athāta āturopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
yādṛśa ātura upakramyo bhavati tādṛśopakramaṇamadhikṛtya kṛto'dhyāya
ityarthaḥ||1-2||
āturamupakramamāṇena
1
bhiṣajā''yurādāveva parīkṣitavyaṃ
2; satyāyuṣi vyādhyṛtvagnivayodehabalasattvasātmyaprakṛtibheṣajadeśān
parīkṣeta ||3||
upakramaṇaṃ cikitsā, sā ca dīrghāyuṣi kartavyetyāha- āturamityādi|
satyāyuṣīti| vidyamāne sati jīvite vyādhyādīnāṃ parīkṣā kartavyā| tatra
vyādhiḥ sādhyāsādhyabhedena; ṛtavaḥ iti agnivayodehabalānāmṛtvāyattatvāt;
agniriti dīptāgnimandāgnyādibhedena; vayo bālyādyavasthābhedena; dehabalaṃ
kṛśasthūlādibhedena; sattvaṃ guṇaḥ, sa cottamādibhedena; sātmyaṃ prāṇinā
sevito yo madhurādiraso vyāyāmādirvā sukhāya bhavati tat sātmyamucyate,
etadapi parīkṣyaṃ; prakṛtirvātādikā; bheṣajamauṣadhaṃ parīkṣyamiti sambandhaḥ,
doṣasātmyaprakṛtyādyapekṣāṇi balavanti bheṣajāni bhavantīti parīkṣā; deśo
jāṅgalānūpabhedena, ‘deśaśabdānantaraṃ luptādiśabdanirdeśādauṣadhakālādīn
parīkṣeta’ iti kecidvadanti||3||
tatra mahāpāṇipādapārśvapṛṣṭhastanāgradaśanavadanaskandhalalāṭaṃ
dīrghāṅguliparvocchvāsaprekṣaṇabāhuṃ, vistīrṇabhrūstanāntaroraskaṃ
3
hrasvajaṅghāmeḍhragrīvaṃ, gambhīrasattvasvaranābhim
4, anuccairbaddhastanam, upacitamahāromaśakarṇaṃ, paścānmastiṣkaṃ,
snātānuliptaṃ mūrdhānupūrvyā viśuṣyamāṇaśarīraṃ
5
paścācca viśuṣyamāṇahṛdayaṃ puruṣaṃ jānīyāddīrghāyuḥ khalvayamiti |
tamekāntenopakramet | ebhirlakṣaṇairviparītairalpāyuḥ; miśrairmadhyamāyuriti
6||4||
tatra dīrghāyuṣo lakṣaṇāni nirdeṣṭumāha- tatretyādi| mahacchabdaḥ
pāṇipādādibhirlalāṭāntaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| mahatvaṃ ca
svairaṅgulairuktapramāṇāt kiñcidādhikyam|
dīrghaśabdo'ṅguliprabhṛtibhirbāhvantaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate|
dīrghatvamapyuktapramāṇāt kiñcidādhikyaṃ jñeyam| tatra mahattvaṃ vistāreṇa
saha, dairghyaṃ vistāraṃ vinā| aṅguliparvāṇi aṅguligranthayaḥ| prekṣaṇāni
locanāni| vistīrṇaśabdo bhrūprabhṛtibhirurontaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate;
vistīrṇaṃ vipulam| stanāntaraṃ stanayormadhyam| uro hṛdayakaṇṭhāntaram|
hrasvaśabdo jaṅghādibhirgrīvāntaiḥ saha pratyekam sambadhyate| meḍhraṃ liṅgam|
gambhīraśabdo'pi sattvādibhirnābhyantaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| gambhīraṃ
gahanam| sattvasya gāmbhīryaṃ prācuryamucyate, svarasya gāmbhīryaṃ
susnigdhānunāditvaṃ
7, nābhergambhīratvaṃ nimnatā| anuccairbaddhastanamiti kiñciduccanibiḍastanam|
upacitamahāromaśakarṇamiti upacitau māṃsalau mahāntau vistīrṇau lomaśau karṇau
yasya tam| paścānmastiṣkamiti paścādgrīvābhāge mastiṣko romāvarto vidyate
yasya tam; ‘pārśvamastiṣkam’ ityanye paṭhanti, tatra pārśvayormastiṣkau
dvāvāvartau cūḍābhāge yasyetyarthaḥ; apare mastiṣkaśabdena mastakasnehaṃ
ghṛtikāmiti vadanti, sa paścādbhāge bhavatītyarthaḥ; anye tu
‘upacitamahāromaśakarṇapārśvamastiṣkaṃ’ iti samuditaṃ padaṃ paṭhanti,
vyākhyānayanti ca- upacitā māṃsalāḥ, mahānto vistīrṇāḥ, romaśā lomavantaḥ,
karṇapārśvamastiṣkā yasya taṃ; karṇapārśvamastiṣkaśabdena karṇasya pārśvau
dvau, tayorevoparitanabhāgo mastiṣkaṃ; ‘kālamastakam’ ityanye paṭhanti|
snātānuliptamityādi| mūrdhānupūrvyā mastakānukrameṇa, etena prathamaṃ
mastakādiśarīraṃ śuṣyati paścāddhṛdayamityarthaḥ| khalvayamiti khalu
niścayena, ayaṃ puruṣaḥ| dīrghāyuṣaṃ jñātvā kiṃ kuryādityāha- tamityādi|- taṃ
puruṣam, ekāntena ekaniścayena adolāyamānahṛdayenetyarthaḥ, upakramet
cikitset; anye tvāhuḥ- ekāntena sātatyenetyarthaḥ| alpasyāyuṣo
lakṣaṇamatideśena nirdiśannāha- ebhirityādi| anye ‘tatraitairlakṣaṇaiḥ’-
ityādipāṭhaṃ paṭhanti| madhyamāyuṣo lakṣaṇamāha- miśrairityādi| miśrairiti
alpāyurdīrghāyurlakṣaṇairityarthaḥ||4||
bhavanti cātra | gūḍhasandhisirāsnāyuḥ saṃhatāṅgaḥ sthirendriyaḥ |
uttarottarasukṣetro
8
yaḥ sa dīrghāyurucyate ||5|| garbhāt
prabhṛtyarogo yaḥ śanaiḥ samupacīyate | śarīrajñānavijñānaiḥ sa dīrghāyuḥ
samāsataḥ ||6||
prāganuktaṃ dīrghāyuṣo lakṣaṇamāha- gūḍhetyādi| gūḍhā guptāḥ sandhisirāsnāyavo
yasyetyarthaḥ| saṃhatāṅgo gūḍhāṅgaḥ| sthirendriya iti acalendriya ityarthaḥ;
anye tindriyaśabdenendriyādhiṣṭhānaṃ vadanti; tena sthirendriyādhiṣṭhāna
ityarthaḥ| etena vimuktākṣitvādayo bhāvāstasya na santītyukam|
uttarottarasukṣetra iti uttarottaraṃ śreṣṭhācchreṣṭhaṃ, sukṣetraḥ
śobhanaśarīraḥ| tatra pādagulphau
9
prathamaṃ kṣetraṃ, jaṅghe jānunī ceti dvitīyamityādi yāvat “keśāntaṃ ca
śiraścaiva daśamaṃ kṣetramucyate” iti| garbhādityādi śanairiti krameṇa,
samupacīyate vṛddhiṃ yāti| kaiḥ kṛtvetyāha- śarīrajñānavijñānaiḥ|- tatra
śarīravṛddhirmedaḥprabhṛtikā; jñānavijñāne mānasau dharmau, jñānaṃ
tattvāvabodhaḥ, vijñānaṃ citrādikarmakauśalyam| samāsataḥ saṅkṣepataḥ|
vijñānaśabdāntaraṃ luptādiśabdanirdeśādanye'pi śubhādayaḥ| taduktaṃ,-
“vyañjanādi śubhā vidyā medo medhā dhanaṃ yaśaḥ| alpe vayasi yasyaitanna sa
jīvecciraṃ naraḥ”- iti||5-6||
madhyamasyāyuṣo jñānamata ūrdhvaṃ nibodha me | adhastādakṣayoryasya lekhāḥ
syurvyaktamāyatāḥ ||7|| dve vā tisro'dhikā
vā'pi pādau karṇau ca māṃsalau | nāsāgramūrdhvaṃ ca bhavedūrdhvaṃ lekhāśca
pṛṣṭhataḥ ||8|| yasya syustasya
paramamāyurbhavati saptatiḥ |9|
prāganuktasya madhyamāyuṣo lakṣaṇaṃ nirdiśannāha- madhyametyādi| akṣayoḥ
koṣṭakāsthnoḥ, lekhā rājayaḥ, ‘adhastāddhastayoḥ’ ityādi pāṭhaṃ kecit
paṭhanti||7-8||-
jaghanyasyāyuṣo jñānamata ūrdhvaṃ nibodha me
||9|| hasvāni yasya parvāṇi sumahaccāpi
mehanam | tathorasyavalīḍhāni na ca syātpṛṣṭhamāyatam
||10|| ūrdhvaṃ ca śravaṇau sthānānnāsā coccā
śarīriṇaḥ | hasato jalpato vā'pi dantamāṃsaṃ pradṛśyate | prekṣate yaśca
vibhrāntaṃ sa jīvetpañcaviṃśatim ||11||
prāganuktasyālpāyuṣo lakṣaṇaṃ nirdeṣṭumāha- jaghanyasyetyādi| jaghanyasya
alpasya| mehanaṃ meḍhram| tathorasyavalīḍhānīti urasi vakṣaḥsthale, avalīḍhāni
āvartabhedāḥ pratilomānulomatvena| ‘tathorasyavalīḍhāni’ ityatra sthāne
kecidanyathā pāṭhaṃ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ| vibhrāntaṃ viśeṣeṇa
mohayuktaṃ yathā bhavati| pañcaviṃśatiṃ ‘varṣāṇi’ iti śeṣaḥ||9-11||
atha punarāyuṣo vijñānārthamaṅgapratyaṅgapramāṇasārānupadekṣyāmaḥ |
tatrāṅgānyantarādhisakthibāhuśirāṃsi, tadavayavāḥ pratyaṅgānīti | tatra,
svairaṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau dvyaṅgulāyate
10; pradeśinyāstu madhyamānāmikākaniṣṭhikā yathottaraṃ pañcamabhāgahīnāḥ;
caturaṅgulāyate pañcāṅgulavistṛte prapadapādatale; pañcacaturaṅgulāyatavistṛtā
pārṣṇiḥ; caturdaśāṅgulāyataḥ pādaḥ; caturdaśāṅgulapariṇāhāni
pādagulphajaṅghājānumadhyāni; aṣṭādaśāṅgulā jaṅghā, jānūpariṣṭācca
dvātriṃśadaṅgulam, ete
11
pañcāśat; jaṅghāyāmasamāvūrū; dvyaṅgulāni
vṛṣaṇacibukadaśananāsāpuṭabhāgakarṇamūlabhrūnayanāntarāṇi; caturaṅgulāni
mehanavadanāntaranāsākarṇalalāṭagrīvocchrāyadṛṣṭyantarāṇi; dvādaśāṅgulāni
bhagavistāramehananābhihṛdayagrīvāstanāntaramukhāyāmamaṇibandhaprakoṣṭhasthaulyāni;
indrabastipariṇāhāṃsapīṭhakūrparāntarāyāmaḥ ṣoḍaśāṅgulaḥ; caturviṃśatyaṅgulo
hastaḥ; dvātriṃśadaṅgulaparimāṇau bhujau; dvātriṃśatpariṇāhāvūrū;
maṇibandhakūrparāntaraṃ ṣoḍaśāṅgulaṃ; talaṃ ṣaṭcaturaṅgulāyāmavistāram;
aṅguṣṭhamūlapradeśinīśravaṇāpāṅgāntaramadhyamāṅgulyau pañcāṅgule;
ardhapañcāṅgule
12
pradeśinyanāmike; sārdhatryaṅgulau kaniṣṭhāṅguṣṭhau;
caturviṃśativistārapariṇāhaṃ mukhagrīvaṃ; tribhāgāṅgulavistārā
nāsāpuṭamaryādā; nayanatribhāgapariṇāhā tārakā; navamastārakāṃśo dṛṣṭiḥ;
keśāntamastakāntaramekādaśāṅgulaṃ; mastakādavaṭukeśānto daśāṅgulaḥ;
karṇāvaṭvantaraṃ caturdaśāṅgulaṃ; puruṣoraḥpramāṇavistīrṇā strīśroṇiḥ;
aṣṭādaśāṅgulavistāramuraḥ; tatpramāṇā puruṣasya kaṭī; saviṃśamaṅgulaśataṃ
13
puruṣāyāma iti ||12||
yadapekṣayā lalāṭādīnāṃ mahattvahrasvatvādyuktaṃ tadevāṅgulimānena
nirdiśannāha- athetyādi| sārāḥ sattvādikāḥ| kāni punastānyaṅgāni pratyaṅgāni
cetyāha- tatretyādi| antarādhiḥ śarīramadhyabhāgaḥ| kaṭisandhimārabhya
pādāṅgulīryāvat ‘sakthi’ ucyate| tadavayavā iti
antarādhibāhudvayasakthidvayaśirasāmavayavā ityarthaḥ| tatra pādāṅguṣṭhāt
prabhṛti yāvanmastakamanukrameṇa mānaṃ darśayannāha- tatretyādi| tatra teṣāṃ
pratyaṅgānāṃ madhye| pādāṅguṣṭhaḥ pādasyaiva pradeśinī ca, dvyaṅgulāyate
aṅguladvayadīrghe, ‘nakhaṃ vihāya’ iti śeṣaḥ| pradeśinyāstviti pradeśinyāḥ
sakāśānmadhyamāṅgulī pañcamabhāgahīnā, tato'pi madhyamāyāḥ sakāśādanāmikā
pañcamabhāgahīnā, tato'pyanāmikāyāḥ kaniṣṭhikā pañcamabhāgahīnetyarthaḥ|
pañcamabhāgastu ardhāṅgulamātraḥ| prapadaṃ pādāgraṃ, pādatalaṃ pādamadhyam;
anye ‘ṣaṭpañcāṅgulavistṛte prapadapādatale’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-
‘prapadaṃ ṣaḍaṅgulavistāraṃ, pañcāṅgulavistāraṃ, pādatalam’ iti|
pañcacaturaṅgulāyatavistṛteti pañcāṅgulāyatā caturaṅgulavistāretyarthaḥ|
pādamadhyagulphamadhyajaṅghāmadhyajānumadhyānītyarthaḥ-
caturdaśāṅgulapariṇāhānīti pariṇāho vartulatā caturdaśāṅgulamānarajjvā
veṣṭanamityarthaḥ| anye ‘trayodaśāṅgulapariṇāhāni
14
’ iti paṭhanti| aṣṭetyādi| jaṅghāśabdena gulphajānumadhyamucyate, sā
aṣṭādaśāṅgulapramāṇā dairghyeṇa| anye ‘caturviṃśatyaṅgulā jaṅghā’ iti
paṭhanti| jānūpariṣṭāccetyādi upariṣṭāduparitanavibhāgaḥ,
jānuno'dhaḥsandhimārabhya kaṭisandhiṃ yāvadvātriṃśadaṅgulo dairghyeṇetyarthaḥ;
ete pañcāśat jaṅghājānūpariṣṭāccetyekatra militāḥ pañcāśadaṅgulā bhavanti|
jaṅghetyādi jaṅghayorāyāmena dairghyeṇa samāvūrū, ūrū
apyaṣṭādaśāṅgulāvityarthaḥ; jānuna upari vaṅkṣaṇasandhiparyantamūrū|
dvyaṅgulānītyādi| vṛṣaṇam aṇḍaṃ, vistāre dvyaṅgulaṃ;
adharauṣṭhādadhastāccibukaṃ tadapi dvyaṅgulam| ardhaṃ bahirardhaṃ
māṃsaveṣṭitamiti dantā dvyaṅgulāḥ| nāsāpuṭabhāga iti dvayornāsāpuṭayorbhāgo
bahirbhāgaḥ pratyekamaṅguladvayapramāṇa ityarthaḥ| nayanāntarāṇi
nayanayormadhyam| atrāpi pāṭhāntarāṇi santi, tāni cābhāvānna likhitāni|
caturaṅgulānītyādi| mehanamucchrāyahīnaṃ caturaṅgulaṃ śaśajāteḥ puṃsaḥ,
socchrāyaṃ tu ṣaḍaṅgulam| vyāttasya mukhasyāntaramapi caturaṅgulaṃ, nāsāvaṃśo
dairghyeṇa caturaṅgulaḥ, karṇalalāṭagrīvāṇāmucchrāyo dīrghatvaṃ caturaṅgulaṃ;
dṛṣṭyantarāṇīti dṛṣṭī atra kṛṣṇatārake masūradalapramāṇe bhavataḥ,
tayordṛṣṭyorantaraṃ caturaṅgulam| dvādaśetyādi| bhago yoniḥ, tasya vistāro
randhraḥ, tasya pariṇāho dvādaśāṅgulaḥ, idaṃ tu bhagapramāṇaṃ
hastinījātistriyā jñeyaṃ, kāmaśāstroktatvāt| mehananābhyontaraṃ dvādaśāṅgulaṃ,
tathā nābhihṛdayayorgrīvāhṛdayayoḥ stanayoścāntaramiti jñeyam| mukhāyāmo
mukhadairghyam, etacca cibukādārabhya lalāṭāntaṃ yāvadvādaśāṅgulam|
maṇibandhaprakoṣṭhābhyāṃ saha sthaulyaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate; tatra
maṇibandhasya pāṇimūlasya pariṇāho dvādaśāṅgulaḥ, prakoṣṭhasya pariṇāho
dvādaśāṅgulaḥ; prakoṣṭho maṇibandhopariṣṭācaturaṅgule kalāvike ityarthaḥ|
indrabastītyādi indrabasterjaṅghāmadhyasya pariṇāhaḥ ṣoḍaśāṅgulaḥ| aṃsapīṭho
bāhuśiraḥ, kūrparo
15
bhujamadhyaṃ, tayorantarāyāmo dairghyaṃ ṣoḍaśāṅgula ityarthaḥ| ‘ṣoḍaśāṅgula’
ityasya sthāne kecit ‘viṃśatyaṅgula’ iti paṭhanti| pūrvaṃ ‘jaṅghāmadhyaṃ
caturdaśāṅgulapariṇāham’ iti yatproktaṃ tadgulphāśritaṃ jaṅghāmadhyaṃ jñeyaṃ,
iha tu jānvāśritam, ato na virodhaḥ| caturviṃśatītyādi| hasto'tra
kūrparādimadhyamāṅgulyantaparyanto jñeyaḥ| dvātriṃśadityādi| maṇibandhaḥ
pāṇimūlaṃ, kūrparaṃ kuhaṇikā, tayorantaraṃ madhyaṃ ṣoḍaśāṅgulam;
‘aṣṭādaśāṅgulam’ ityapare| talamityādi talamatra hastatalaṃ ṣaḍaṅgulāyāmaṃ,
caturaṅgulavistāram| aṅguṣṭhetyādi aṅguṣṭhamūlasya pradeśinyāścāntaraṃ
pañcāṅgulaṃ, śravaṇasya karṇavivarasya apāṅgasya bhrūpucchāntasya cāntaraṃ
pañcāṅgulaṃ, madhyamāṅgulī pañcāṅgulā cetyarthaḥ| ‘aṅguṣṭhamūlakaniṣṭhikā’
ityādipāṭhaṃ kecit paṭhanti| ardhetyādi sārdhacaturaṅgule pradeśinyanāmike
aṅgulyau dairghyeṇetyarthaḥ| sārdhatryaṅgulāviti ‘dairghyeṇa’ iti śeṣaḥ|
caturviṃśatītyādi caturaṅgulivistāraṃ mukhaṃ, viṃśatyaṅgulipariṇāhā
grīvetyarthaḥ; anye ‘caturviṃśatyaṅgulavistāramuraḥ, caturviṃśatyaṅgulavistārā
grīvā’ iti pāṭhāntaramatra manyante| tribhāgetyādi aṅgulasya tribhāgena
sahāṅgulaṃ tribhāgāṅgulaṃ, tāvanmātrastiryaṅmita eko nāsāpuṭaḥ; anye tu
‘tribhāgahīnāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā’ iti pāṭhaṃ manyante; teṣāṃ mate
taruṇāsthihīnasyaikasyaiva nāsārandhrasya pramāṇaṃ, na tu
taruṇāsthisahitayordvayorapi nāsāpuṭayoḥ| nayanetyādi nayanatribhāgo
dviyavapramāṇaḥ, tatpariṇāhā tārakā kṛṣṇabhāga ityarthaḥ| navametyādi
tārakānavamāṃśo dṛṣṭimaṇḍalaṃ śalyatantrābhihitapramāṇaṃ,
śālākyatantrapramāṇaṃ tu masūradalamātrameva, ato na doṣaḥ; athavā
tārakānavāṃśenāpi masūradalamātrameva bhavati, tārakāśabdenātrāpi
kṛṣṇavibhāgaḥ| keśāntetyādi
16
keśāntaḥ śaṅkhayorupari, mastakaśabdenātra mastakamadhyavibhāgo
romāvartānvitaḥ, tatra keśāntamastakayorantaramekādaśāṅgulam| mastakādityādi
mastakāt mastakamadhyavibhāgāt| avaṭukeśānta iti avaṭuḥ kṛkāṭikā ‘giviḍikā
17
’ iti loke, tatkeśāntaḥ tatkeśaparyantaḥ, tayorantaraṃ daśāṅgulam| karṇetyādi
karṇadvayasya yau avaṭū gartau, tayorantaraṃ caturdaśāṅgulaṃ
paścātkarṇayorityarthaḥ; na punaḥ karṇāvaṭvorevāntaraṃ,
tadantarasyālpapramāṇatvāt| puruṣora ityādi śroṇiratrorusandheradhastāt
smaramandiroparitanavibhāgaḥ| hṛdayādūrdhvaṃ kaṇṭhasyādhaḥ puruṣoro
dvādaśāṅgulaṃ, tatpramāṇā strīśroṇirityarthaḥ| anyeṣāṃ mate
caturviṃśatyaṅgulavistāramura iti; tanmate strīśroṇirapi tatpramāṇaiveti|
aṣṭādaśetyādi aṣṭādaśāṅgulavistīrṇamuraḥ striyā ityarthaḥ, tatpramāṇā
aṣṭādaśāṅgulavistīrṇā puruṣasya kaṭī| pūrvoktapramāṇamekatvenāha-
saviṃśamityādi| viṃśatyā aṅgulaiḥ saha śataṃ saviṃśamaṅgulaśataṃ, puruṣāyāmaḥ
pādāgrasthitasyordhvabāhoḥ puruṣasya dairghyam||12||
bhavanti cātra ślokāḥ | pañcaviṃśe tato varṣe pumān nārī tu ṣoḍaśe |
samatvāgatavīryau tau jānīyāt kuśalo bhiṣak
||13||
tatra strīśroṇipuruṣoraḥprabhṛtīnāṃ yauvana eva yathoktapramāṇatā bhavati, na
tvalpe vayasītyāha- pañcaviṃśa ityādi| etena pañcaviṃśe varṣe puruṣaṃ
samatvāgatavīryam jānīyāt; ṣoḍaśe tu varṣe nārīṃ samatvāgatavīryāṃ jānīyāt,
tayośca samatvāgatavīryayoreva yathoktaṃ pramāṇaṃ bhavati| anyatrāpyuktaṃ,
“varṣe'tha pañcaviṃśe naraḥ samanvitabalaḥ ṣoḍaśe nārī| arhati mānonmānaṃ
jīvitabhāge caturthe vā”- iti| samatvāgatavīryāviti samatvaṃ
paripūrṇatvamāgataṃ vīryaṃ yayostau samatvāgatavīryau, rasādidhātuparipūrtyā
vīryapūrtiḥ, paripūrṇasarvadhātukāvityarthaḥ| anye tvevaṃ paṭhanti
‘samanvāgatavīryau’ iti; “samyaganu paścādāgataṃ vīryamupacayaśaktilakṣaṇaṃ
yayoḥ” iti ca vyākhyānayanti||13||
dehaḥ svairaṅgulaireṣa
18
yathāvadanukīrtitaḥ |14|
kaiḥ punaraṅgulairidaṃ mānamuktamityāha- deha ityādi| eṣa dehaḥ
svairaṅgulairyathāvaduktamānenānukīrtitaḥ kathita ityarthaḥ|14|-
yuktaḥ pramāṇenānena pumān vā yadi vā'ṅganā
||14|| dīrghamāyuravāpnoti vittaṃ ca
mahadṛcchati | madhyamaṃ madhyamairāyurvittaṃ hīnaistathā'varam
||15||
uktapramāṇaprayojanaṃ darśayannāha- yukta ityādi| madhyamairiti
madhyamalakṣaṇaiḥ| vittaṃ dhanam; avaraṃ hīnaṃ bhavati| tathā tena prakāreṇa|
kairityāha- hīnaiḥ; hīnalakṣaṇairityarthaḥ||14-15||
atha sārān vakṣyāmaḥ- smṛtibhaktiprajñāśaucaśauryopetaṃ kalyāṇābhiniveśaṃ
19
sattvasāraṃ vidyāt; snigdhasaṃhataśvetāsthidantanakhaṃ bahulakāmaprajaṃ
śukreṇa; akṛśamuttamabalaṃ snigdhagambhīrasvaraṃ saubhāgyopapannaṃ mahānetraṃ
ca majjñā; mahāśiraḥskandhaṃ dṛḍhadantahanvasthinakhamasthibhiḥ;
snigdhamūtrasvedasvaraṃ bṛhaccharīramāyāsāsahiṣṇuṃ medasā; acchidragātraṃ
gūḍhāsthisandhiṃ māṃsopacitaṃ ca māṃsena;
snigdhatāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalaṃ raktena;
suprasannamṛdutvagromāṇaṃ tvaksāraṃ vidyāditi | eṣāṃ
20
pūrvaṃ pūrvaṃ pradhānamāyuḥsaubhāgyayoriti
||16||
sāreṇāpyāyurnirdiśannāha- athetyādi| smṛtiḥ smaraṇaṃ, prajñā kālatrayātmikā
buddhiḥ, śauryaṃ sarvakarmasvaviṣāditā| kalyāṇābhiniveśaṃ kalyāṇaviṣaye
yatnaparam| sattvasāraṃ vidyāditi sattvaguṇabahulaṃ jānīyādityarthaḥ|
snigdhetyādi| snigdhasaṃhataśvetaśabdāstrayo'pyasthidantanakhaiḥ saha
pratyekaṃ sambadhyante| saṃhataṃ ghanam| bahulakāmaprajamiti bahukāmaṃ
bahuprajamityarthaḥ| śukreṇeti śukreṇa kṛtvā sāraṃ vidyāditi sambandhaḥ|
upapannamiti yuktamityarthaḥ| majjñeti majjadhātunā kṛtvā sāraṃ vidyāditi
sambandhaḥ| mahāśabdaḥ śiraḥskandhābhyāṃ saha sambadhyate| dṛḍhaśabdo
dantahanvasthinakhaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| asthibhiḥ haḍḍaiḥ kṛtvā
sāraṃ vidyāditi sambandhaḥ| snigdhetyādi| snigdhaśabdo mūtrasvedasvaraiḥ saha
pratyekaṃ sambadhyate| bṛhaccharīramiti prabalakāyam| āyāsāsahiṣṇumiti
kaṣṭakārikarmākṣamam| medaseti medasā kṛtvā sāraṃ jānīyāditi sambandhaḥ|
acchidragātramiti animnaśarīramityarthaḥ| gūḍhetyādi gūḍhāsthisandhiḥ
guptahaḍḍasandhirityarthaḥ| māṃsopacitamiti māṃsalaśarīramityarthaḥ| māṃseneti
māṃsena kṛtvā sāraṃ vidyāditi sambandhaḥ| snigdhetyādi| snigdhatāmraśabdau
pāṇitalāntairnakhādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| rakteneti rudhireṇa kṛtvā
sāraṃ vidyādityarthaḥ| suprasannetyādi| suprasannamṛduśabdau tvagromabhyāṃ
saha pratyekaṃ sambadhyete| tvaksāraṃ rasasāraṃ; tvakśabdena tvakstho
raso'bhihitaḥ| eṣāmiti eṣāṃ pūrvoktasārāṇāṃ madhye, pūrvaṃ pūrvaṃ pradhānamiti
yo yaḥ pūrvaḥ sāraḥ sa sa pradhānamityarthaḥ| kayoḥ pradhānaṃ śreṣṭhamityāha-
āyuḥsaubhāgyayoriti|- saubhāgyaṃ sarvasyāpi pratibhāsamānatvam||16||
viśeṣato'ṅgapratyaṅgapramāṇādatha sārataḥ | parīkṣyāyuḥ sunipuṇo bhiṣak
sidhyati karmasu ||17||
aṅgapratyaṅgamānasārajñānaphalamāha- viśeṣata ityādi| viśeṣata iti
parasparavyāvartanenetyarthaḥ| etena
viparītavraṇadūtādicchāyāśarīrasvabhāvavipratipattyupadravāsādhyatādibhiścāyurniścitya
viśeṣato mahālalāṭetyādilakṣaṇabhedena pravarāvaramadhyamānyāyūṃṣi parīkṣya
bhiṣak sidhyatītyarthaḥ| sunipuṇa iti suṣṭhu atiśayena nipuṇaḥ kuśalaḥ| bhiṣak
sidhyati karmasviti vaidyaḥ karmaviṣaye siddhiṃ prāpnotītyarthaḥ| kecit
‘sāmānyato'ṅgapratyaṅga ...’ ityādi paṭhanti| teṣāṃ mate sāmānyataḥ
sthūlavṛttyetyarthaḥ||17||
vyādhiviśeṣāstu prāgabhihitāḥ; sarva
21
evaite trividhāḥ- sādhyā, yāpyāḥ, pratyākhyeyāśca | tatraitān bhūyastridhā
parīkṣeta- kimayamaupasargikaḥ, prākkevalaḥ, anyalakṣaṇa iti | tatra,
aupasargiko nāma yaḥ pūrvotpannaṃ vyādhiṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati,
sa tanmūla
22
evopadravasañjñaḥ; prākkevalo nāma yaḥ prāgevotpanno
vyādhirapūrvarūpo'nupadravaśca; anyalakṣaṇo nāma yo bhaviṣyadvyādhikhyāpakaḥ,
sa pūrvarūpasañjñaḥ | tatra, sopadravamanyonyāvirodhenopakrameta,
balavantamupadravaṃ vā; prākkevalaṃ yathāsvaṃ pratikurvīta; anyalakṣaṇe
tvādivyādhau prayateta ||18||
vyādhiparīkṣāṃ nirdiśannāha- vyādhītyādi| prāgabhihitā iti vedotpattyadhyāye
vyādhisamuddeśīye ca ye uktāḥ| pratyākhyeyāśceti cakārāt pratyākhyeyānāmapi
sādhyatvaṃ darśayati; yathā- "valyāmābhyantarāyāṃ tu pratyākhyāya samācaret";
tathā mukharogeṣu māṃsatānālāsaprabhṛtiṣūktaṃ- "teṣu cāpi kriyāṃ vaidyaḥ
pratyākhyāya samācaret"- (ci. a. 12) iti| etān vyādhīn| bhūyaḥ punarapi|
kathaṃ parīkṣetetyāha- kimayamaupasargika iti; kimayamupadrava ityarthaḥ|
kimayaṃ prākkevala iti kimayaṃ pūrvarūpeṇopadraveṇa ca rahita ityarthaḥ|
kimayamanyalakṣaṇa iti kimayaṃ vyādheḥ pūrvarūpamityarthaḥ| teṣāṃ lakṣaṇamāha-
tatretyādi| tatra teṣāṃ madhye aupasargikastāvat kathyate| jaghanyakālajāto
vyādhiriti paścātkālajāto roga ityarthaḥ| upasṛjati samīpe ātmānaṃ
nayatītyarthaḥ| etena tena saha milatītyuktam| sa iti paścādutpanno
vyādhirityarthaḥ| tanmūla eveti prāgutpannavyādhihetuka evetyarthaḥ|
paścādutpanno vyādhirevopadravo bhavati, na punarmūlavyādhinā saha bhūtāni
liṅgānyupadravasañjñāni; liṅgānyapi yadi cirakālānubandhīni bhavanti tadā
tānyapyupadravasañjñāni bhavanti| upasṛjatīti atraikavacanādeka eva
vyādhirupadrava iti na mantavyam, apare'pi ye mūlavyādheranantaramutpadyante
vyādhayaste'pyupadravāḥ; ekavacanasyāpradhānatvāt| upadravasañjña iti upasarga
iti caikaiva sañjñetyarthaḥ| apūrvarūpaḥ pūrvarūparahita ityarthaḥ|
anupadravaśceti upadravarahita ityarthaḥ| etena
maśakatilakālakanyacchavyaṅgādayaḥ prākkevalā vyādhayaḥ kathyante,
vyādhisvabhāvāt pūrvarūpamantareṇāpi prāgevotpadyanta ityarthaḥ| anyalakṣaṇa
ityādi yo bhāvinaṃ vyādhiṃ khyāpayati sa pūrvarūpasañjñaḥ| vyādhīnāṃ bahutvāt
kaḥ prathamaṃ pratikaraṇīya ityāha- tatretyādi| sahopadraveṇa vartata iti
sopadravo mūlavyādhirityarthastaṃ, tathopadrava uttarakālajo vyādhistam|
anyonyāvirodhena ubhayāvirodhenetyarthaḥ| balavantamupadravaṃ veti
balavantamupadravaṃ prathamaṃ copakrametānyonyāvirodheneti sambandhaḥ|
yathāsvaṃ yathātmīyacikitsitam| anyalakṣaṇa ityādi anyalakṣaṇe punaḥ
pūrvarūpasañjñite, ādivyādhau prayateta prayatnaṃ kurvīta, ‘yathāsvam’
ityanuvartate||18||
bhavati cātra | nāsti rogo vinā doṣairyasmāttasmādvicakṣaṇaḥ | anuktamapi
doṣāṇāṃ liṅgairvyādhimupācaret ||19||
vyādhīnāmānantyāddoṣabhedenānuktasya vyādherdoṣavyapekṣācikitsārthaṃ, tathā
rogakṛtasyāpi rogasya cikitsāmapi kartuṃ, na kāryavyādhimātrasya nāpi tu
hetuvyādhimātrasyeti kathayannāha- nāstītyādi| anuktamapi
23
vyādhiṃ doṣāṇāṃ liṅgaiḥ kṛtvopācarediti sambandhaḥ||19||
prāgabhihitā ṛtavaḥ ||20||
ṛtuparīkṣāṃ nirdiśannāha- prāgityādi| prāgiti ṛtucaryādhyāye||20||
śīte śītapratīkāramuṣṇe coṣṇanivāraṇam | kṛtvā kuryāt kriyāṃ prāptāṃ
kriyākālaṃ na hāpayet ||21||
visadṛśakālajasyātyayikasya vyādhervidhyantaramupadiśannāha- śīte ityādi| śīte
śītakāle, śītapratīkāraṃ
24
śītaviparyayaṃ kṛtvā, uṣṇamityarthaḥ; uṣṇe uṣṇakāle,
uṣṇanivāraṇamuṣṇaviparyayaṃ kṛtvā, śītamityarthaḥ| kuryāt kriyāmiti
kriyāmagnikarmādikām| taduktaṃ,- “tatrāpyātyayike'gnikarmasādhye vyādhau
tatpratyanīkaṃ vidhiṃ kṛtvā” (sū. a. 12) ityādi| prāptāmiti yogyām| kāla
evāvaśyaṃ kriyā karaṇīyetyāha- kriyākālaṃ na hāpayet|- na hāpayet
nollaṅghayet, atikleśavaiphalyavyādhyasādhyatvabhayāt
kālaśakteratiśayaprabhaviṣṇutvāt| tadyathā- aprāpte kāle āmajvare ‘bheṣajaṃ
hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram’ (u. 39) ityādi| uṣṇe
coṣṇanivāraṇamityatra cakārādvṛṣṭau vṛṣṭipratīkāro'nukto'pi samuccīyate| anye
tu vṛṣṭerapi śītatvācchīte śītapratīkāramityanenaiva tadgrahaṇamiti
manyante||21||
aprāpte vā kriyākāle prāpte vā na kṛtā kriyā | kriyā hīnā'tiriktā vā
sādhyeṣvapi na sidhyati ||22||
kīdṛśī kriyā na sidhyatītyāha- aprāpte vetyādi| aprāpte kāle anāgate kāle,
kriyā kṛtā sādhyeṣvapi na sidhyatīti sambandhaḥ| anāgate hi kāle kriyā kṛtā na
sidhyati, tathāca prāguktaṃ- bheṣajaṃ hyāmadoṣasyetyādi| prāpte vā na kṛtā
kriyeti atīte kāle kriyā kṛtetyarthaḥ; sā'pi sādhyeṣvapi vyādhiṣu na sidhyati|
yathā- jīrṇajvare kṣīramāṃsarasasnehasādhye laṅghanamiti| kriyā hīnā'tiriktā
veti bahudoṣe hīnā kriyā'kiñcitkarī, alpadoṣe mahatī rogijīvitaharī
rogāntakāriṇī ca| cakārānmithyā kriyā cānuktā samuccīyate; tadyathā-
śītasādhye uṣṇā, uṣṇasādhye śītā ceti||22||
yā hyudīrṇaṃ śamayati nānyaṃ vyādhiṃ karoti ca | sā kriyā, na tu yā vyādhiṃ
haratyanyamudīrayet ||23||
kriyā'kriyayorlakṣaṇamāha- yetyādi| udīrṇam utkaṭam| na tu yā vyādhiṃ
haratyanyamudīrayediti na punaḥ sā kriyā kathyate, yā ekaṃ vyādhiṃ haratyanyaṃ
prakopayatītyarthaḥ| yathā- kṛśabṛṃhaṇe'gnisādamehātīsārādayaḥ, yathā vā
sthaulyāpakarṣaṇe mehacikitsāpatarpaṇe ca yakṣmavātarogādayaḥ||23||
prāgabhihito'gnirannasya pācakaḥ | sa caturvidho bhavati- doṣānabhipanna
25
ekaḥ, vikriyāmāpannastrividho bhavati- viṣamo vātena, tīkṣṇaḥ pittena, mandaḥ
śleṣmaṇā, caturthaḥ samaḥ sarvasāmyāditi | tatra, yo yathākālamupayuktamannaṃ
samyak pacati sa samaḥ, samairdoṣaiḥ; yaḥ kadācit samyak pacati,
kadācidādhmānaśūlodāvartātisārajaṭharagauravāntrakūjanapravāhaṇāni kṛtvā, sa
viṣamaḥ; yaḥ prabhūtamapyupayuktamannamāśu pacati sa tīkṣṇaḥ, sa
evābhivardhamāno'tyagnirityābhāṣyate, sa muhurmuhuḥ
prabhūtamapyupayuktamannamāśutaraṃ pacati, pākānte ca
galatālvoṣṭhaśoṣadāhasantāpāñjanayati;
yastvalpamapyupayuktamudaraśirogauravakāsaśvāsaprasekacchardigātrasadanāni
kṛtvā mahatā kālena pacati, sa mandaḥ ||24||
agniparīkṣāṃ nirdiśannāha- prāgityādi| prāk vraṇapraśne| pañcaprakāro
bhrājakādibhedena| kathaṃ punaścaturvidha ityāha- doṣetyādi| doṣābhipanno
doṣaiḥ prāpta eka evāgnirvikriyāmāpannastrividho bhavati- viṣama ityādi|
viṣamo vātena, tīkṣṇaḥ pittena, mandaḥ śleṣmaṇā, anena prakāreṇetyarthaḥ;
caturthaḥ samaḥ sarvasāmyāditi| nanu, doṣābhipannatvenaiva vikriyāmāpanna iti
prāpyate, tat kimarthaṃ vikriyāmāpanna ityuktaṃ? naiṣa doṣaḥ,
vātādikaprakṛtīnāṃ puruṣāṇāṃ vātādidoṣābhipannatvaṃ bhavati, na ca vikriyā
kācidbhavatīti| teṣāṃ caturṇāmagnīnāṃ| lakṣaṇamāha- tatretyādi| yathākālamiti
kālasyānullaṅghanena| prathamaṃ prakṛtiḥ prakṛteranantaraṃ vikṛtiriti
jñāpanārthaṃ prathamaṃ vyatyayena samāgnilakṣaṇamuktaṃ- ya ityādi|
viṣamāgnervāyuryadā na vikṣipati tadā'gniḥ samyak pacati, yadā
punaritaścetaśca bhāgaśo vikṣiptaḥ syāttadā samyaṅga pacati| etānyādhmānādīni
kṛtvā yaḥ pacati sa viṣama iti sambandhaḥ| kūjanaṃ guḍaguḍāyanaśabdaḥ|
pravāhaṇaṃ
26
nikunthanam| upayuktaṃ dattam| tīkṣṇa iti tīkṣṇastu trividhaḥ- ekastīkṣṇa
āśupācakaḥ, anya upekṣito'tyagnisañjño bhasmakāparaparyāyaḥ, apara
upekṣitastīkṣṇatamo muhurmuhurityādinā kathitaḥ| yaśca muhurmuhuḥ pacati
vahnistatra pākānte galādiśoṣādīn janayatīti sambandhaḥ| ‘santāpañjanayatī’
ityasyāgre kecid ‘yathā vātenānubadhyate pittaṃ tadatyarthaṃ dravopetam’
ityādi pāṭhaṃ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ| yastvityādi| praseko
lālāsrāvaḥ| gātrasadanam aṅgaglāniḥ||24||
viṣamo vātajān rogāṃstīkṣṇaḥ pittanimittajān | karotyagnistathā mando vikārān
kaphasambhavān ||25||
ete viṣamādayo'gnaya utpannāḥ kiṃ kurvantītyāha- viṣama ityādi||25||
tatra, same parirakṣaṇaṃ kurvīta; viṣame snigdhāmlalavaṇaiḥ kriyāviśeṣaiḥ
pratikurvīta; tīkṣṇe madhurasnigdhaśītairvirekaiśca; evamevātyagnau, viśeṣeṇa
māhiṣaiśca kṣīradadhisarpirbhiḥ; mande kaṭutiktakaṣāyairvamanaiśca
||26||
samāgnyādīnāṃ cikitsitamāha- tatretyādi| parirakṣaṇamiti yathā
samamevāgnistiṣṭhatītyarthaḥ| evameveti madhurasnigdhaśītaistribhistathā
virecanaiścetyarthaḥ||26||
jāṭharo
27
bhagavānagnirīśvaro'nnasya pācakaḥ | saukṣmyādrasānādadāno vivektuṃ naiva
śakyate ||27||
agneridānīṃ pratyakṣānupalabhyasyāpyastitvamāha- jāṭhara ityādi|
jaṭharamudaraṃ, tatra bhavo jāṭharaḥ| bhagavāniti māhātmyavānityarthaḥ| īśvara
iti aṣṭamahaiśvaryaguṇayuktaḥ, ata evāṇimādiguṇayukta iti| sūkṣmatvānna
dṛśyate, kāryairupalabhyate| nanu, yadyasāvīśvarastat kathamasya māndyādayo
doṣā bhavanti? satyaṃ; puruṣasya prāktanakarmaṇā māndyādayaḥ kriyante,
athavā'gniḥ pittāśritaḥ, tataḥ pittavighātādagnimāndyādayo doṣā na svata iti|
saukṣmyāt aṇimādiguṇayuktatvāt| rasān madhurādīn| ādadāna iti paripaktuṃ
gṛhṇan| vivektuṃ naiva śakyata iti sākṣānnopalabhyata ityarthaḥ; api
tvannapākalakṣaṇena kāryeṇānumīyate'styagniriti||27||
prāṇāpānasamānaistu
28
sarvataḥ pavanaistribhiḥ | dhmāyate pālyate cāpi svāṃ svāṃ gatimavasthitaiḥ
||28||
yathā bāhyasyāgnervāyuḥ sahāyo bhavati, tadvajjāṭharasyāpi vāyusahāyatvaṃ
darśayannāha- prāṇetyādi| sarvataḥ sarvāsu dikṣu, anye ‘sarvata iti sarvebhyo
vāyubhya’ ityarthaṃ vadanti; tena sarvebhyo'pi vāyubhyaḥ sakāśāttraya eva vātā
dhamanapālanasamarthā na vyānodānāvityuktaṃ bhavati| dhmāyate prāṇāpānābhyāṃ;
pālyate samānena| svāṃ svāṃ gatimavasthitaiḥ svasvamārge svasyāḥ svasyāḥ
kriyāyāḥ kārakairavikṛtairityarthaḥ| ‘svāṃ svāṃ gatimavasthitaiḥ’ ityasyāgre
vahneḥ prādhānyakhyāpanāya kecit ‘yukte'gnau’ ityādipāṭhaṃ paṭhanti, sa
cābhāvānna likhitaḥ||28||
vayastu trividhaṃ- bālyaṃ, madhyaṃ, vṛddhamiti | tatronaṣoḍaśavarṣīyā bālāḥ |
te trividhāḥ- kṣīrapāḥ, kṣīrānnādā, annādā iti | teṣu saṃvatsaraparāḥ
kṣīrapāḥ, dvisaṃvatsaraparāḥ kṣīrānnādāḥ, parato'nnādā iti |
ṣoḍaśasaptatyorantare madhyaṃ vayaḥ | tasya vikalpo- vṛddhiḥ, yauvanaṃ,
sampūrṇatā, parihāṇiriti
29| tatra, āviṃśatervṛddhiḥ, ātriṃśato yauvanam, ācatvāriṃśataḥ
sarvadhātvindriyabalavīryasampūrṇatā, ata ūrdhvamīṣatparihāṇiryāvat
saptatiriti | saptaterūrdhvaṃ kṣīyamāṇadhātvindriyabalavīryotsāhamahanyahani
valīpalitakhālityajuṣṭaṃ kāsaśvāsaprabhṛtibhirupadravairabhibhūyamānaṃ
sarvakriyāsvasamarthaṃ jīrṇāgāramivābhivṛṣṭamavasīdantaṃ vṛddhamācakṣate
||29||
idānīṃ vayaḥparīkṣāṃ nirdiśannāha- vayastvityādi| tatronaṣoḍaśavarṣīyā bālā
iti pañcadaśavarṣīyā ityarthaḥ| kṣīrānnādā iti dugdhānnabhojina ityarthaḥ|
annādā iti kevalānnabhakṣakā iti| kṣīrapāḥ stananiḥsṛtakṣīrabhakṣakā
ityarthaḥ| teṣāmavadhimāha- teṣvityādi| saṃvatsaraparā iti
paraśabdenātrāvadhiruktaḥ| parato'nnādā iti tṛtīyādisaṃvatsareṣvityarthaḥ|
atrāpi kecit pāṭhāntaraṃ manyante, taccābhāvānna likhitam|
madhyamavayaso'vadhiṃ bhedāṃśca kathayannāha- ṣoḍaśetyādi| antare antarāle|
madhyaṃ vayaḥ ‘kathyate’ iti śeṣaḥ| vikalpo bheda ityarthaḥ| vṛddhirvardhanaṃ;
yauvanamiti vṛddhisampūrṇatayormiśrībhāvaḥ, ‘yūno vikāro yauvanam’ ityeke;
sampūrṇateti vṛddhānāmavayavānāmāpyāyanaṃ sampūrṇatā| āviṃśateriti
viṃśativarṣāṇi maryādīkṛtyetyarthaḥ| ‘yāvat saptatiḥ’ ityatra sthāne ‘yāvat
ṣaṣṭiḥ’ iti kecit paṭhanti| saptateranantaraṃ yādṛśo bhavati yannāmā ca
kathyate tadāha- saptaterityādi| vīryaṃ retaḥ, valī tvaksaṅkocaḥ, palitaṃ
keśaśuklatvaṃ, khālityaṃ khalvāṭatvaṃ ‘cāndilatvam’ iti loke| abhivṛṣṭaṃ
meghavṛṣṭyā siktamityarthaḥ| avasīdantaṃ patantam||29||
tatrottarottarāsu vayovasthāsūttarottarā
30
bheṣajamātrāviśeṣā bhavanti, ṛte ca parihāṇeḥ; tatrādyāpekṣayā pratikurvīta
||30||
vayojñānasya bheṣajamātrāprayogaḥ phalamiti darśayannāha,- tatretyādi| tatra
vayojñāne| uttarottarāsu vayovasthāsviti bālyayauvanādikāsu| uttarottarā iti
utkṛṣṭotkṛṣṭāḥ, bheṣajamātrāviśeṣā iti auṣadhapramāṇaviśeṣāḥ, ṛte ca
parihāṇeriti saptaterūrdhvaṃ varjayitvetyarthaḥ| tatrādyāpekṣayā
pratikurvīteti tatra parihāṇau, ādyāpekṣayā bālyāpekṣayā
31, ṣoḍaśavarṣavadbheṣajamātretyarthaḥ| bheṣajamātrā ca tantrāntaroktā grāhyā|
tadyathā- “prathame māsi jātasya śiśorbheṣajaraktikā| avalehyā tu kartavyā
madhukṣīrasitāghṛtaiḥ|| ekaikāṃ vardhayettāvadyāvatsaṃvatsaro bhavet|
tadūrdhvaṃ māṣavṛddhiḥ syādyāvat ṣoḍaśakābdikāḥ|| ṣoḍaśābdāttatastūrdhvaṃ
yāvadāsaptateriti| evameva vibhāgo'yaṃ tadūrdhvaṃ bālavatkriyā|| mānametat
prayoktavyaṃ sarvamānavidhāvapi" iti| svatantre'pi
sāṃvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāmityādi| anye ‘tatrādyāpekṣayā’ ityatra
‘anyāpekṣayā’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- parihāṇeranyā vṛddhirucyate,
tadapekṣayetyarthaḥ; etena ṣoḍaśavarṣavanmātrā prayoktavyetyarthaḥ||30||
bhavanti cātra- bāle vivardhate śleṣmā madhyame pittameva tu | bhūyiṣṭhaṃ
vardhate vāyurvṛddhe tadvīkṣya yojayet
||31||
doṣacayādāvapi vayojñānaphalaṃ darśayannāha- bāle ityādi| bhūyiṣṭhaṃ
bahutaram| etena yathā bāle śleṣmā na tathā pittavātāvityarthaḥ; evaṃ
śeṣayorapi||31||
agnikṣāravirekaistu
32
bālavṛddhau vivarjayet | tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvīṃ kuryāt kriyāṃ śanaiḥ
||32||
vayojñānaphalaṃ kriyāviśeṣe'pi bhavatītyāha- agnītyādi| mṛdvīṃ kuryāt
kriyāmiti ajāśakṛdādimṛdudravyasaṃśrayo'gnirapi mṛduḥ, āśrayaviśeṣādapyeṣāṃ
mārdavādi bhavati; taduktaṃ, “snehadagdhe'dhikā rujo bhavanti” (su. 12)- iti|
athavā mṛdvīmiti chedyabhedyādikāṃ pratiniyatabheṣajena; taduktaṃ-
“bālavṛddhāsahakṣīṇabhīrūṇāṃ yoṣitāmapi| marmopari ca jāteṣu rogeṣūkteṣu
dāraṇam” (ci. a. 1) iti; ukteṣu dāraṇamiti miśrakokteṣu| tadyathā-
"kapotakaṅkagṛdhrāṇāṃ purīṣāṇi ca dāraṇam"(su.37) iti|
kṣāro'pyāvāpaprativāpahīno mṛduḥ, evaṃ vireko'pi caturaṅgulādimṛdudravyāśrayo
mṛduḥ| śanairmandamityarthaḥ||32||
dehaḥ sthūlaḥ, kṛśo, madhya, iti prāgupadiṣṭaḥ
||33||
dehaparīkṣāṃ nirdiśannāha- deha ityādi| prāgupadiṣṭa iti
doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīye||33||
karśayedbṛṃhayeccāpi sadā sthūlakṛśau narau | rakṣaṇaṃ caiva madhyasya kurvīta
satataṃ bhiṣak ||34||
tayorapi karaṇīyamanirdiṣṭaṃ nirdiśannāha- karśayedityādi||34||
balamabhihitaguṇaṃ; daurbalyaṃ
33
tu svabhāvadoṣajarādibhiravekṣitavyam | yasmādbalavataḥ
sarvakriyāpravṛttistasmādbalameva pradhānamadhikaraṇānām
||35||
balaparīkṣāṃ nirdiśannāha- balamityādi| abhihitaguṇaṃ kathitaguṇam, ‘ojaḥ
somātmakam’ (sū. a. 15) ityādinā| anupadiṣṭamapi cikitsopayogi daurbalyaṃ
kāraṇabhedena nirdiśannāha- daurbalyamityādi|
svabhāvānmātṛpitṛśoṇitaśukrasvabhāvādityarthaḥ, doṣairvātādibhiḥ, jarayā
vārdhakyena; avekṣitavyaṃ svabhāvādibhirjñātavyamityarthaḥ| anye tu
‘avekṣitavyam’ ityatra sthāne ‘jarāpekṣitaṃ bhavati’ iti paṭhanti,
vyākhyānayanti ca- yathā kṣīrapāt kṣīrānnādaḥ, kṣīrānnādādannāda iti|
balaprādhānyaṃ darśayannāha- yasmādityādi| pravṛttiḥ anuṣṭhānaṃ
karaṇamityarthaḥ| anye ‘pratipattiḥ’ iti paṭhanti; tatrāpi sa evārthaḥ|
adhikaraṇānāṃ kriyādhārāṇām||35||
kecit kṛśāḥ prāṇavantaḥ sthūlāścālpabalā narāḥ | tasmāt sthiratvaṃ
34
vyāyāmairbalaṃ vaidyaḥ pratarkayet ||36||
tatra balayorupacayaśaktilakṣaṇayorvyabhicāramāha- kecidityādi| sthiratvamiti
sthairyalakṣaṇaṃ yadbalaṃ tad vyāyāmaiḥ kṛtvā pratarkayet
vicārayedityarthaḥ||36||
sattvaṃ
35
tu vyasanābhyudayakriyādisthāneṣvaviklavakaram
36||37|| sattvavān sahate sarvaṃ
saṃstabhyātmānamātmanā | rājasaḥ stabhyamāno'nyaiḥ sahate naiva tāmasaḥ
||38||
sattvaṃ darśayannāha- sattvamityādi| sattvaṃ manobalaṃ guṇaviśeṣo
rajastamasorvipakṣaḥ; sattve sati pīḍādisahiṣṇutvalakṣaṇaṃ manobalaṃ bhavati|
vyasanaṃ duḥkhaṃ, sukhasya heturabhyudayaḥ, tayoḥ kriyāsthānāni, yeṣu sthāneṣu
vyasanābhyudayakriye bhavataḥ, tāni vyasanābhyudayakriyāsthānāni teṣu|
aviklavakaram aglānikaramaharṣakaraṃ ca| sattve uttamaṃ manobalaṃ, rajasi
madhyamaṃ manobalaṃ, tamasi manodaurbalyameveti| trayamapi ślokena
nirdiśannāha- sattvavānityādi| sarvamiti kāyapīḍādikaṃ duḥkhamityarthaḥ|
saṃstabhyātmānamiti saṃstabhya dṛḍhīkṛtya; kam? ātmānaṃ mana ityarthaḥ| kena
manaḥ saṃstabhyetyāha- ātmanā, budhdyetyarthaḥ| stabhyamāno'nyairiti anyaiḥ
puruṣaidṛḍhīkriyamāṇaḥ| naiva tāmasa iti tāmasastamoguṇabahulaḥ;
anyairapyavaṣṭabhyamāno na sahata ityarthaḥ||37-38||
sātmyāni
37
tu deśakālajātyṛturogavyāyāmodakadivāsvapnarasaprabhṛtīni
38
prakṛtiviruddhānyapi yānyabādhakarāṇi bhavanti
||39|| yo rasaḥ kalpate yasya sukhāyaiva
niṣevitaḥ | vyāyāmajātamanyadvā tat sātmyamiti nirdiśet
||40||
sātmyaparīkṣāṃ nirdiśannāha- sātmyānītyādi| sātmyaṃ nāma sukhaṃ yat karoti
taducyate| tatra deśasātmyaṃ yathā- deśo hi dvividhaḥ- bhūmiḥ, āturaśarīraṃ
ca| tatrāturaśarīrasātmyaṃ dvividhaṃ- samudāyasyaikam, anyadavayavasya| tatra
samudāyasya yathā- madhuro rasaḥ sarvadhātuvardhanaḥ, avayavasātmyaṃ yathā-
cakṣuṣyakeśyakaṇṭhyādidravyam| bhūmisātmyamapi samudāyaikadeśabhedena
dvividhaṃ; tatra samudāyasya yathā- jāṅgaladeśe yau āhārācārau tau anūpe
viparītau| deśāvayavānāmapi yathā- bāhlīkapallavacīnādīnāṃ
māṣagodhūmamādhvīkādibhiḥ sātmyam| jātisātmyaṃ yathā- manuṣyajāteḥ sātmyaṃ
śālyādayaḥ, mṛgapakṣijātīnāṃ ca tṛṇapataṅgādīni| ṛtusātmyaṃ yathā-
ṛtvabhihitamannapānādi| rogasātmyaṃ yathā- gulmināṃ kṣīram, udāvartināṃ
ghṛtaṃ, pramehiṇāṃ kṣaudramityādi| vyāyāmastrividhaḥ- kāyavāṅmanobhedāt|
udakagrahaṇamāhāropalakṣaṇaṃ, tena caturvidho'pyāhāraḥ saṅgṛhītaḥ|
divāsvapnaprabhṛtīnīti prabhṛtigrahaṇājjāgaraṇādīnāṃ grahaṇam|
divāsvapnarasaprabhṛtīnīti kecidrasaśabdaṃ paṭhanti| teṣāṃ mate
rasodakagrahaṇādrasanendriyagrāhyaṃ dugdhadadhighṛtasalilādyannapānaṃ gṛhyate|
prakṛtiviruddhānyapīti svabhāvena viruddhānītyarthaḥ| anye tu prakṛtiḥ
svabhāvato vātādibhedena bhinnetyācakṣate| tadeva sātmyaṃ
vistaroktamāhārācārabhedena dvibhedaṃ saṅkṣipya ślokena darśayannāha- yo rasa
ityādi| kalpate bhavati| sukhāyaiva niṣevitaḥ sukhakāraṇameva sevitaḥ
sannityarthaḥ| anye ‘sukhāyaivātisevita’ iti paṭhanti| vyāyāmajātamiti
vyāyāmasamūhaḥ, anyadveti deśajātyādi||39-40||
prakṛtiṃ bheṣajaṃ copariṣṭādvakṣyāmaḥ ||41||
prakṛterbheṣajasya ca kva punaḥ parīkṣetyāha- prakṛtimityādi| prakṛtiṃ śārīre,
bheṣajaṃ bhūmipravibhāgīye, āturopakramaṇīyādhyāyādanantaraṃ
sūtrasthānasamāptiṃ yāvadbheṣajaparīkṣaivetyeke||41||
deśastvānūpo jāṅgalaḥ sādhāraṇa iti | tatra, bahūdakanimnonnatanadīvarṣagahano
mṛduśītānilo bahumahāparvatavṛkṣo mṛdusukumāropacitaśarīramanuṣyaprāyaḥ
kaphavātarogabhūyiṣṭhaścānūpaḥ; ākāśasamaḥ
praviralālpakaṇṭakivṛkṣaprāyo'lpavarṣaprasravaṇodapānodakaprāya
uṣṇadāruṇavātaḥ praviralālpaśailaḥ sthirakṛśaśarīramanuṣyaprāyo
vātapittarogabhūyiṣṭhaśca jāṅgalaḥ; ubhayadeśalakṣaṇaḥ sādhāraṇa iti
||42||
deśaparīkṣāṃ nirdiśannāha- deśa ityādi| teṣāṃ lakṣaṇamāha- tatretyādi|
bahuśabda udakādibhirvarṣāntaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| gahana iti etaiḥ
kṛtvā gahanībhūta ityarthaḥ| ākāśasama iti
nirāvaraṇatvānnimnonnatatārahitatvena samabhūmibhāga ityarthaḥ|
praviralālpakaṇṭakivṛkṣaprāya iti praviralā alpā kaṇṭakino vṛkṣāḥ prāyeṇa
yatra deśe sa tathā| alpavarṣaprasravaṇodapānodakaprāya iti alpaṃ varṣāyāḥ
prasravaṇānāṃ nirjharāṇāmudapānānāṃ ca kūpānāmudakaṃ prāyeṇa yatra sa
tathā||42||
bhavanti cātra- samāḥ sādhāraṇe yasmācchītavarṣoṣmamārutāḥ | doṣāṇāṃ samatā
jantostasmātsādhāraṇo mataḥ ||43||
trividhadeśaparijñāne doṣacayādiphalaṃ darśayannāha- samā ityādi||43||
na
39
tathā balavantaḥ syurjalajā vā sthalāhṛtāḥ | svadeśe nicitā doṣā anyasmin
kopamāgatāḥ ||44|| ucite vartamānasya nāsti
deśakṛtaṃ bhayam | āhārasvapnaceṣṭādau taddeśasya guṇe sati
||45||
tulyaguṇadeśajātasya rogasya viparītaguṇe deśe sucikitsyatāṃ darśayannāha- na
tathetyādi| jalajā iti ānūpadeśajātāḥ ślīpadādayaḥ| sthalāhṛtā iti
jāṅgaladeśaṃ nītā ityarthaḥ| uktavyādhikāraṇadoṣacayādervisadṛśadeśāśrayaṃ
prathamaṃ darśayannāha- svadeśa ityādi| svadeśe iti yathā- ānūpe deśe sañcitaḥ
kapho jāṅgaladeśe kupitaḥ| ucita iti nyāyya ityarthaḥ| yadi
punarāhārādāvanucite vartate tadā bhavatyeva bhayaṃ; yathā anūpadeśe sañcite
kaphe jāṅgaladeśe'pi divāsvapnādi kurvataḥ puruṣasya bhayaṃ bhavatyeva|
āhārasvapnetyādi| taddeśasya guṇe sati jāṅgaladeśasya raukṣyauṣṇyādau guṇe
satyapyucite varteta| etaduktaṃ bhavati- yadyapyāhārasvapnaceṣṭādayo guṇā api
santi, tathā'pyucite varteta kaphaviparītaguṇe vartetetyarthaḥ||44-45||
deśaprakṛtisātmyartuviparīto'cirotthitaḥ | sampattau bhiṣagādīnāṃ
balasattvāyuṣāṃ tathā ||46|| kevalaḥ
samadehāgneḥ sukhasādhyatamo gadaḥ | ato'nyathā tvasādhyaḥ syātkṛcchro
vyāmiśralakṣaṇaḥ ||47||
sukhasādhyādīnāṃ lakṣaṇamāha- deśetyādi| deśaviparīto yathā- jāṅgaladeśe
kapharogotpattiḥ; prakṛtiviparīto yathā- pittaprakṛteḥ kapharogotpattiḥ;
sātmyaviparīto yathā- kaṭusātmyasya kapharogotpattiḥ, ṛtuviparyayo yathā-
śaradi vātikasya, hemante paittikasya, grīṣme ślaiṣmikasya vyādheḥ prādurbhāva
iti| acirotthito nava ityarthaḥ| anye tu nañā nirdiṣṭatvādraktagulmādiḥ
purāṇo'pi sādhya iti| sampattāviti paripūrṇatve| balasattvāyuṣāṃ tathetyatrāpi
sampattāviti sambadhyate| kevala ekadoṣajanito nirupadravo vā| samadehāgneḥ
samakāyāgneḥ||46-47||
kriyāyāstu guṇālābhe kriyāmanyāṃ prayojayet | pūrvasyāṃ śāntavegāyāṃ
40
na kriyāsaṅkaro hitaḥ ||48||
kriyāphalaṃ yadā na dṛśyate tadā'nyā kriyā kartavyā; sā'pi viśramya
kālāntaritā satī kartavyeti darśayannāha- kriyāyā ityādi| pañcarātryantaritā
ṣaḍrātryantaritā vā'nyā kriyā prayoktavyā| saṅkaro yugapaddvayoḥ prayogaḥ||48||
guṇālābhe'pi sapadi yadi saiva kriyā hitā | kartavyaiva tadā vyādhiḥ
kṛcchrasādhyatamo yadi ||49||
yasyāpi phalaṃ na dṛśyate sā'pi saptarātraṃ prakartavyetyāha- guṇālābha
ityādi| sapadi śīghraṃ yadā punaḥ kṛcchrasādhyo vyādhistadā guṇasya
kriyāphalasyālābhe'pi hitā yā kriyā saiva prayoktavyā| asmiñchloke
pāṭhāntaramasti, taccābhāvānna likhitam||49||
ya evamenaṃ vidhimekarūpaṃ bibharti kālādivaśena dhīmān | sa mṛtyupāśāñjagato
gadaughāñchinatti bhaiṣajyaparaśvadhena
||50||
atra tu stutyarthaṃ ślokamāha- ya evamityādi| evamanena prakāreṇa, enaṃ vidhiṃ
pūrvoktaṃ vidhānam, ekarūpaṃ bibharti aprakalpaṃ(mpaṃ) dhārayati, kālādivaśena
kālādisāmarthyenetyarthaḥ, gadaughān vikārasamūhān, bhaiṣajyaparaśvadheneti
auṣadhakuṭhāreṇetyarthaḥ| kecidamuṃ ślokaṃ na paṭhanti| eke ācāryā
viparītāviparītavraṇādyavāraṇīyaparyantamariṣṭādhyāyān ṣaṭ vadanti; apare tu
āturopakramaṇīyamariṣṭamiti vadanti| vṛddhāścātraivamupadiśanti- ariṣṭādhyāyā
vighnabhayādgṛhādbahiḥ pāṭhanīyā devālayādiṣu||50||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne āturopakramaṇīyo nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ
||35||
iti śrīḍalha(hṇa)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne pañcatriṃśattamo'dhyāyaḥ||35||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāyoktaguṇavadbheṣajādipādatrayayuktabhiṣajā āturaścikitsitumupakramaṇīya ityāturopakramaṇīyo'bhidhīyate| āturopakramaṇaṃ ca gatāyuṣi nirarthakamayaśaskaraṃ cetyadhyāyapratijñānantaramāyuḥparīkṣopadeśaṃ karoti- āturamityādi| āyuḥparīkṣaṇaṃ ca riṣṭasadbhāvābhāvābhyāṃ pūrvādhyāyairyadyapi kṛtameva tathā'pi yaddīrghāyuṣṭvaṃ tattatra noktaṃ, tadiha pratipādanīyam|’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘parīkṣeta’ iti pā. ↩
- 3 ‘bhruvoḥ stanayoścāntaraṃ jñeyam’ iti cakraḥ ↩
- 4 ‘gambhīratvaṃ sattvasya vyasane'bhyudaye cākṣobhyatā’ iti cakra ↩
- 5 ‘viśuṣyamāṇāvayavaṃ’ iti pā.| ‘snātānuliptamānupūrvyā paścādviśuṣyamāṇaśarīrahṛdayamiti snātaṃ vā anuliptaṃ vā yathānupūrvyā salilaṃ vā anulepanaṃ vā śarīre lagnaṃ tathaiva viśuṣyamāṇaśarīraṃ paścācca viśuṣyamāṇahṛdayamityarthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 6 ‘madhyamāyuṣamiti’ iti pā. ↩
- 7 ‘snigdhānuddhatattvaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘uttarottarasukṣetra iti uttarottaradīrghāyuḥpuruṣakulajātaḥ, kṣetraṃ prabhavasthānamiha kulapuruṣāḥ’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘pādāṅgulyau’ iti pā. ↩
- 10 ‘triyavo'trāṅgulaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 11 ‘evaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘sārdhacaturaṅgule’ iti pā. ↩
- 13 ‘saviṃśamaṅgulaśataṃ puruṣāyāma’ iti pañcāṅgulāyāmā pārṣṇiḥ, jaṅghā caturviṃśatyaṅgulā, jānu caturaṅgulaṃ, ūruścaturviṃśatyaṅgulaḥ, mehananābhyorantaraṃ dvādaśāṅgulaṃ, nābhihṛdayāntaraṃ tathā grīvāhṛdayāntaraṃ pratyekaṃ dvādaśāṅgulaṃ, grīvā caturaṅgulāyāmā, mukhaṃ dvādaśāṅgulāyāmaṃ, tathā keśāntacūḍāsthānarūpamastakāntaramekādaśāṅgulamevaṃ saviṃśamaṅgulaśatamāyāmaḥ puruṣasya| anye vistṛtabāhupuruṣāyāmaṃ saviṃśamaṅgulaśataṃ vadanti’ iti cakraḥ ↩
- 14 ‘gulphasyopari caturaṅgulajaṅghāyāstrayodaśāṅgulāni pariṇāha ityarthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 15 ‘kūrparāṃsayormadhyaṃ bhujaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 16 ‘keśāntetyādau mastakaṃ cūḍāsthānam| avaṭurgrīvāpaścādbhāgaḥ| karṇayoravaṭubhāgasya cāntaraṃ karṇāvaṭvantaraṃ, tena karṇayoḥ paścādbhāgāntaramiti phalati’ iti cakraḥ ↩
- 17 ‘kiriḍikā’ iti loke’ iti pā. ↩
- 18 ‘dehaḥ svairaṅgulairityanena nārīśarīraṃ nāryaṅgulena puruṣaśarīraṃ puruṣāṅgulena meyaṃ, kiñca bālaśarīraṃ bālāṅgulena meyamityapi sūcitaṃ jñeyam| svāṅgulo'trāṅgulimadhyapradeśo māne jñeyaḥ, etasmiṃśca svāṅgulamāne triyavamānatā'ṅgulasyoktā na saṅgatā bhavati’ iti cakraḥ ↩
- 19 ‘niveśinaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘eṣāmiti sattvādisārāṇāṃ yadyat pūrvaṃ tattadāyuḥsaubhāgyayoḥ prakarṣakaram| evaṃ yathā yathā dvitryādisāratāyogaprakarṣastathā tathā''yuḥsaubhāgyaprakarṣo'pi jñeyaḥ, saubhāgyaśabdena ca kamanīyāścarake vistarapratipāditā balasaukumāryadhanitvādayo guṇā gṛhītavyāḥ’ iti cakraḥ ↩
- 21 ‘te tu sarva eva trividhā iti sarva eva rogāḥ sādhyayāpyapratyākhyeyabhedeṣu madhye ekasminnavaśyaṃ praviśantītyarthaḥ| na tu sarvarogāṇāṃ prati sādhyāditraividhyamanenocyate| yena rohiṇīprabhṛtayo na sādhyāḥ, jvarādayo na yāpyāḥ, tathā tilakālakamaśakādayaḥ sādhyā eva| atra prathamotpanno jvarādirvyādhiḥ, taṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati anugato bhavati yo'tisārādiḥ, sa ca tanmūla eveti pūrvotpannavyādhikāraṇakaḥ san so'tisārādirupadrava ityarthaḥ| atra pūrvotpannamiti kṛtvā vyādhimiti viśeṣaṇamajanitavyādhidoṣāvasthāniṣedhārtham| jaghanyakālajātamitipadaṃ vyādhinā sahotpannārucyādiliṅgarūpavyādhinirāsārtham| yaduktaṃ carake ‘vyādhayaste tadātve tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ’ (ca. ni. a. 8) iti| punarvyādhiritipadaṃ vyādhyutpādottarakālabhāvi vyādhyavasthānirāsārtham| tanmūla eveti svahetubalād vyādhyuttarakālotpannasaṃsargirogapratiṣedhārtham| yathā- ślīpadottarakālajamapi kuṣṭhaṃ yathoktalakṣaṇamapi nopadravaḥ| evambhūtopadravalakṣaṇameva carake paṭhyate| yathā- “upadravastu rogāntarakālajo rogāśrayo roga eva, sa sthūlo'ṇurvā bahurvā paścājjāyata ityupadravasañjñaḥ’ (ca. ci. a. 21) iti| prāgutpanno vyādhirityanena jvarādaya eva vyādhayo'bhidhīyante| apūrvarūpa ityanena pūrvarūpādanyatvamucyate| anupadrava ityanena copadravādanyatvamucyate| anyalakṣaṇo nāmetyanena sarvapūrvarūpābhidhānam| bhaviṣyadvyādhikhyāpaka ityanena vartamānavyādhigamakaliṅgādvyāvṛttiḥ| liṅgānāṃ pradhānavyādhigrahaṇenaiva grahaṇamityuktameva, riṣṭānāṃ ca maraṇapūrvarūpatayā grahaṇamiti sarvavyādhiprāptiḥ’ iti cakraḥ ↩
- 22 tanmūlamūlaka’ iti pā. ↩
- 23 ‘anuktamapi śṛṅgagrāhikayā'nuktamapi’ iti cakraḥ ↩
- 24 ‘pratīkāro'tra kālaguṇaviparītā kriyā’ iti cakraḥ ↩
- 25 ‘doṣābhipanno vikriyāmāpannaśca trividho bhavati’ itipāṭhaścakrasammataḥ| ‘doṣābhipanna ityetāvaducyamāne vātādiprakṛtyagnīnāmapi manāgduṣṭādīnāṃ grahaṇaṃ syādityāha- vikriyāmāpannaśceti| doṣābhipannatvenaiva vikriyāyāṃ labdhāyāṃ yat punarvikriyāmāpannaśveti karoti, tena pratikartavyāvirbhūtavikriyāpannatāṃ darśayati, tena prākṛtā'gnivikriyā anyā sarvathā'pratikāryā ca nirasyate| kiṃvā doṣābhipannatvenāprākṛtī duṣṭistrividhā gṛhyate, vikriyāmāpannaścetyanena ca āgantukī vahniduṣṭirucyate’ iti cakraḥ ↩
- 26 ‘pravāhaṇaṃ nikuhanaṃ’ iti pā. ↩
- 27 ‘audaryaḥ’ iti cakrasammataḥ pāṭhaḥ| ‘udare bhava audaryaḥ| annasya pācaka ityanena annapākena kāryeṇa lakṣyate pratyakṣānupalabhyamāno'pīti darśyate| sūkṣmatvamihānudbhūtarūpamanukṣaṇadāhakaratvaṃ ca jñeyam| rasānādadāna iti rasamalavivekārthaṃ rasān gṛhṇannityarthaḥ| rasaśabdena rasādhāraṃ dravyamannapānarūpamucyate| vivektumiti rudhirāderanyatayā gṛhītum’ iti cakraḥ ↩
- 28 ‘atra prāṇāpānābhyāṃ praviśattiṣṭhadbhyāṃ vahneruddīpanaṃ bhastrādhmāpaneneva kriyate, tadetad ‘dhmāpyate’ ityanenoktam| samānena tu vahnipārśvavartinā pālanaṃ kriyate| carake'pi ‘samānenāvadhūto'gniḥ’ (ca. ci. a. 15) ityuktam| sarvata iti sarvamagnisthānaṃ vyāpya’ iti cakraḥ ↩
- 29 ‘paritaḥ sarvato dhātvindriyabalāderhāniḥ parihāṇiḥ’ iti cakraḥ ↩
- 30 ‘uttarottarā iti uttarottaraṃ vardhamānā’ iti cakraḥ ↩
- 31 ‘bālāpekṣayā’ iti pā. ↩
- 32 ‘vireko'tra malavirecanatayā vamanavirecane| yaduktaṃ carake ‘ubhayaṃ vā doṣamalavirecanādvirecanaśabdaṃ labhate’ (ca. ka. a. 1) iti cakraḥ ↩
- 33 ‘daurbalyaṃ balameva kṣīṇamucyate| svabhāvādeva kaścinmātṛpitṛbījadoṣād daivādvā durbalo bhavati, kaściddoṣaiḥ kṣayitadhātuguṇatayā durbalo bhavati, jarayā vārdhakyena vā daurbalyaṃ bhavati| ādiśabdāt kālādīnāṃ grahaṇam| kriyāpratipattiḥ kriyāsiddhiḥ| carake'pyuktaṃ- ‘balādhiṣṭhānamārogyam| (ca. ci. a. 3) iti| ārogyādhiṣṭhānānāṃ śarīrāgnibalādīnāṃ madhye etacca prakaraṇe prādhānyakhyāpanaṃ tantradharmaḥ, tena vahnerapi svaviṣaye stutirna virudhyate’ iti cakraḥ ↩
- 34 ‘sthiratvavyāyāmaiḥ’ iti pā.| ‘sthiratvamabhighātādibhiravicālyatvam| kecit sthiratvamiti vyastaṃ paṭhanti| atra sthairyalakṣaṇaṃ balaṃ sthiratvamiti vadanti’ iti cakraḥ ↩
- 35 ‘kramāgatasattvaparīkṣāyāṃ sattvaṃ sattvaguṇo manogataḥ, tadutkarṣānmano balavadbhavati| avikalpo'vikṛtatvaṃ, sukhaduḥkhahetau nirbhayavikāraśūnyatā aviklavaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 36 ‘avaikalyakaram’ iti pā. ↩
- 37 ‘tatra sātmyaṃ nāma yadupaśete sukhaṃ karotītyarthaḥ| uktaṃ hi carake ‘sātmyārtho hyupaśayārthaḥ’ (ca. vi. a. 1) iti| tathā ‘yo rasaḥ kalpate yasya sukhitvāya niṣevitaḥ’ ityanantaramevoktam| sukhaṃ cehārogyam| yaduktaṃ ‘sukhasañjñakamārogyaṃ’ (ca. sū. a. 9) iti| taccārogyarūpaṃ sukhaṃ svasthe'nāgatābādhapratiṣedhena tathā vyādhite vyādhyapanayanena sātmyena kriyate| yadapi ca ‘yat prayāti sahātmatām’ iti sātmyalakṣaṇaṃ tadapyevambhūtārthameva, yenātmarūpatā'pyavikārataiva vaktavyā| tacca sātmyaṃ saṅkṣepataḥ pañcaprakāraṃ- deśasātmyaṃ, jātisātmyam, ṛtusātmyaṃ, rogasātmyam, okasātmyaṃ ceti| tatra deśasātmyādīni catvāri carakoktānyeva, okasātmyāni ‘prakṛtiviruddhānyapi yānyabādhakarāṇi’ ityanenoktāni| atra abhyāsādabādhakarāṇītyarthāllabhyate, viruddhānyapyabhyāsādeva paramabādhakarāṇi bhavanti’ iti cakraḥ ↩
- 38 ‘rasaśabdena bhujyamānaṃ sarvadravyaṃ gṛhṇāti’ iti cakraḥ ↩
- 39 ‘idānīmanuguṇadoṣadeśajarogasya tadviguṇadeśasambandhe cikitsitamāha- na tathetyādi| jalajā iti jalopalakṣitānūpadeśajātāḥ, sthalāhṛtā iti sthalopalakṣitajāṅgaladeśajātāḥ| vāśabdena sthalajā vā jalāhṛtā iti viparītaguṇaṃ darśayati| tadudāharaṇaṃ yathāanūpadeśajaṃ ślīpadaṃ jāṅgaladeśajātaṃ sat prabalaṃ na bhavati, ānūpaguṇaviparītaguṇajāṅgaladeśaguṇaistathā taddeśīyāhārācāraiścānūpaviparītaiḥ pratibādhyamānatvāditi bhāvaḥ| na kevalaṃ vyādhaya eva paraṃ viruddhadeśagatā durbalā bhavanti, kintu doṣā api viruddhadeśaprāptikupitā na balavanta ityāha- svadeśe ityādi| svadeśe ityanuguṇadeśe, yathā- ānūpopacitaḥ kaphaḥ, anyasminniti tadviruddhe jāṅgale prakupitaḥ| evaṃ pittavātayorapyudāhāryam| idānīṃ deśasambandhasyāpyasthiratayā tajjanyarogaśaṅkāyāṃ deśasātmyasevayā'bhayaṃ darśayannāha- ucite ityādi| ucite iti deśaguṇaviparītasātmyāhārasvapnaceṣṭādau vartamānasya| ucitatvameva sphorayati- taddeśasya guṇe satīti|taddeśasya guṇaviparītaguṇe āhārādau satītyarthaḥ| deśakṛtaṃ bhayamiti deśaguṇajanyamānarogabhayaṃ| yadi punarāhārādāvativartate tadā bhavatyeva bhayam’ iti cakraḥ ↩
- 40 ‘śāntāyāmiti vaktavye yat ‘śāntavegāyāṃ’ iti karoti, tena dinaviśrāmaṃ darśayati| kriyāsaṅkaraḥ kriyāmelakaḥ| ayaṃ ca pūrvakriyāviruddhaguṇatayā tathā pūrvakriyayā sahātimātratayā agnivadhādihetutvena cābhihita iti jñeyam’ iti cakraḥ ↩