃ sadā
||18|| plavaṃ pratitarairhīnaṃ
8
karṇadhāra ivāmbhasi |19|
pādatrayavyatireke'pi vaidyakriyāyāḥ sāphalyaṃ darśayannāha- vaidyastvityādi|
plavaṃ nāvaṃ, pratitarairantaḥpraviṣṭajalotkṣepakaiḥ
9
puruṣaiḥ| karṇadhāro naukāyā netā||18||
tattvādhigataśāstrārtho
10
dṛṣṭakarmā svayaṅkṛtī ||19|| laghuhastaḥ
śuciḥ śūraḥ sajjopaskarabheṣajaḥ | pratyutpannamatirdhīmān vyavasāyī viśāradaḥ
||20|| satyadharmaparo yaśca sa bhiṣak pāda
ucyate |21|
vaidyādīnāṃ guṇānāha- tattvetyādi| tattvādhigataśāstrārtha iti
yathāvadadhītaśāstro yathāvajjñātatadarthaścetyarthaḥ| dṛṣṭakarmeti chedyādau
snehādau ca kuśala ityarthaḥ| svayaṅkṛtī svaprajñayā cikitsāyāṃ pravṛttaḥ|
laghuhasta iti chedyādikriyāsu vepanādidoṣarahitaḥ| śuciriti
bāhyābhyantaraśaucayuktaḥ| śūro viṣādarahitaḥ| sajjopaskarabheṣaja iti sajjāni
praguṇānyupastarāṇyagropaharaṇīyapaṭhitāni yantraśastrādīni bheṣajāni ca yasya
sa tathā| pratyutpannamatiḥ yo'vasthāsu na muhyati| dhīmāniti
anuktaduruktohāpohalakṣaṇabuddhiyuktaḥ| vyavasāyī viṣamāvasthāsvapi cikitsāṃ
kurvanna muhyati; anye utsāhīti manyante| viśāradaḥ paṇḍitaḥ,
kṛcchrapadamātreṣu na muhyati| satyadharmapara iti satyaṃ
mithyābhāṣaṇanivṛttiḥ; dharmaḥ anekasādhanasādhyaḥ||19-20||
āyuṣmān sattvavān sādhyo dravyavānātmavānapi
||21|| āstiko vaidyavākyastho vyādhitaḥ pāda
ucyate |22|
āyuṣmānityādi|- āyuṣmān dīrghāyuḥ| sattvavān kleśasahiṣṇuḥ| sādhyaḥ
sādhyavyādhiyukta ityarthaḥ| ātmavān alolupaḥ| āstika iti dattamasti hutamasti
paraloko'styevaṃ matiryasya sa āstikaḥ| vaidyavākyastho vaidyavacanakara
ityarthaḥ||21||-
praśastadeśasambhūtaṃ praśaste'hani coddhṛtam
||22|| yuktamātraṃ
11
manaskāntaṃ gandhavarṇarasānvitam | doṣaghnamaglānikaramavikāri viparyaye |
samīkṣya dattaṃ kāle ca bheṣajaṃ pāda ucyate
||23||
praśastadeśasambhūtamityādi|- yuktamātraṃ yuktapramāṇam| manaskāntaṃ
manaḥpriyam| doṣaghnamiti doṣaśabdena vātādaya ucyante taddūṣitā dhātumalāśca,
athavā doṣaharaṃ duṣṭiṃ haratyaduṣṭaṃ na ca kopayati| aglānikaraṃ harṣakṣayaṃ
na karotītyarthaḥ| avikāri viparyaya iti viparyaye vyāpattāvapyalpavikāraṃ
nirvikāraṃ vā| samīkṣya dattamiti kimabhisamīkṣya? āturopakramoktān
parīkṣyānāyurādīn deśāntān, kālāvasthāḥ pūrvāhṇādikā vā||22-23||
snigdho'jugupsurbalavān yukto vyādhitarakṣaṇe | vaidyavākyakṛdaśrāntaḥ pādaḥ
paricaraḥ smṛtaḥ ||24||
snigdha itādi| snigdhaḥ prītiyuktaḥ| ajugupsuriti anindakaḥ; etena
kaṣṭavyādhāvavasthāsvapyāturaṃ na nindatītyarthaḥ| balavāniti balavattvāt
sarvakleśasahaḥ| yukto vyādhitarakṣaṇa iti yukto nipuṇaḥ, etena vyādhitasya
rakṣaṇe tatpara ityarthaḥ| vaidyavākyakṛditi vaidyavākyamavikalpaṃ
karotītyarthaḥ| aśrāntaḥ iti khaderahitaḥ| ‘pādaiścaturbhiḥ sampūrṇairebhiḥ
karma prasidhyati’ iti kecidadhyāyānte paṭhanti| etacca na paṭhanīyaṃ, sarveṣu
nibandheṣvadarśanāt||24||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne yuktasenīyo nāma catustriṃśattamo'dhyāyaḥ
||34||
iti śrīḍalha(hṇa)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne catustriṃśattamo'dhyāyaḥ||34||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘vyādhitānāṃ mārakamupadravamabhidhāya svasthānāmapyāgantunimittaṃ yataḥ prāyo maraṇaṃ bhavati tadupadeṣṭuṃ yuktasenīyo'bhidhīyate| atra hi sūtrasthāne'vaśyaṃ sūtraṇīyaṃ vakṣyamāṇakalpasthānasya bījabhūtaṃ svasthopadravabhūtaṃ viṣamabhidhātavyaṃ, tathā cānye'pamṛtyava ekottaraśatamityādinā sūtrayitavyāḥ’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘chāyāśrayavṛkṣādīnāṃ dūṣaṇācchāyāduṣṭirbhavati| duṣṭavṛkṣādicchāyāśrayiṇo vṛkṣādigatena saviṣeṇa pavanena bādhyante| jānīyāditi jñātvā parihārārthaṃ| parihārāśaktau śodhayedapītyuktaṃ| śodhayediti nirviṣīkuryāt’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘praviśan’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 4 ‘kālasañjñastu’ iti pā. ↩
- 5 ‘yatnāt’ iti pā. ↩
- 6 ‘nityaṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘nṛpatadvidhapūjitaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘praticaraiḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘praticaraiḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘tīrthādhigataśāstrārthaḥ’ iti pā. ↩
- 11 cakrastu ‘alpamātraṃ bahuguṇaṃ’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca ‘alpamātramapi praśastaguṇayogādbahuguṇakaram’ iti ↩