ṣaṣṭyupakramāṇāṃ madhye
vimlāpanapācanadāraṇapīḍanaśodhanaropaṇotsādanāvasādanānāmaṣṭānāṃ
pradhānānāmiha nirdiṣṭānāṃ miśrīkṛtya kathanānmiśrakākhyo'dhyāya ityarthaḥ;
anye tu śophasya vraṇasya ca miśrayogakathanānmiśraka iti vadanti||1-2||
mātuluṅgyagnimanthau ca bhadradāru mahauṣadham | ahiṃsrā caiva rāsnā ca
pralepo vātaśophajit ||3|| dūrvā ca
nalamūlaṃ ca madhukaṃ candanaṃ tathā | śītalāśca gaṇāḥ sarve pralepaḥ
pittaśophahṛt ||4|| āgantuje
2
raktaje ca hyeṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ | vidhirviṣaghno viṣaje pittaghno'pi
hitastathā ||5|| ajagandhā'śvagandhā ca kālā
saralayā saha | ekaiṣikājaśṛṅgī ca pralepaḥ śleṣmaśophahṛt
||6|| ete vargāstrayo lodhraṃ pathyā
piṇḍītakāni ca | anantā ceti lepo'yaṃ sānnipātikaśophahṛt
||7||
tatra prathamaṃ vimlāpanaṃ krameṇa vātādidoṣajaśophapratyanīkaṃ darśayannāha-
mātuluṅgītyādi| mātuluṅgī bījapūrakaḥ, agnimanthaḥ araṇī, bhadradāru devadāru,
mahauṣadhaṃ śuṇṭhī, ahiṃsrā bṛhadahiṃsrā, rāsnā surabhiḥ| dūrvetyādi|
dūrvādīni dravyāṇi prasiddhāni| śītalāśca gaṇā iti
kākolyādyutpalādinyagrodhādayaḥ| pittavimlāpanavadāgantujaraktajayorapi
darśayannāha- āgantuja ityādi| āgantuje pākapratibandhāya śītavidhiḥ smṛtaḥ|
viṣajanitaśothasyāgantubhedasya vakṣyamāṇātideśena cikitsāṃ darśayannāha-
vidhirityādi| vidhirviṣaghnaḥ kalpoktaḥ| ajagandhetyādi| ajagandhā bothayikā,
latauṣadhītyeke, anye yavānikāmāhuḥ; aśvagandhā prasiddhā; kālā ahiṃsrā;
saralā aruṇamūlā trivṛt; ekaiṣikā śuklamūlā trivṛt; ajaśṛṅgī karkaṭaśṛṅgī,
anye ajaśṛṅgī chagalaviṣāṇikā uttamāraṇī ‘meḍhikā’ iti loke|
pratyekadoṣajaśothavimlāpanamabhidhāya sānnipātikasya vimlāpanaṃ nirdeṣṭumāha-
eta ityādi| ete vargāstrayo mātuluṅgādayaḥ, lodhraṃ prasiddhaṃ, pathyā
harītakī, piṇḍītako madanaḥ, anantā durālabhā| kecit piṇḍītakatrayamityādi
pāṭhaṃ paṭhanti||3-7||
snigdhāmlalavaṇo vāte koṣṇaḥ, śītaḥ payoyutaḥ | pitte, coṣṇaḥ kaphe
kṣāramūtrāḍhyastatpraśāntaye ||8||
doṣabhedena lepasya saṃskāraviśeṣaṃ nirdiśannāha- snigdhetyādi| āḍhyo bahula
ityarthaḥ||8||
śaṇamūlakaśigrūṇāṃ phalāni tilasarṣapāḥ | saktavaḥ
3
kiṇvamatasī dravyāṇyuṣṇāni pācanam ||9||
vimlāpanamabhidhāya pācanāni nirdiśannāha- śaṇamūlaketyādi| phalaśabdaḥ
śaṇādibhiḥ sarṣapāntaiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| śaṇaḥ paripāke
sasvanaphalaḥ, śigruḥ śobhāñjanakaḥ, kiṇvaṃ surābījaṃ yadbahiḥ prakṣipyate,
atasī ‘alasī’ iti loke prasiddhā, dravyāṇyuṣṇāni uṣṇavīryāṇi
kuṣṭhāguruprabhṛtīni| etenānuktapācanadravyasaṅgraha uktaḥ| pācanaṃ śothasya|
śeṣaṃ prasiddham| eteṣāṃ vyastānāṃ samastānāṃ ca pācanatvaṃ, saktūnāṃ
śītavīryatve'pi prabhāvaviśeṣāt pācanatvaṃ saṃyogaviśeṣādvā||9||
cirabilvo'gniko dantī citrako hayamārakaḥ | kapotakaṅkagṛdhrāṇāṃ purīṣāṇi ca
dāraṇam | kṣāradravyāṇi vā yāni kṣāro vā dāraṇaṃ param
||10||
pācanamabhidhāya dāraṇaṃ nirdiśannāha- cirabilva ityādi| cirabilvo
vṛddhakarañjaḥ ‘cirihili’ iti loke; agnikaḥ kalikārikā, anye bhallātakamāhuḥ;
dantī dantinī; citrakaḥ prasiddhaḥ; hayamāraḥ karavīraḥ| purīṣaśabdaḥ
kapotādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| kapoto vanavāsī pāṇḍukaḥ, kaṅkaḥ
kaṅkamallaḥ na punaḥ kākaḥ; gṛdhro māṃsāśī pakṣiviśeṣaḥ| dāraṇaṃ vidāraṇaṃ,
pakvaśothasya| dāraṇadravyayogabhedaṃ darśayannāha- kṣāradravyāṇītyādi|
kṣāradravyāṇi muṣkakakuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrādīni| kṣāro veti
etairdravyaiḥ siddhaḥ pratisāraṇīyaḥ| paramiti kṛcchro dāraṇamityarthaḥ;
bālavṛddhādiṣvayojanīyaḥ; dvividhaṃ hi pakvaśothadāraṇaṃ sukumāraṃ kṛcchraṃ
ceti; tatra kapotapurīṣādi sukumāraṃ, kṣāraḥ kṛcchramiti||10||
dravyāṇāṃ
4
picchilānāṃ tu tvaṅmūlāni prapīḍanam | yavagodhūmamāṣāṇāṃ cūrṇāni ca samāsataḥ
||11||
tataḥ paraṃ pīḍanaṃ darśayannāha- dravyāṇāmityādi| picchiladravyāṇi
śālmalīśeluvaṭaparṇādīni| prapīḍanaṃ marmādisamīpasūkṣmamukhavraṇapīḍanam|
samāsataḥ saṅkṣepataḥ| prapīḍanaṃ cetthaṃ kartavyaṃ- vraṇamukhaṃ bahiḥkṛtya
lepayet, liptvā ca śoṣayet śuṣkaṃ sat pīḍanaṃ bhavati||11||
śāṅkhinyaṅkoṭhasumanaḥkaravīrasuvarcalāḥ | śodhanāni kaṣāyāṇi
vargaścāragvadhādikaḥ ||12||
atha śodhanaṃ darśayannāha- śaṅkhinītyādi| śaṅkhinī yavatiktābhedaḥ sudugdhā
bṛhatpatrā; aṅkoṭhaḥ saṅgrāhī cīritasvalpapatraḥ,‘aṅkolla’ iti loke; sumanā
jātī; karavīraḥ prasiddhaḥ; suvarcalā sūryāvartaḥ, sauñca(ca)līti loke|
śaṅkhinyādīnāṃ kaṣāyā āragvadhādiśca dhāvanādidvāreṇa śodhanaḥ| śodhanaṃ
punaraṣṭavidhaṃ kaṣāyavartikalkaghṛtatailarasakriyācūrṇadhūpanabhedena|
etaccāṣṭavidhamapi krameṇātraiva vakṣyati| kaṣāyastu
śṛtaśītaphāṇṭasvarasabhedena caturvidho grāhyaḥ| kalkaṃ cātra pañcamaṃ
pṛthageva vakṣyati||12||
ajagandhā'jaśṛṅgī ca gavākṣī lāṅgalāhvayā | pūtīkaścitrakaḥ pāṭhā
viḍaṅgailāhareṇavaḥ ||13|| kaṭutrikaṃ
yavakṣāro lavaṇāni manaḥśilā | kāsīsaṃ trivṛtā dantī haritālaṃ surāṣṭrajā
||14|| saṃśodhanīnāṃ vartīnāṃ dravyāṇyetāni
nirdiśet |15|
kaṣāyamabhidhāya vartimāha- ajagandhetyādi| gavākṣī indravāruṇī; lāṅgalāhvayā
kalikārikā; pūtīkaḥ cirabilvaḥ, ‘kaṇṭakī viṭapakarañja’ ityeke; hareṇavo
reṇukāḥ; lavaṇāni saindhavasauvarcalabiḍagaḍasāmudrikāṇi pañca, anye
gaḍasthāne kālalavaṇena saha pañcasaṅkhyāmāhuḥ, kālalavaṇaṃ tu nirgandhaṃ
sauvarcalabhedaḥ; surāṣṭrajā tumburumṛt ‘turī’ iti loke, apare sāmānyena
kṛṣṇamṛttikāmāhuḥ| śeṣāṇi dravyāṇi kiñcitpūrvaṃ vyākhyātāni kiñcitprasiddhāni|
etairdravyaiḥ sūtravartiṃ liptvā vraṇe nikṣipet, evaṃ vartirbhavati||13-14||-
etairevauṣadhaiḥ kuryātkalkānapi ca śodhanān
||15||
vartimuktvā kalkamāha- etairevauṣadhairityādi| etairauṣadhairajagandhādibhiḥ
surāṣṭrajāntaiḥ||15||
arkottamāṃ snuhīkṣīraṃ
5
piṣṭvā kṣārottamāni ca | jātīmūlaṃ haridre dve kāsīsaṃ kaṭurohiṇīm
||16|| pūrvoddiṣṭāni cānyāni kuryāt
saṃśodhanaṃ ghṛtam |17|
kalkamabhidhāya śodhanaghṛtamāha- arkottamāmityādi| arkaḥ akarmūlam, uttamā
triphalā, anye tu punararkottamamityabhinnapadena mandārakamāhuḥ; snuhīkṣīraṃ
6
sehuṇḍadugdhaṃ; kṣārottamāni kṣāraśreṣṭhadravyāṇi
muṣkakakuṭajapalāśāśvakarṇādīni; jātīmūlaṃ jātyā jaṭā; anye ‘jātukanda’, iti
paṭhanti, tatra jātukando gugguluka uttarāpathe prasiddhaḥ; pūrvoddiṣṭāni
śodhanavartinirdiṣṭāni| śeṣaṃ sugamam||16||-
mayūrako rājavṛkṣo nimbaḥ kośātakī tilāḥ
||17|| bṛhatī kaṇṭakārī ca haritālaṃ
manaḥśilā | śodhanāni ca yojyāni taile dravyāṇi śodhane
||18||
tailaṃ śodhanaṃ nirdiśannāha- mayūraka ityādi| mayūrako'pāmārgaḥ; rājavṛkṣaḥ
kiramālakaḥ| kośātakī ghoṣakaḥ, ‘ghusuṇḍī’ iti loke| śodhanāni ca yojyānīti
śodhanavartinirdiṣṭāni, vamanavirecananirdiṣṭānītyanye| śeṣaṃ prasiddham||17-18||
kāsīse saindhave kiṇve vacāyāṃ rajanīdvaye | śodhanāṅgeṣu cānyeṣu cūrṇaṃ
kurvīta śodhanam ||19||
śodhanacūrṇāni nirdiśannāha- kāsīsa ityādi| śodhanāṅgeṣu cānyeṣviti
śodhanavartinirdiṣṭeṣu vamanavirecanāṅgadravyeṣu ca; kānicit pūrvaṃ
vyākhyātāni kānicit prasiddhāni dravyāṇi||19||
sālasārādisāreṣu paṭolatriphalāsu ca | rasakriyā vidhātavyā śodhanī śodhaneṣu
ca ||20||
rasakriyāṃ śodhanīṃ nirdiśannāha- sālasārādisāreṣvityādi| rasakriyā
7
phāṇitākṛtiḥ, ‘kākavī’ iti loke| vidhātavyā kartavyā| śodhaneṣu ceti
śodhanavartinirdiṣṭeṣu, athavordhvādhaḥśodhaneṣu vamanavirecanadravyeṣu, śeṣaṃ
prasiddham| rasakriyākalpanā ceyaṃ- dravyāpekṣayā'ṣṭaguṇaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ vā
jalaṃ dattvā'ṣṭabhāgāvaśeṣaḥ ṣoḍaśabhāgāvaśeṣo vā kvāthaḥ kāryaḥ, tataḥ pūtaṃ
kaṣāyaṃ punastāvat pacedyāvat phāṇitākṛtiḥ||20||
śrīveṣṭake sarjarase sarale devadāruṇi | sāreṣvapi ca kurvīta matimān
vraṇadhūpanam ||21||
pariśiṣṭamaṣṭamaṃ dhūpanaṃ darśayannāha- śrīveṣṭaka ityādi| śrīveṣṭakaḥ
saralaraso navanītapiṇḍaprāyaḥ, ‘guggulī’ iti loke prasiddhaḥ; sarjarasaḥ
‘rālā’ iti loke prasiddhaḥ; sarale saralavṛkṣatvacītyarthaḥ| sāreṣviti
anukteṣu sālasārādisāreṣvityarthaḥ| śeṣaṃ prasiddham| atra śodhanaprakaraṇe
kecit “etairevauṣadhaiḥ kuryāt kalkānapi ca śodhanān” asyāgre
“kāsīsakaṭurohiṇyorjātīkandaharidrayoḥ| pūrvoddiṣṭeṣu cāṅgeṣu
kuryāttailaghṛtāni vai”- iti pāṭhaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca-
kandaharidrayorityatra kandaśabdo dāruharidrāparihārāya| ‘jātukandaharidrayoḥ’
ityanye paṭhanti, atra jātukando gugguluḥ| pūrvoddiṣṭeṣu cāṅgeṣviti
śaṅkhinyādiṣu ajagandhādiṣu ca| eṣāṃ kaṣāyādīnāṃ vraṇadhāvanādau dvivraṇīye
yathoktaviṣayamavacāraṇam||21||
kaṣāyāṇāmanuṣṇānāṃ vṛkṣāṇāṃ tvakṣu sādhitaḥ | śṛtaḥ śītakaṣāyo vā ropaṇārthaṃ
praśasyate ||22|| somāmṛtāśvagandhāsu
kākolyādau gaṇe tathā | kṣīripraroheṣvapi ca vartayo ropaṇāḥ smṛtāḥ
||23||
ropaṇamapi dhūpanavarjyaṃ śodhanamiva saptavidhaṃ kaṣāyādibhedena
darśayannāha- kaṣāyāṇāmityādi| kaṣāyāṇāmanuṣṇānāmiti
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣaprabhṛtīnām| śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ vetyupalakṣaṇaṃ,
tena phāṇṭasvarasāvapi gṛhyete| dravyamuṣṇodake rātrau sthāpitaṃ ‘śītakaṣāyaḥ’
ityucyate| ropaṇārthaṃ saṃrohaṇārtham| ropaṇavartīdravyāṇi nirdiśannāha-
sometyādi| somaḥ soma eva, ‘somavalkala’ ityanye, apare ‘somā brāhmī’ ityāhuḥ;
amṛtā guḍūcī; kṣīriprarohā nyagrodhodumbarādīnāmaṅkurāḥ| śeṣaṃ prasiddham||22-23||
samaṅgā somasaralā somavalkaḥ sacandanaḥ | kākolyādiśca kalkaḥ syāt praśasto
vraṇaropaṇe ||24||
ropaṇakalkadravyaṃ nirdiśannāha-samaṅgetyādi|- samaṅgā añjalikārikā
‘lajjālukī’ iti loke prasiddhā, varāhakrāntāmapare; somaḥ soma eva; saralā
saralaḥ, viśaṃsikāmanye; somavalkaḥ kaṭphalaḥ| śeṣaṃ prasiddham||24||
pṛthakparṇyātmaguptā ca haridre mālatī sitā | kākolyādiśca yojyaḥ syādbhiṣajā
ropaṇe ghṛte ||25||
ropaṇaghṛtaṃ nirdiśannāha- pṛthakparṇītyādi| pṛthakparṇī pṛśniparṇī, ātmaguptā
kapikacchūḥ, mālatī jātī, sitā śarkarā, śvetadūrvetyanye| śeṣaṃ
prasiddham||25||
kālānusāryāguruṇī haridre devadāru ca | priyaṅgavaśca rodhraṃ ca taile yojyāni
ropaṇe ||26||
ropaṇatailamuddiśannāha- kālānusāryetyādi| kālānusāryaṃ tagaraṃ, śailajamiti
kecit| śeṣaṃ prasiddham||26||
kaṅgukā triphalā rodhraṃ kāsīsaṃ śravaṇāhvayā | dhavāśvakarṇayostvak ca
ropaṇaṃ cūrṇamiṣyate ||27|| priyaṅgukā
sarjarasaḥ puṣpakāsīsameva ca | tvakcūrṇaṃ dhavajaṃ caiva ropaṇārthaṃ
praśasyate ||28||
ropaṇacūrṇamāha- kaṅguketyādi| kaṅgukāḥ kaṅgavaḥ, ‘annaviśeṣā’ ityapare|
śravaṇāhvayā muṇḍitikā| dhavaḥ śakaṭākhyaḥ, anenaiva nāmnā prasiddhaḥ;
aśvakarṇaḥ pūrvadeśe gandhamuṇḍo'śvatthasadṛśavṛkṣaḥ| śeṣaṃ prasiddham|
kaṅgukāsthāne kecit ‘kiṃśukā’ iti paṭhanti| dvitīyaṃ ropaṇacūrṇamāha-
priyaṅguketyādi| atra sarvaṃ subodham||27-28||
tvakṣu nyagrodhavargasya triphalāyāstathaiva ca | rasakriyāṃ ropaṇārthe
vidadhīta yathākramam ||29||
rasakriyāṃ ropaṇīmāha- tvakṣvityādi| rasakriyāvasthāyāṃ ropaṇarasakriyā
kartavyetyarthaḥ| śeṣaṃ sugamam||29||
apāmārgo'śvagandhā
8
ca tālapatrī suvarcalā | utsādane praśasyante kākolyādiśca yo gaṇaḥ
||30||
idānīmutsādanamāha- apāmārga ityādi| apāmārgasya mūlaṃ śītalaṃ gṛhyate; na tu
phalaṃ, tasyoṣṇavīryatvāt| tālapatrī muśalī| suvarcalā sūryāvartaḥ; asyā api
mūlaṃ na tu phalaṃ, tasyoṣṇavīryatvāt| utsādana iti utsādanaṃ māṃsavardhanaṃ,
lepaprayogādutsādanaṃ bhavati| śeṣaṃ sugamam||30||
kāsīsaṃ saindhavaṃ kiṇvaṃ kuruvindo manaḥśilā | kukkuṭāṇḍakapālāni
sumanomukulāni ca ||31|| phale
śairīṣakārañje dhātucūrṇāni yāni ca | vraṇeṣūtsannamāṃseṣu praśastānyavasādane
||32||
avasādanaṃ nirdiśannāha- kāsīsamityādi| kuruvindo lohitaratnaṃ ‘padmarāga’
ityucyate| kukkuṭāṇḍakapālāni kukkuṭāṇḍakarparāṇi| sumanomukulāni ceti
jātikaliketyarthaḥ|dhātucūrṇāni yāni ceti
haritālapuṣpakāsīsarasāñjanaprabhṛtīni| utsannamāṃseṣu unnatamāṃseṣvityarthaḥ|
avasādana iti māṃsasphoṭane||31-32||
samastaṃ
9
vargamardhaṃ vā yathālābhamathāpi vā | prayuñjīta bhiṣak prājño yathoddiṣṭeṣu
karmasu ||33||
eṣāṃ śodhanaropaṇādivargāṇāṃ samastānāmalābhe kalpāntaraṃ darśayannāha-
samastamityādi| miśrakīyeṣu dravyagaṇeṣu tathā dravyasaṅgrahaṇīyokteṣu tathā
saṃśodhanasaṃśamanīyokteṣu yāni dravyāṇi teṣāṃ samastānāmalābhe
tricatuḥpañcaṣaḍādidravyāṇāmapi yogaḥ kartavya ityarthaḥ|
tenādhyāyatrayanirdiṣṭagaṇaviṣayiṇyeveyaṃ paribhāṣā, na samastatantravyāpinī|
anye samastamuttamabale vyādhau, ardhaṃ madhyabale, yathālābhaṃ hīnabale, iti
kathayanti| ayaṃ pakṣo gayadāsācāryeṇa dūṣitaḥ| yathālābhamiti yasya yasya
lābhaḥ syāttattat prayuñjītetyarthaḥ| yathoddiṣṭeṣu karmasviti ukteṣu
vimlāpanādikarmasvityarthaḥ||33||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne miśrakādhyāyo nāma saptatriṃśattamo'dhyāyaḥ
||37||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne saptatriṃśattamo'dhyāyaḥ||37||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāyoktavidhiparīkṣitasya rogiṇaścikitsā kartavyā, tatra caitattantre vraṇinaḥ prādhānyādvraṇacikitsāmeva vimlāpanapāṭanadāraṇādikāṃ miśrīkṛtya dravyaistaistairmātuluṅgādibhirabhidhātuṃ miśrako'bhidhīyate| atrauṣadhānāṃ miśrīkṛtya gaṇarūpatayā'bhidhānādasya miśrakasañjñā|’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘āgantujaraktajayorapi pittapradhānatayā āgantuja ityādinā'tideśaḥ kṛtaḥ| āgantuje'pi āditaḥ pittakṣobhādūṣmādivṛddhau pittaharaṃ lepanaṃ yuktameva pākapratibandhārtham’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘atra saktavo yadyapi śītāstathā'pi dravyāntarasaṃyogādvraṇapācanā bhavanti| yathā tile proktaṃ- ‘śodhayedropayeccaiva yuktaḥ śodhanaropaṇaiḥ’ (ci. a. 1) iti| saktūnāṃ ca svatantre ‘dadhicukrasurāśukta’ (ci. a. 1) ityādinā saṃyuktasyaiva pācanatvaṃ vaktavyam| carake'pyuktaṃ- “satilā sātasībījadadhyambhaḥśaktupiṇḍikā” (ca. ci. a. 25) iti| tathā śītatve'pi śaktūnāṃ vraṇapācanaśaktirācāryavacanādevonnīyate| bhavati hi viṣayabhede'pi bhinnaśaktitvaṃ| yathā- kāñjikasyoṣṇasyāpi bahiḥsparśanaśītatvaṃ, tathā tilasya kaphapittakarasyāpi vraṇaviṣaye tridoṣaharatvam| yaduktaṃ “sa mādhuryāttathaivauṣṇyāt snehāccānilanāśanaḥ| kaṣāyabhāvānmādhuryāttiktatvāccāpi pittanut| auṣṇyāt kaṣāyabhāvācca tiktatvācca kaphe hitaḥ” iti cakraḥ ↩
- 4 ‘dravyāṇāṃ picchilānāṃ śālmalīśelutvakprabhṛtīnām’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘sudhākṣīraṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘sudhākṣīraṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘rasakriyā kvātha eva ghanībhūtaḥ kriyākalpe'bhidhātavyaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 8 ‘atra cotsādanaṃ yadyapi mṛduśītaṃ dravyaṃ bhavati, apāmārgaśca tīkṣṇaḥ, tathā'pi tasya mūlamihātīkṣṇaṃ grahītavyaṃ bhavati| aṅgabhedena dravyāṇāṃ guṇaviśeṣo yathā- śobhāñjanaṃ mūle phale ca tīkṣṇaṃ, puṣpaṃ tu tasya mṛdvapi’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘samprati atrādhyāye kathitauṣadhavargāṇāṃ tathā dravyasaṅgrahaṇīye tathā saṃśodhanasaṃśamanīye ca ye vargāḥ paṭhanīyāstatra sarvālābhe'rdhavargeṇa yathālabdhena vā dvitryādidravyeṇa cikitsāprayogārthaṃ paribhāṣāmāha- samastaṃ vargamityādi| atra vargaśabdena prakaraṇāt samānakriyāṇāṃ samūha ucyate| tenātraivādhyāye prāyeṇa samānakāryā vargā uktāḥ, teṣveveyaṃ paribhāṣā| yatra tu saṃyogaśaktyā prayogopadarśanaṃ na tatrārdhavargādiprayogaḥ, saṃyogaśakteranyatarasaṃyogyapanayenāpyapārthakatvāt| nahi pānīyakalyāṇaghṛtādau yathālābhaṃ pāko bhavati| yatra tu samānavīryatayā ekatra prayogo gaṇokteṣu dravyeṣu bhavati, tatrānyatarāpāye'pi tacchaktīnāṃ dravyāṇāṃ prayogārthaṃ sādhako bhavatyeva| ata eva carake'pyetadviṣaya evoktaṃ- “vargamapi vargeṇopasṛjet, uktamapi yadayaugikaṃ manyeta tadapoddharet” (ca. vi. a. 8) ityādi| etad dravyasamūhānāṃ tulyavīryatayā vā prayogaṃ tathā saṃyogaśaktyā vā prayogaṃ vivekena jñātumuktamatrāpi- bhiṣak prājña iti| atra ca yadyapi ardhavargaprayogo yathālābhaṃ prayogo'pi samastavargaprayogatulyatayā uktaḥ, tathā'pi samastaprayogasyaiva mahāphalatvaṃ jñeyaṃ, tasyaiva bahudravyaśaktiyogena mahāguṇatvāt| samastālābhe'rdhavargādiprayogaścireṇālpasādhako jñeyaḥ| anyathā tulyaphalatvaṃ syāt sarvasyārdhādibhiḥ samaṃ tadā prayāsasādhyaṃ sarvamardhavargādāvalpaprayāsasādhye samānaphale sati ko bāliśa upadiśedanutiṣṭhedvā| tasmāt sarvālābhe'rdhādividhānametat’ iti cakraḥ ↩