bhūmeḥ prakṛṣṭo vibhāgo bhūmipravibhāgaḥ, bhūmipravibhāgārtho'dhyāyo
bhūmipravibhāgīyaḥ| pūrvādhyāye bhūmiparīkṣā bhūtakāryaiḥ
śītoṣṇavarṣādibhistathā parvatavṛkṣādibhiḥ kṛtā, iha tvadhyāye bhūtaguṇaireva
parīkṣā kartavyeti| kecidatrāntarāle miśrakādhyāyaṃ paṭhanti; tanna,
pūrvācāryairapaṭhitatvāt||1-2||
śvabhraśarkarāśmaviṣamavalmīkaśmaśānāghātanadevatāyatanasikatābhiranupahatāmanūṣarāmabhaṅgurāmadūrodakāṃ
2
snigdhāṃ prarohavatīṃ mṛdvīṃ sthirāṃ samāṃ kṛṣṇāṃ gaurīṃ lohitāṃ vā
bhūmimauṣadhagrahaṇāya
3
parīkṣeta | tasyāṃ jātamapi
kṛmiviṣaśastrātapapavanadahanatoyasambādhamārgairanupahatamekarasaṃ
4
puṣṭaṃ pṛthvavagāḍhamūlamudīcyāṃ cauṣadhamādadītetyeṣa bhūmiparīkṣāviśeṣaḥ
sāmānyaḥ ||3||
sa bhūmivibhāgo dvividhaḥ- sāmānyo viśiṣṭaśca| tatra prathamaṃ sāmānyameva
bhūmivibhāgamāha- śvabhretyādi| anupahatāmiti śvabhrādibhiḥ sikatāntaiḥ saha
pratyekaṃ sambadhyate| śvabhraśarkarāśmabhirviṣamo nimnonnataḥ,
tenānupahatāmiti sambandhaḥ| śvabhraṃ bilaṃ; śarkarā pakvabhāṇḍasūkṣmakhaṇḍaṃ
śarkareti loke; aśmā pāṣāṇaḥ; valmīketi, nanu valmīkamūrdhanyeva śvetakapotī
gṛhyate, tat kathaṃ valmīkajātauṣadhiniṣedhaḥ? satyam, āśīviṣaviṣaistasyā
divyauṣadhervīryaṃ na hanyate, athavā tatraiva sā viśeṣeṇa vīryavatī
bhavatityadoṣaḥ; śmaśānaṃ mṛtamartyadāhasthānam; āghātanaṃ
5
vadhasthānaṃ; sikatā vālukā; anupahatām; anupadrutām; anūṣarām ūṣaravarjitām;
abhaṅgurāṃ rājirahitāṃ; adūrodakatvena sādhāraṇatvamuktaṃ; snigdhāṃ cikkaṇāṃ;
prarohavatīṃ bījāṅkurajananīṃ; mṛdvīṃ komalāṃ; asthirāṃ
vātatoyādibhiracalitamṛttikām; samām animnonnatāṃ; gaurīṃ suvarṇavarṇāṃ;
auṣadhagrahaṇāyeti auṣadhagrahaṇārtham| na kevalaṃ bhūmiguṇaireva bheṣajāni
vibhajanīyāni, kiṃ tarhi svadoṣaguṇairapīti darśayannāha- tasyāṃ jātamityādi|
krimyādibhiḥ sambādhamārgāntaiḥ saha pratyekamanupahataśabdaḥ sambadhyate;
sambādhaḥ saṅkaṭaḥ| ekarasam utkṛṣṭarasam| pṛthvavagāḍhamūlaṃ ceti pṛthu
pṛthuvalkalaṃ, avagāḍhamūlaṃ bhūmyantaḥsthitaṃ mūlaṃ yasya tattathā;
cakārādanupahatapraśastamūlatvaṃ ca samuccīyate| udīcyāmiti uttarasyāṃ diśi,
etenottarābhimukho bhūtvā gṛhṇīyādityarthaḥ viśeṣo bhedaḥ||3||
viśeṣatastu
6
tatra, aśmavatī sthirā gurvī śyāmā kṛṣṇā vā sthūlavṛkṣaśasyaprāyā
svaguṇabhūyiṣṭhā; snigdhā śītalā''sannodakā snigdhaśasyatṛṇakomalavṛkṣaprāyā
śuklā'mbuguṇabhūyiṣṭhā; nānāvarṇā laghvaśmavatī
praviralālpapāṇḍuvṛkṣaprarohā'gniguṇabhūyiṣṭhā; rūkṣā bhasmarāsabhavarṇā
tanuvṛkṣālparasakoṭaravṛkṣaprāyā'nilaguṇabhūyiṣṭhā; mṛdvī samā
śvabhravatyavyaktarasajalā sarvato'sāravṛkṣā mahāparvatavṛkṣaprāyā śyāmā
cākāśaguṇabhūyiṣṭhā ||4||
sāmānyabhūmerguṇaṃ pradarśya viśiṣṭaṃ pratibhūtaṃ guṇaṃ nirdiśannāha-
viśeṣatastvityādi| svaguṇabhūyiṣṭhetyarthaḥ| tanuvṛkṣā hrasvavṛkṣetyarthaḥ|
asya pāñcabhautikaviśeṣaguṇakathanasyāyamabhiprāyaḥ- pṛthivyādyutkaṭatvena
dravyāṇāṃ svasyāṃ svasyāṃ bhūmau jātaṃ grāhyam, evaṃ balavattarāṇyauṣadhāni
bhavanti||4||
atra kecidāhurācāryāḥ- prāvṛḍvarṣāśaraddhemantavasantagrīṣmeṣu yathāsaṅkhyaṃ
mūlapatratvakkṣīrasāraphalānyādadīteti; tattu na samyak,
saumyāgneyatvājjagataḥ | saumyānyauṣadhāni
7
saumyeṣvṛtuṣvādadīta, āgneyānyāgneyeṣu; evamavyāpannaguṇāni bhavanti |
saumyānyauṣadhmani saumyeṣvṛtuṣu gṛhītāni somaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau
jātānyatimadhurasnigdhaśītāni jāyante | etena śeṣaṃ vyākhyātam
||5||
saumyeṣu varṣāhemantaśiśireṣvityarthaḥ| āgneyeṣu śaradvasantagrīṣmeṣu|
ātyayike kārye punaḥ pūrvāhṇādiṣu vasantādiṣu yathāyathamauṣadhānyādadīta|
ayamabhiprāyaḥ- āgneyānyauṣadhānyāgneyeṣu ṛtuṣu gṛhītānyāgneyaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ
bhūmāvatikaṭurūkṣoṣṇāni jāyanta iti||5||
tatra pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātāni virecanadravyāṇyādadīta
8, agnyākāśamārutaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ vamanadravyāṇi,
ubhayaguṇabhūyiṣṭhāyāmubhayatobhāgāni, ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ saṃśamanāni, evaṃ
balavattarāṇi bhavanti ||6||
vamanādidravyāṇi kīdṛśāyāṃ bhūmau grahītavyānītyāha- tatretyādi| saṃśamanānīti
yaddravyaṃ na vāmayati na virecayati vyādhinā sahaikībhūya tatsthameva
vyādhimupaśamayati tat saṃśamanamucyate||6||
sarvāṇyeva cābhinavāni, anyatra madhughṛtaguḍapippalīviḍaṅgebhyaḥ
||7|| viḍaṅgaṃ pippalī kṣaudraṃ
sarpiścāpyanavaṃ hitam | śeṣamanyatvabhinavaṃ gṛhṇīyāddoṣavarjitam
||8|| (sarvāṇyeva sakṣīrāṇi vīryavanti;)
teṣāmasampattāvatikrāntasaṃvatsarāṇyādadīteti
9||9||
sarvāṇītyādi| sarvāṇyeva cābhinavāni ‘balavattarāṇī’ ityatrāpi sambadhyate|
abhinavamatra pariṇatikālānantaratvamabhipretaṃ, na punarjanmanavatvam|
etasyaivāpavādasūtraṃ darśayannāha- anyatretyādi| doṣavarjitamiti
krimiviṣaśastrādyupaghātādidoṣaistyaktam| atrāntare vṛddhaiḥ paṭhitaḥ pāṭhaḥ-
sarvāṇītyādi| tatra sakṣīrāṇi sarasānītyarthaḥ| madhvādīni yathoktāni yadā na
prāpyante tadā kiṃ kartavyamityāha- teṣāmityādi
10| teṣāṃ madhughṛtādīnām asampattau atyantapurāṇānāmaprāptau||7-9||
bhavanti cātra- gopālāstāpasā vyādhā ye cānye vanacāriṇaḥ | mūlāhārāśca
11
ye tebhyo bheṣajavyaktiriṣyate ||10||
kutaḥ punarbheṣajāni jñātavyānītyāha- gopālā ityādi| gopālā
gomahiṣyajādipālakāḥ procyante, tāpasāḥ tapasvino jaṭādhāriprabhṛtayaḥ, vyādhā
vāgurikādayaḥ, vanacāriṇo mlecchādayaḥ||10||
sarvāvayavasādhyeṣu palāśalavaṇādiṣu | vyavasthito na kālo'sti tatra
12
sarvo vidhīyate ||11||
tatra kecidāhurācāryāḥ prāvṛḍvarṣāśaraddhemantetyādi gadyena vyabhicārya,
ślokairvyābhicārayitumāha- sarvāvayavasādhyeṣvityādi| sarvāvayavasādhyeṣu
aśeṣamūlādyavayavagrāhyeṣu yogeṣvityarthaḥ| palāśalavaṇādiṣu patralavaṇādiṣu;
patralavaṇayogaśca vātavyādhipaṭhito jñeyaḥ| tatra sarvo vidhīyata iti tatra
teṣu patralavaṇādiyogeṣu, sarvaḥ samasto'pi kālaḥ prāvṛḍādirvidhīyate kathyata
ityarthaḥ| etena sarvasminnapi kāle melāpakaḥ kriyata ityarthaḥ||11||
gandhavarṇarasopetā ṣaḍvidhā bhūmiriṣyate | tasmādbhūmisvabhāvena bījinaḥ
ṣaḍrasāyutāḥ ||12||
yena ca hetunā svaguṇaparityāgastamāha- gandhetyādi| gandhavarṇarasopeteti
luptādiśabdanirdeśād gandhavarṇarasasparśaśabdopetā kathitā| ṣaḍvidhā
pañcabhūtātmikā sarvalakṣaṇā ca| bījino vṛkṣādayaḥ| te ca bhūmisvabhāvena
yutāḥ ṣaḍrasopetā bhavanti; athavā ete ṣaḍrasā bhūmisvabhāvena yutā militāḥ
santo bījino bhavanti vṛkṣādirūpā bhavantītyarthaḥ||12||
avyaktaḥ kila toyasya raso niścayaniścitaḥ | rasaḥ sa eva cāvyakto vyakto
bhūmirasādbhavet ||13||
yadi dravyāṇāṃ pariṇāmaviśeṣeṇa madhurādirasatā tatkathamucyate āpyo rasa
ityāha- avyakta ityādi| avyakta iti madhurādibhāvenāparisphuṭa ityarthaḥ| kila
avadhāraṇe| niścayaniścito raso'stītyarthaḥ| yadyevaṃ
madhurādibhedānupapattirityata āha- rasaḥ sa evetyādi| sa evāvyakto raso
vyakto bhavati madhurādibhāvaṃ yāti| kasmāt? bhūmirasāditi sambandhaḥ||13||
sarvalakṣaṇasampannā bhūmiḥ sādhāraṇā smṛtā | dravyāṇi yatra tatraiva
tadguṇāni viśeṣataḥ ||14||
bhūmidravyayoḥ sādhāraṇayoḥ kāraṇamāha- sarvetyādi| sarvalakṣaṇasampanneti
pṛthivyādipañcamahābhūtalakṣaṇayuktetyarthaḥ| tadguṇāni sādhāraṇāni
dravyāṇītyarthaḥ||14||
vigandhenāparāmṛṣṭamavipannaṃ rasādibhiḥ | navaṃ dravyaṃ purāṇaṃ vā
grāhyamevaṃ vinirdiśet ||15||
navaṃ purāṇaṃ vā kīdṛśaṃ dravyaṃ gṛhyata ityāha- vigandhenetyādi|
vigandhenāparāmṛṣṭamiti virodhinā gandhenāspṛṣṭamityarthaḥ| avipannaṃ
rasādibhiriti akṣīṇaṃ rasādibhirityarthaḥ||15||
jaṅgamānāṃ vayaḥsthānāṃ raktaromanakhādikam | kṣīramūtrapurīṣāṇi jīrṇāhāreṣu
saṃharet ||16||
sthāvarāṇi niyamya jaṅgamāni niyantumāha- jaṅgamānāmityādi| vayaḥsthānāmiti
taruṇānāṃ, na bālavṛddhānāmityarthaḥ||16||
plotamṛdbhāṇḍaphalakaśaṅkuvinyastabheṣajam | praśastāyāṃ diśi śucau
bheṣajāgāramiṣyate ||17||
gṛhītauṣadhasthāpanopāyaṃ darśayannāha- plotetyādi| plotaḥ; karpaṭaḥ|
mṛdbhāṇḍaṃ mṛttikāpātraṃ, phalakaṃ paṭṭakaṃ, śaṅkuḥ kīlakaḥ eteṣu plotādiṣu
vinyastaṃ ghṛtamauṣadhaṃ yasmin gṛhe tadbheṣajāgāraṃ bheṣajagṛhamiṣyata iti
sambandhaḥ| praśastāyāṃ pūrvasyāmuttarasyāṃ vā| śucau deśe|
bhūmipravibhāgīyādhyāye nibandheṣu vyatyayena pāṭho dṛśyate; asmābhistu
vṛddhakramarītyaiva pāṭho likhita iti| sarvāvayavasādhyeṣvityādi yāvannavaṃ
dravyaṃ purāṇaṃ veti pāṭhaṃ kecidācāryā na paṭhanti||17||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne bhūmipravibhāgīyo nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ
||36||
iti śrīḍalha(hṇa)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśruta vyākhyāyāṃ
sūtrasthāne ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ||36||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘miśrake bheṣajadravyamuktaṃ, dravyasaṅgrahaṇīyādau ca vaktavyaṃ, tacca praśastabhūmijātameva kāryakaraṃ bhavati, ato bheṣajagrahaṇārthaṃ praśastāpraśastabhūmivibhāgīyo'bhidhīyate| bhūmivibhāgopadarśanādhikāreṇa cānyadapi jantujagdhatvādibheṣajadoṣaguṇavarṇanamiha bhaviṣyati| ‘bhūmipravibhāgavijñānīyaṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘śvabhrādayaścālpavīryotpādakatayā bheṣajopaghātakāḥ, valmīkādayastu aprāśastyenāpraśastāḥ, aprāśastyaṃ ca teṣāṃ vacanādevonnīyate’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘bhūmimauṣadhārthaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘ātapapavanayoratiyogena upaghātaḥ, toyasambādho'tijalasambādhaḥ| ekarasamiti vṛkṣāntarānākrāntam| avagāḍhamityanuttānamūlam’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘ādyatanaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘viśeṣatastvityādinā bhūmiparīkṣāviśeṣaḥ kathyate| ayaṃ ca vakṣyamāṇo viśeṣaḥ ‘pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātāni virecanadravyāṇyādadīta’ ityādau prayojanavān| sthireti kaṭhinā| nānāvarṇeti tejaso nānāvarṇakāraṇatvāt| praroho'ṅkuraḥ|’ iti cakraḥ ↩
- 7 ‘bheṣajadravyamapi kiñcit saumyaṃ kiñcidāgneyam| tena yat saumyaṃ tat somaguṇātirikteṣu saumyeṣu ṛtuṣu sampūrṇavīryatayā grāhyam, evamāgneyamāgneyeṣu, sarvathā mūlādyaṅge grāhyam| yattu grīṣmādiṣu mūlādigrahaṇaṃ tadanupapattikatvādasādhu| etadeva vyākaroti- tatra saumyetyādi| saumyānāṃ saumyagrahaṇe guṇātiśayaṃ darśayan samānanyāyatayā āgneyānyagniguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau kaṭutarāṇi rūkṣatarāṇi ca bhavanti’ iti cakraḥ| ‘teṣāṃ śākhāpalāśamaciraprarūḍhaṃ varṣāvasantayorgrāhyaṃ, grīṣme mūlāni śiśire ca śīrṇaprarūḍhaparṇānāṃ, śaradi tvakkandakṣīrāṇi, hemante sārāṇi, yathartu puṣpaphalam’ (ca. ka. a. 1) iti carakaḥ ↩
- 8 ‘virecanamadhobhāgaṃ tadadhogāmipṛthivyambuguṇabhūmiṣṭhāyāṃ balavattaraṃ bhavati| anilāgnī tūrdhvagau, tena tadguṇabhūyiṣṭhāyāmūrdhvagaṃ vamanaṃ balavattaraṃ bhavati, ubhayatobhāgaharāṇi vamanavirecanakarāṇi arkakṣīrādīni| ākāśasya sarvagatatvena śamanauṣadhakāritvaṃ, śamanaṃ hi sarvagataṃ doṣaṃ tatraiva śamayati| abhinavānīti abhinavatvamiha sampūrṇavīryatākāratvam| tena yattu mūlake bilve ca bālāvasthāyāmeva praśastatvaṃ tattvavasthāgṛhītamevābhinavatvaṃ jñeyam’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘anatikrāntasaṃvatsarāṇi’ iti pā. ↩
- 10 teṣāṃ sakṣīrāṇāṃ, asampattau aprāptau ↩
- 11 ‘mūlānyāharanti kāryārthamiti mūlahārāḥ| bheṣajavyaktiriti bheṣajākāranāmajñānaṃ, rasavīryādidvārā bheṣajavyaktiḥ śāstrādeva jñeyā’ iti cakraḥ ↩
- 12 tatra sarvo vivīyata iti sarva eva kālaḥ palāśalavaṇārthaṃ gṛhyamāṇapalāśe gṛhyate, yadi kālaniyamenāṅgagrahaṇaṃ tadā militavṛkṣagrāhakaḥ kālo nāstīti tatprayogo na syāt| vayaḥsthānāmiti taruṇānāṃ, bālavṛddhayostu asampūrṇadhātutvādevāpraśastatvam’ iti cakraḥ ↩