38. dravyasaṃgrahaṇīyādhyāyaḥ

athāto dravyasaṅgrahaṇīyamadhyāyaṃ ¹ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

dravyāṇāṃ saṅgrahaḥ saṅkṣepaḥ, tamadhikṛtya kṛto'dhyāya ityarthaḥ; vistarastu cikitsite kathyate| taduktaṃ- “samāsena gaṇā hyete proktāsteṣāṃ tu vistaram| cikitsiteṣu vakṣyāmi jñātvā doṣabalābalam”- iti||1-2||

samāsena saptatriṃśaddravyagaṇā bhavanti ||3||

tatrādāvadhyāyasya piṇḍārthaṃ nirdiśannāha- samāsenetyādi|- samāsena saṅkṣepeṇa| gaṇyanta iti gaṇāḥ samūhāḥ| tatra dvātriṃśadaniyatāvayavāḥ, punaḥ pañca pañcāvayavāḥ| kecit pañcatriṃśaditi paṭhanti (triṃśadvā''malakādīni ² vihāyeti)||3||

tadyathā- vidārigandhā vidārī viśvadevā sahadevā śvadaṃṣṭrā pṛthakparṇī śatāvarī sārivā kṛṣṇasārivā jīvakarṣabhakau mahāsahā kṣudrasahā bṛhatyau punarnavairaṇḍo haṃsapādī vṛścikālyṛṣabhī ceti ||4|| vidārīgandhādirayaṃ gaṇaḥ pittānilāpahaḥ | śoṣagulmāṅgamardordhvaśvāsakāsavināśanaḥ ||5||

tatra prathamaṃ doṣakrameṇādyaṃ gaṇaṃ nirdiśannāha- tadyathetyādi| vidārigandhā śālaparṇī, vidārī vipādikakandaḥ kohalākāro lohitakusumaḥ, sa ca dvividhaḥ- dīrghakando bahukṣīraḥ, hastipādako'lpakṣīra iti| viśvadevā gāṅgerukī prasiddhā, ‘guḍaśarkarā (gulaśakarī)’ iti pūrvadeśe, anye sitakusumāṃ balāmāhuḥ| sahadevī balābhedaḥ pītapuṣpā ‘kāṅkasī’ iti loke; anye balāṃ nīlapuṣpāmāhuḥ| śvadaṃṣṭrā gokṣurakaḥ| pṛśniparṇī pṛthakparṇī ‘pīṭhavanī’ iti loke| śatāvarī sūkṣmapatrā ‘śatāurī’ iti loke| sārivā jambūpatrā, dugdhagarbhā vallī svanāmaprasiddhā| kṛṣṇasārivā chilaheṇṭāpatrasadṛśacchadā candanagandhā ‘kālavelī’ iti loke; kecit kṛṣṇasārivāṃ na paṭhanti| jīvakaḥ kūrcaśīrṣakaḥ svanāmakhyātaḥ| ṛṣabhako vṛṣabhakaḥ, ayamapi svanāmakhyātaḥ| mahāsahā māṣaparṇī| kṣudrasahā mudgaparṇī| bṛhatyau sūkṣmaphalā sthūlaphalā ca| punarnavā varṣābhūḥ ‘sāṭaḍī’ iti loke| eraṇḍaḥ svanāmaprasiddhaḥ| haṃsapādī madhuśravā haṃsapadākārapatrā pītapuṣpā jalayu(mu)ktadeśajātā ‘haṃsapāī’ iti loke prasiddhā| vṛścikālī ³ kaṇṭakitameṣaśṛṅgayugākāraphalā pāṭhāpatrā īṣadromaśā śvetapuṣpagucchā dakṣiṇāvartavallī meṣaśṛṅgībhedaḥ; vṛściyāśākamanye| ṛṣabhī kapikacchuḥ| śṛgālavinnāmeke vidārigandhādau paṭhanti, tāmapaṭhanīyāmeke manyante, anye pṛthakparṇībhedaṃ dīrghapatrāṃ siṃhapucchāmāhuḥ| śoṣo rājayakṣmā, aṅgamardaḥ sphuṭanikā| pittānilaharatvena doṣapratyanīkatoktā, śoṣādināśakatvena vyādhipratyanīkatvaṃ coktam, evaṃ doṣayoruktayorvyādhiṣu cokteṣvavasthākāladeśādibhedena samastairetairardhairyathālābhaṃ labdhairvā śṛtaśītaphāṇṭasvarasakalkacūrṇaguṭikotkārikārasakriyālepapradehapariṣekāvagāhanaghṛtatailādīni yathāyogaṃ sādhanīyāni| evamanyeṣvapi gaṇeṣu yojyam| yeṣāṃ jīvakarṣabhakādidravyāṇāmannapānādau guṇo na nirdiṣṭaḥ, teṣāṃ samuditasya gaṇasya guṇābhidhānenaiva pṛthagdravyaguṇo jñātavya iti||4-5||

āragvadhamadanagopaghoṇṭākaṇṭakīkuṭajapāṭhāpāṭalāmūrvendrayavasaptaparṇanimbakuruṇṭakadāsīkuruṇṭaka- guḍūcīcitrakaśārṅga(rṅge)ṣṭākarañjadvayapaṭolakirātatiktakāni suṣavī ceti ||6|| āragvadhādirityeṣa gaṇaḥ śleṣmaviṣāpahaḥ | mehakuṣṭhajvaravamīkaṇḍūghno vraṇaśodhanaḥ ||7||

āragvadhetyādi| āragvadhaḥ kiramālakaḥ; madanaḥ piṇḍītakaḥ, ‘mayaṇaphala’ iti loke; gopaghoṇṭā karkoṭī, badarabheda ityanye, ‘grāmakolikā’ iti prasiddhā, pūgabhedamapare; kaṇṭakī vikaṅkataḥ vṛkṣakaṇṭakāriketi prasiddhā, ‘kāṅkaī’ iti loke; kuṭaja indravṛkṣaḥ; pāṭhā aviddhakaraṇī, ‘pāḍha’ iti loke; pāṭalā vasantadūtī svanāmaprasiddhā; mūrvā dhanurguṇopayogyā, ‘dūdha u’ iti loke, anye corasnāyumāhuḥ; indrayavaḥ kuṭajaphalaṃ; saptaparṇaḥ śālmalīsadṛśaparṇo gajamadagandhapuṣpaḥ śaradi vikasanaśīla uccairvṛkṣaḥ ‘sātavana’ iti loke; nimbaḥ prasiddhaḥ; kuruṇṭakaḥ pītapuṣpaḥ, ‘kaṇṭāśeluā’ iti loke; nīlapuṣpaḥ sa eva dāsīkuruṇṭakaḥ; guḍūcī prasiddhā; citrakaḥ prasiddhaḥ; śārṅga(rṅge)ṣṭā kākajaṅghā ‘vikasavanī’ iti loke, kākamācītyanye, anye tu śārṅgaṣṭā kākatiktā gauravartulāvaguṇṭhitaphalā ‘cirapoṭikā’ iti prasiddhā, ‘bhurudākā’ iti pūrvadeśe, kākādanītyapare, sā ca guñjeti prasiddhā; karañjadvayamiti ekaścirabilvaḥ, dvitīyaḥ kaṇṭakī viṭapakarañjaḥ; paṭolaḥ kulakaḥ svanāmakhyātaḥ; kirātatiktako bhūnimbaḥ; suṣavī kāravellakaḥ, anye tu pānīyavallīmāhuḥ||6-7||

sālasārājakarṇakhadirakadarakālaskandhakramukabhūrjameṣaśṛṅgatiniśacandanakucandanaśiṃśapā- śirīṣāsanadhavārjunatālaśākanaktamālapūtīkāśvakarṇāgurūṇi kālīyakaṃ ceti ||8|| sālasārādirityeṣa gaṇaḥ kuṣṭhavināśanaḥ | mehapāṇḍvāmayaharaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ ||9||

sālasāretyādi| sālaḥ śaṅkuḥ, tasya sāraḥ sālasāraḥ; ajakarṇaḥ sarjaḥ sālabheda eva; khadiro gāyatrī svanāmakhyātaḥ; kadaraḥ khadirākāraḥ śvetasāraḥ; kramukaḥ pūgaḥ, kecit ‘kramuga’ iti paṭhanti, atrāpi sa evārthaḥ, vṛkṣarodhra ityanye sārādhikārāt; bhūrjo mṛdutvak svanāmakhyātaḥ, kecit bhūrjasthāne ‘sphūrjaka’ iti paṭhanti, tatra sphūrjakaḥ śyonākanāmnā prasiddhaḥ, (lakucākārapatrakāṇḍaḥ ⁴ ); meṣaśṛṅgaḥ karkaṭaśṛṅgaḥ, sa ca putrañjīvakasadṛśastaruviśeṣaḥ; tiniśaḥ syandanaḥ, ‘sādaṇa’ iti loke prasiddhaḥ; candanaṃ śrīcandanaṃ ‘śrīkhaṇḍa’ iti prasiddhaṃ; kucandanaṃ raktacandanaṃ; śiṃśapā kṛṣṇasārā ‘sīsaī’ iti loke; śirīṣo viṣaghātī, ‘śirasa’ iti loke; asano bījakaḥ pūrvadeśe prasiddhaḥ; dhavaḥ śakaṭākhyaḥ svanāmaprasiddhaḥ; arjunaḥ kakubhaḥ; tālaḥ svanāmakhyātaḥ; śākaḥ pūrvadeśe prasiddho mahākharapatraḥ; naktamālo bṛhatkarañjaḥ; pūtīkaḥ cirabilvaḥ; aśvakarṇo gandhamuṇḍo'śvatthasadṛśaḥ pūrvadeśe prasiddhaḥ; aguru svanāmakhyātaṃ; kālīyakaṃ ‘malendrīcandanam’ iti prasiddham| vināśanaharaṇaviśoṣaṇānāmarthabhedamāhuḥ- tatra kuṣṭhavināśano mūlocchedanaḥ, haraṇo mehapāṇḍvādeḥ saṃśamanatvena nirmūlanatvena vā, śoṣaṇaḥ kaphamedasordravasnigdhayoḥ||8-9||

varuṇārtagalaśigrumadhuśigrutarkārīmeṣaśṛṅgīpūtīkanaktamālamoraṭāgnimanthasaireyakadvayabimbīvasukavasiracitraka- śatāvarībilvājaśṛṅgīdarbhā bṛhatīdvayaṃ ceti ||10|| varuṇādirgaṇo hyeṣa kaphamedonivāraṇaḥ | vinihanti śiraḥśūlagulmābhyantaravidradhīn ||11||

varuṇetyādi| varuṇastiktasāraḥ śākadrumaḥ ‘varuṇa’ iti loke; ārtagalaḥ kakubhaḥ sugandhamūlaḥ ‘kavahā (kauhā)’ iti nāmnā pūrvadeśe prasiddhāḥ; śigruḥ śobhāñjanakaḥ; madhuśigrū raktaśobhāñjanakaḥ; tarkārī ⁵ araṇikā; meṣaśṛṅgī karkaṭaśṛṅgī; pūtīkaścirabilvaḥ; naktamālo bṛhatkarañjaḥ; moraṭo'ṅkollapuṣpo ‘moihara ⁶ ’ iti loke, hastikarṇapalāśa ityanye; agnimanthastejovṛkṣaḥ pūrvadeśe ‘āgatha’ iti prasiddhaḥ; saireyakadvayaṃ raktapuṣpanīlapuṣpakaṇṭaśeluādvayaṃ; bimbī oṣṭhopamaphalā ‘tiṇḍurikā’ iti prasiddhā; citrakaḥ prasiddhaḥ; śatāvarī prasiddhā; vasuko bukaḥ ‘bakapuṣpa’ iti loke; anye tu vasuko'rkaḥ; vaśiro markaṭapippalī tṛṇajātiḥ ‘apāmārga’ iti prasiddhaḥ; bilvaḥ śrīphalaḥ; ajaśṛṅgī ⁷ chagalaviṣāṇikā uttamāraṇī ‘meṇḍhikā’ iti loke; darbhaḥ kuśaḥ; bṛhatīdvayaṃ kaṇṭakārikādvayam- ekā sthūlaphalā, dvitīyā hrasvaphalā||10-11||

vīratarusahacaradvayadarbhavṛkṣādanīgundrānalakuśakāśāśmabhedakāgnimanthamoraṭāvasukavasirabhallūkakuraṇṭikendīvarakapotavaṅkāḥ śvadaṃṣṭrā ceti ||12|| vīratarvādirityeṣa gaṇo vātavikāranut | aśmarīśarkarāmūtrakṛcchrāghātarujāpahaḥ ||13||

vīretyādi| vīrataruḥ śaraḥ, anye tu vīrataruḥ ‘vellantara’ iti nāmnā prasiddho jāṅgaladeśe narmadātaṭe carmaṇvatīnadīsamīpe ca, tallakṣaṇamucyate- “vellantarurjagati vīrataruḥ prasiddhaḥ śvetāsitāruṇavilohitapītapuṣpaḥ| ādāritulyakusumaḥ śamisūkṣmapatraḥ syāt kaṇṭakī vijaladeśaja eṣa vṛkṣaḥ-” iti; sahacaradvayaṃ kaṇṭaśeludvayaṃ; darbhaḥ prasiddhaḥ; vṛkṣādanī bandākaḥ ‘kavalekhū’ iti loke, vṛkṣakalambukamapare; gundrā pādarakabhedo ⁸ ‘godara’ iti loke; nalo dūrvākārāṅkuro'ntaḥśuṣiraḥ svanāmakhyātaḥ; kuśo hrasvadarbhaḥ; kāśaḥ cāmarapuṣpaḥ; aśmabhedakaḥ pāṣāṇabhedakaḥ, agnimanthaḥ tejovṛkṣaḥ; ‘aṅgeśūra’ iti loke; moraṭo'ṅkollapuṣpaḥ, hastikarṇapalāśa ityeke, ikṣumūlamityapare; vasuko bukaḥ ‘bakapuṣpa’ iti loke; vasiraḥ apāmārgaḥ, sūryāvartabheda ityeke; bhallūkaḥ śyonākaḥ ‘śoṇā’ iti loke; kuraṇṭikā kṛṣṇasūkṣmaphalā ‘sirivālikā’ iti loke; indīvaro'pi tadbhedo dīrghapatro bahulapuṣpaḥ; kapotavaṅkā suvarcalā, anye ‘śirīṣasadṛśapatrā svalpaviṭapā’ iti dravyāntaramāhuḥ; śvadaṃṣṭrā gokṣurakaḥ| aśmarī bastipāṣāṇaḥ, saiva vātabhinnā śarkarā, mūtrāghāto mūtrāvarodhaḥ; rujāśabdo rogavacanaḥ, sa cāśmaryādiṣu pratyekaṃ sambadhyate||12-13||

lodhrasāvaralodhrapalāśakuṭannaṭāśokaphañjīkaṭphalailavālukaśallakījiṅginīkadambasālāḥ ⁹ kadalī ceti ||14|| eṣa rodhrādirityukto medaḥkaphaharo gaṇaḥ | yonidoṣaharaḥ stambhī varṇyo viṣavināśanaḥ ||15||

rodhretyādi| rodhro lākṣāprasādano raktaḥ; sāvaralodhraḥ śvetasthūlatvak; palāśaḥ kiṃśukaḥ; kuṭannaṭaḥ syonākaḥ; aśoko lohitakusumaḥ svanāmakhyātaḥ; phañjī bhārgī; kaṭphalaḥ ‘kāyaphala’ iti loke; elavālukaṃ harivālukaṃ kṛṣṇagandhikaṭphalasadṛśaṃ; śallakī gajabhakṣyā ‘sāla’ iti loke; jiṅginī guḍamajjanikā, ‘guladuṇi’ iti loke, pūrvadeśe svanāmaprasiddhā; kadambo vṛkṣakadambaḥ; sālaḥ sarjaḥ; kadalī rambhā svanāmaprasiddhā| stambhī atisārādeḥ stambhanaḥ||14-15||

arkālarkakarañjadvayanāgadantīmayūrakabhārgīrāsnendrapuṣpīkṣudraśvetāmahāśvetāvṛścikālyalavaṇāstāpasavṛkṣaśceti ||16|| arkādiko gaṇo hyeṣa kaphamedoviṣāpahaḥ | kṛmikuṣṭhapraśamano viśeṣādvraṇaśodhanaḥ ||17||

arketyādi| arko raktapuṣpaḥ prasiddhaḥ; alarko mandārakaḥ, yasya kṣīraṃ na vinaśyati; karañjadvayaṃ vṛkṣaviṭapakarañjau; nāgadantī dantinī; mayūrako'pāmārgaḥ; bhārgī svanāmakhyātā; rāsnā surabhī svanāmakhyātā; indrapuṣpī kaṇṭakī kṛṣṇapuṣpakarañjaḥ, ‘kalikārikā’ ityanye; kṣudraśvetā śvetasyandā śvetapuṣpā ‘sephanda’ iti loke; mahāśvetā nīlapuṣpaḥ sephandaḥ, ‘vandhyākarkoṭikā’ ityanye; vṛścikālī vṛściyākaḥ; alavaṇā jyotiṣmatī vartulapakvaraktaphalā, pītatailā ‘kākamardanīkā’ iti loke prasiddhā; tāpasavṛkṣaḥ iṅgudaḥ, putrañjīvaka ityanye||16-17||

surasāśvetasurasāphaṇijjhakārjakabhūstṛṇasugandhakasumukhakālamālakuṭherakakāsamardakṣavakakharapuṣpāviḍaṅgakaṭphala- surasīnirguṇḍīkulāhalondurukarṇikāphañjīprācībalakākamācyo ¹⁰ viṣamuṣṭikaśceti ||18|| surasādirgaṇo hyeṣa kaphahṛt kṛmisūdanaḥ | pratiśyāyāruciśvāsakāsaghno vraṇaśodhanaḥ ||19||

surasetyādi| surase dve śvetakṛṣṇakusume te ca loke ‘tulasī’ iti prasiddhe; phaṇijjhakastīkṣṇagandho ‘maruvaka’ iti loke, anye tvanenaiva nāmnā prasiddhaḥ; arjako barbarikākāro laghumañjarīkaḥ sūkṣmapatro nirgandhaḥ śvetakuṭherakaḥ; bhūstṛṇo gudākanāmadheyo, droṇapuṣpīsadṛśaḥ; sugandhako droṇapuṣpaḥ; anye tu bhūstṛṇaṃ rohiṣaṃ, sugandhako bṛhatsugandhatṛṇaṃ; sumukho rājikā, anye tu vanabarbarikā ‘sauhā’ iti nāmnā jejībhuktau prasiddhā; kālamālaḥ kṛṣṇamallikā ‘barbarikā’ iti loke; kāsamardaḥ svanāmakhyātaḥ; kṣavakaḥ kṣavathukāraḥ phaṇijjhakākāraḥ ‘cihvariyāka’ iti pāriyātre prasiddhaḥ, ‘chiṅkinī’ iti loke; kharapuṣpaḥ tasyaiva bhedaḥ, bovaikāmapare, maruvakamanye; viḍaṅgaḥ prasiddhaḥ; kaṭphalaḥ somavalkaḥ ‘kāyaphala’ iti loke; surasī kapitthasadṛśapatrā ‘bilvanāsī’ iti loke prasiddhā, śvetanirguṇḍītyanye; nirguṇḍī nīlanirguṇḍī; kulāhalaḥ ‘muṇḍikā’ iti prasiddhaḥ; undurukarṇikā mūṣikakarṇikā ‘undurī’ iti loke, undurakarṇīṃ dravantīmāhuranye, apare dantinīmāhuḥ, ‘undurakarṇā’ ityeke paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ; phañjī bhārgī; prācībalo matsyākṣakaḥ, ‘kākajaṅghā, nadīpippalī vā’ ityapare, kecidācāryā evaṃ vadanti- yadyapi prācībalaśabdena kākajaṅghā gaṇḍadūrvā jalapippalī cocyate, tathā'pyatra kākajaṅghaiva, kākamācīsānnidhyādvātakaphakṛmibādhiryaharatvācca; kākamācī mṛṣṭaphalā svanāmaprasiddhā; viṣamuṣṭiko drekkā ‘rājanimba’ iti prasiddhaḥ, bṛhadalambuṣāmapare, karkoṭīmanye| kṛmisūdana iti kṛmighna ityarthaḥ||18-19||

muṣkakapalāśadhavacitrakamadanavṛkṣakaśiṃśapāvajravṛkṣāstriphalā ¹¹ ceti ||20|| muṣkakādirgaṇo hyeṣa medoghnaḥ śukradoṣahṛt | mehārśaḥpāṇḍurogāśmaśarkarānāśanaḥ paraḥ ||21||

muṣkaketyādi| muṣkakaḥ kṣāravṛkṣaḥ ‘mokhaka’ iti loke; palāśaḥ kiṃśukaḥ; dhavaḥ svanāmaprasiddhaḥ; citrako'pi svanāmnaiva prasiddhaḥ; madanaḥ piṇḍītakaḥ; vṛkṣakaḥ kuṭajaḥ; ‘madanavṛkṣa’ ityanye paṭhanti, madanavṛkṣa ityatra vṛkṣaśabdanirdeśaḥ phalapratiṣedhārthamiti vyākhyānayanti; śiṃśapā kṛṣṇasārā svanāmakhyātā; vajravṛkṣaḥ ‘sehuṇḍa’ iti loke; triphalā harītakyāmalakabibhītakāni||20-21||

pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveramaricahastipippalīhareṇukailājamodendrayavapāṭhājīrakasarṣapa- mahānimbaphalahiṅgubhārgīmadhurasātiviṣāvacāviḍaṅgāni kaṭurohiṇī ceti ||22|| pippalyādiḥ kaphaharaḥ pratiśyāyānilārucīḥ | nihanyāddīpano gulmaśūlaghnaścāmapācanaḥ ||23||

pippalītyādi| cavyaṃ hastipippalīmūlaṃ svanāmakhyātaṃ; śṛṅgaveraṃ śuṇṭhī; hastipippalī gajapippalī; ajamodā svanāmakhyātā, anye yavānikāmāhuḥ; mahānimbaphalamiti mahānimbo drekkā ‘parvatanimba’ iti loke; madhurasā mūrvā| āmapācana iti āmalakṣaṇaṃ yathā- “jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yo rasaḥ| sa āmasañjñako dehe sarvadoṣaprakopakaḥ”- iti| śeṣaṃ prasiddham||22-23||

elātagarakuṣṭhamāṃsīdhyāmakatvakpatranāgapuṣpapriyaṅguhareṇukāvyāghranakhaśukticaṇḍāsthauṇeyakaśrīveṣṭaka- cocacorakavālukaguggulusarjarasaturuṣkakundurukāguruspṛkkośīrabhadradārukuṅkumāni punnāgakeśaraṃ ceti ||24|| elādiko vātakaphau nihanyādviṣameva ca | varṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiḍakākoṭhanāśanaḥ ||25||

eletyādi| dhyāmakaṃ kattṛṇaṃ ‘rohiṣa’ iti loke; tvak varāṅgaṃ ‘guḍataja’ iti loke; patraṃ patrakaṃ; nāgapuṣpaṃ nāgakeśaram, anye nāgakeśarapuṣpasamapuṣpo mahātarurityāhuḥ; hareṇukā reṇukā; vyāghranakho bṛhannakhaḥ, bṛhannakhītyanye; śuktistadbhedo'lpanakhaḥ; caṇḍā svanāmakhyāteṣatkṛṣṇā corakabhedaḥ ajamodākārā; sthauṇeyakaṃ thuṇerakaḥ; śrīveṣṭakaḥ saralacopaḥ ‘guggulī’ iti loke; cocastvagbhedo vanavāsikātvak; corakaḥ svanāmakhyātaḥ, granthiparṇakabhedo granthiparṇākāra eva; sarjaḥ sarjarasaḥ ‘rāla’ iti prasiddhaḥ; antalopāt; rasaḥ gandharasaḥ ‘bola’ iti loke; turuṣkaḥ sihlakaḥ; kundurakaḥ śallakīcopaḥ; spṛkkā kuṭilapuṣpā sugandhidravyamauttarāpathikaṃ; bhadradāru devadāru; punnāgaḥ suraparṇikā, suṅgandhipuṣpā dakṣiṇāpathe ‘surapati’(suraṅgī)nāmnā pratītā; keśaraṃ bakulaṃ, kecit samuditaṃ vyākhyānayanti- punnāgakeśaraṃ padmakeśaramityarthaḥ; anye tvevaṃ paṭhanti- “punnāganāgakeśaraṃ ca” iti, punnāgaṃ devavallabhaṃ rājacampakamiti loke, nāgakeśaraṃ svanāmaprasiddham| koṭhanāśana iti atra koṭhalakṣaṇamucyate- “varaṭīdaṣṭasaṅkāśaḥ kaṇḍūmān lohito'srakaphapittāt| kṣiprotpādavināśaḥ koṭha iti nigadyate sadbhiḥ”- iti||24-25||

vacāmustātiviṣābhayābhadradārūṇi nāgakeśaraṃ ceti ||26|| haridrādāruharidrākalaśīkuṭajabījāni madhukaṃ ceti ||27|| etau vacāharidrādī gaṇau stanyaviśodhanau | āmātisāraśamanau viśeṣāddoṣapācanau ||28||

vacetyādi| bhadradāru devadāru| kalaśī pṛśniparṇī| doṣapācanāviti āmasaṃsṛṣṭānāṃ doṣāṇāṃ pācanau||26-28||

śyāmāmahāśyāmātrivṛddantīśaṅkhinītilvakakampillakaramyakakramukaputraśreṇīgavākṣī- rājavṛkṣakarañjadvayaguḍūcīsaptalācchagalāntrīsudhāḥ suvarṇakṣīrī ceti ||29|| uktaḥ śyāmādirityeṣa gaṇo gulmaviṣāpahaḥ | ānāhodaraviḍbhedī tathodāvartanāśanaḥ ||30||

śyāmetyādi| śyāmā śvetā trivṛtā; mahāśyāmā vṛddhadārakaḥ; trivṛt raktamūlā trivṛt ‘niśotra’ iti loke; dantī dantinī; śaṅkhinī yavatiktābhedaḥ, ‘śvetabudhnā’ ityeke; tilvako rodhraḥ, anye tilvako rodhrākāro bṛhatpatro raktatvakko vairecanikaḥ; kampillako rocanikā, svanāmakhyātaḥ; ramyako drekkā ‘mahānimba’ iti loke prasiddhaḥ, paṭolamūlamityeke; kramukaḥ pūgaphalaṃ; putraśreṇī dravantī eraṇḍasadṛśaphalapatrā'lpaviṭapā ‘śambarī’ iti loke; gavākṣī indravāruṇī; rājavṛkṣaḥ kiramālakaḥ; karañjadvayaṃ vṛkṣaviṭapakarañjau; guḍūcī prasiddhā; saptalā sātalā snuhībhedaḥ; chagalāntrī vṛddhadāra(ru)kabhedaḥ, budhnābheda ityapare; sudhā sehuṇḍaḥ; suvarṇakṣīrī anantāsadṛśapatrā, kaṅguṣṭhamityapare||29-30||

bṛhatīkaṇṭakārikākuṭajaphalapāṭhā madhukaṃ ceti ||31|| pācanīyo bṛhatyādirgaṇaḥ pittānilāpahaḥ | kaphārocakahṛdrogamūtrakṛcchrarujāpahaḥ ¹²||32||

bṛhatītyādi| mūle spaṣṭa eva||31-32||

paṭolacandanakucandanamūrvāguḍūcīpāṭhāḥ kaṭurohiṇī ceti ||33|| paṭolādirgaṇaḥ pittakaphārocakanāśanaḥ | jvaropaśamano vraṇyaśchardikaṇḍūviṣāpahaḥ ||34||

paṭoletyādi| kucandanaṃ raktacandanaṃ; mūrvā dudhauḍaḥ, ‘caurasnāyuka’ ityeke| vraṇebhyo hito vraṇyaḥ| śeṣaṃ sukhabodham||33-34||

kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakamudgaparṇīmāṣaparṇīmedāmahāmedācchinnaruhā karkaṭaśṛṅgītugākṣīrīpadmakaprapauṇḍarīkardhivṛddhimṛdvīkājīvantyo madhukaṃ ceti ||35|| kākolyādirayaṃ pittaśoṇitānilanāśanaḥ | jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ stanyaśleṣmakarastathā ||36||

kākolītyādi| kākolī vīrā svanāmnā prasiddhā, kṣīrakākolī tadbhedaḥ svanāmakhyāta; jīvakaḥ svanāmaprasiddhaḥ; ṛṣabhaḥ svanāmakhyātaḥ; mudgaparṇī ‘mugavanī’ iti loke; māṣaparṇī ‘māṣavanī’ iti loke, ‘araṇyamāṣastamba’ ityeke; medā mahāmedā ca svanāmakhyātā; chinnaruhā guḍūcī; tugākṣīrī vaṃśalocanā; padmakaṃ padmakāṣṭhaṃ; prapauṇḍarīkaṃ svanāmakhyātaṃ yaṣṭīmadhudravyādīṣatsthūlaṃ madhurarasaṃ netrāścyotanārhaṃ dravyam, anye śrīpuṣpamāhuḥ; mṛdvīkā drākṣā; jīvantī ‘ḍoḍikā’ iti loke, latā'rkaphalākārasakṣīraphalā, anye suvarṇajīvantīmāhuḥ| jīvanaḥ prāṇadhāraṇaḥ, bṛṃhaṇaḥ śarīravṛddhikaraḥ| śeṣaṃ subodham||35-36||

ūṣakasaindhavaśilājatukāsīsadvayahiṅgūni tutthakaṃ ceti ||37|| ūṣakādiḥ kaphaṃ hanti gaṇo medoviśoṣaṇaḥ | aśmarīśarkarāmūtrakṛcchragulmapraṇāśanaḥ ¹³||38||

ūṣaketyādi| ūṣakaḥ kṣāramṛttikā vārāṇasīsamīpe baḍaharadeśe bāhulyena bhavati, anye tadbhavaṃ dravyāntaramāhuḥ; kāsīsadvayaṃ kāsīsaṃ bhasmasadṛśaṃ kiñcidamlalavaṇarasaṃ, dvitīyaṃ puṣpakāsīsamīṣatpītaṃ tuvararasaṃ tadbheda eva; tutthakaṃ karparikātutthaṃ ‘khapariyā’ iti loke, anye mayūragrīvamāhuḥ| śeṣaṃ subodham||37-38||

sārivāmadhukacandanakucandanapadmakakāśmarīphalamadhūkapuṣpāṇyuśīraṃ ceti ||39|| sārivādiḥ pipāsāghno raktapittaharo gaṇaḥ | pittajvarapraśamano viśeṣāddāhanāśanaḥ ||40||

sārivetyādi| candanaṃ raktacandanam; anye padmamiti paṭhanti, tatra padmaṃ padmapuṣpam| śeṣaṃ subodham||39-40||

añjanarasāñjananāgapuṣpapriyaṅgunīlotpalanaladanalinakeśarāṇi madhukaṃ ceti ||41|| añjanādirgaṇo hyeṣa raktapittanibarhaṇaḥ | viṣopaśamano dāhaṃ nihantyābhyantaraṃ bhṛśam ||42||

añjanamityādi| añjanaṃ sauvīrāñjanaṃ; rasāñjanaṃ dāruharidrākvāthena kṛtrimaṃ, anye tvevaṃ vadanti- rasāñjanaṃ dvividhaṃ- sroto'ñjanaṃ kṛṣṇapāṣāṇākṛti dhātudravyam, anyaddāruharidrākvāthena kṛtrimaṃ pītalohitam, atra dhātudravyameva sauvīrāñjanasāhacaryāt; nāgapuṣpaṃ nāgakeśaraṃ; naladaṃ māṃsī; nalinakeśarāṇi padmakeśarāṇi| śeṣaṃ subodham||41-42||

parūṣakadrākṣākaṭphaladāḍimarājādanakatakaphalaśākaphalāni ¹⁴ triphalā ceti ||43|| parūṣakādirityeṣa gaṇo'nilavināśanaḥ | mūtradoṣaharo hṛdyaḥ pipāsāghno rucipradaḥ ||44||

parūṣaketyādi| parūṣako dhanvapatrakaḥ svanāmnaiva prasiddhaḥ, sa dvividho vṛkṣaviṭapabhedāt; kaṭphalaḥ somavalkaḥ ‘kāyaphala’ iti loke; rājādanaḥ kṣīrikā; katakaphalaṃ svanāmakhyātaṃ śaśakapurīṣapratimaphalamambuprasādanaṃ; śākaphalāni śāko masṛṇakarkaśodarapṛṣṭhadalo vṛkṣaviśeṣaḥ, tasya phalāni| sarveṣāṃ phalāni grāhyāṇi| śeṣaṃ subodham||43-44||

priyaṅgusamaṅgādhātakīpunnāganāgapuṣpacandanakucandanamocarasarasāñjanakumbhīkasrotojapadmakesarayojanavallyo dīrghamūlā ceti ||45|| ambaṣṭhādhātakīkusumasamaṅgākaṭvaṅgamadhukabilvapeśikāsāvararodhrapalāśanandīvṛkṣāḥ padmakeśarāṇi ceti ||46|| gaṇau priyaṅgvambaṣṭhādī pakvātīsāranāśanau | sandhānīyau hitau pitte vraṇānāṃ cāpi ropaṇau ||47||

priyaṅgvityādi| samaṅgā'ñjalikārikā ‘lajjāluḥ’ iti loke; punnāgastuṅgaḥ svanāmakhyātaḥ, anye suraparṇikā sugandhipuṣpā dakṣiṇāpathe surapatī(suraṅgī)ti prasiddhā; nāgapuṣpaṃ nāgakeśaraṃ; candanaṃ raktacandanaṃ; kucandanaṃ malayādricandanaṃ ¹⁵; mocarasaḥ śālmalīcupaḥ; rasāñjanaṃ dārvīkvāthasamudbhavaṃ svanāmakhyātaṃ; kumbhīkaḥ ślakṣṇatvakko romaśaḥ kumbhīnāmā vṛkṣo yasya tvag vastrākārā bhavati, anye pāṭalāmāhuḥ, apare svalpaviṭapamāhuḥ; srotojaṃ sauvīrāñjanaṃ; padmakeśaraṃ svanāmakhyātaṃ; yojanavallī mañjiṣṭhā; dīrghamūlā durālabhā, śāliparṇītyapare| ambaṣṭhetyādi|- ambaṣṭhā mācikā ‘sāṅkuraḍa’ iti paścime prasiddhā, pāṭhā ityapare; dhātakīkusumaṃ dhātakīpuṣpaṃ; samaṅgā'ñjalikārikā ‘lajjāluḥ’ iti loke; kaṭvaṅgo'ralukaḥ; bilvapeśikā bālabilvagiraḥ; mahārodhraṃ kecit paṭhanti; sāvararodhro ¹⁶ lodhrastasyaiva grāhitvāt, netarastasya virecanatvāt; palāśaḥ kiṃśukaḥ; nandīvṛkṣaḥ kāśmarī, anye gardabhāṇḍamāhuḥ; padmakeśaraṃ svanāmakhyātam| sandhānīyāviti bhagnasandhānakārakau||45-47||

nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣamadhukakapītanakakubhāmrakośāmracorakapatrajambūdvayapriyāla- madhūkarohiṇīvañjulakadambabadarītindukīsallakīrodhrasāvararodhrabhallātakapalāśā nandīvṛkṣaśceti ||48|| nyagrodhādirgaṇo vraṇyaḥ saṅgrāhī bhagnasādhakaḥ | raktapittaharo dāhamedoghno yonidoṣahṛt ||49||

nyagrodhetyādi| nyagrodho vaṭaḥ; udumbaraḥ prasiddhaḥ; aśvatthaḥ pippalaḥ; plakṣaḥ parkaṭī; madhukaṃ prasiddhaṃ; kapītana āmrātakaḥ; kakubhaḥ arjunaḥ; āmrāḥ prasiddhaḥ; kośāmraḥ svanāmakhyātaḥ; corakapatro lākṣāvṛkṣaḥ; jambūdvayamekā rājajambūrbṛhatphalā, dvitīyā kākajambūḥ svalpaphalā, dvayagrahaṇādbhūmijambvāstṛtīyāyāḥ pratiṣedhaḥ; priyālaḥ cāradrumaḥ; madhūko guḍapuṣpo ‘mahuvā’ iti loke; rohiṇī kaṭphalaḥ; vañjulo vetasaḥ; kadambaḥ prasiddhaḥ; badarī prasiddhā; tindukī tindukavṛkṣaḥ, ‘ṭimbaruyaṇi’ iti loke; nandīvṛkṣo'tra prarohī gardabhāṇḍaḥ ‘pārśvapippala’ iti loke| śeṣaṃ prasiddham||48-49||

guḍūcīnimbakustumburucandanāni padmakaṃ ceti ||50|| eṣa sarvajvarān hanti guḍūcyādistu dīpanaḥ | hṛllāsārocakavamīpipāsādāhanāśanaḥ ||51||

guḍūcītyādi| kustusburuḥ dhānyakaṃ, candanaṃ raktacandanam| hṛllāsasthūtkaraṇam| śeṣaṃ prasiddham||50-51||

utpalaraktotpalakumudasaugandhikakuvalayapuṇḍarīkāṇi madhukaṃ ceti ||52|| utpalādirayaṃ dāhapittaraktavināśanaḥ | pipāsāviṣahṛdrogacchardimūrcchāharo gaṇaḥ ||53||

utpaletyādi| utpalaṃ nīlotpalaṃ, raktotpalaṃ lohitotpalaṃ, kumudaṃ śvetotpalaṃ, saugandhikaṃ nīlotpalākāravarṇamutpalaṃ sugandhi ca, kuvalayamīṣannīladhavalaṃ, puṇḍarīkaṃ śvetapadmaṃ, madhukaṃ yaṣṭīmadhukam||52-53||

mustāharidrādāruharidrāharītakyāmalakabibhītakakuṣṭhahaimavatīvacāpāṭhākaṭurohiṇīśārṅgaṣṭātiviṣādrāviḍībhallātakāni citrakaśceti ||54|| eṣa mustādiko nāmnā ¹⁷ gaṇaḥ śleṣmaniṣūdanaḥ | yonidoṣaharaḥ stanyaśodhanaḥ pācanastathā ||55||

mustetyādi| haimavatī śvetavacā; vacā svanāmakhyātā'ruṇavarṇā; śārṅga(rṅge)ṣṭā kākatiktā gauravartulāvaguṇṭhitaphalā ‘cirapoṭikā’ iti prasiddhā, ‘jhajharuṣa’ iti pūrvadeśe, kākajaṅghāmanye, kākamācītyapare; drāviḍī elā| stanyaśodhana iti strīkṣīraprasādanaḥ| śeṣaṃ prasiddham||54-55||

harītakyāmalakabibhītakānīti triphalā ||56|| triphalā kaphapittaghnī mehakuṣṭhavināśanī | cakṣuṣyā dīpanī caiva viṣamajvaranāśanī ||57||

harītakītyādi| triphalā prasiddhā| triphalātrikaṭukayoryathālābhaparibhāṣā na vyāpriyate ata evānayorgranthakāreṇa sañjñā kṛteti||56-57||

pippalīmaricaśṛṅgaverāṇīti trikaṭukam ||58|| tryūṣaṇaṃ kaphamedoghnaṃ mehakuṣṭhatvagāmayān | nihanyāddīpanaṃ gulmapīnasāgnyalpatāmapi ||59||

pippalītyādi| tvagāmayān kuṣṭhādīn| śeṣaṃ prasiddham||58-59||

āmalakīharītakīpippalyaścitrakaśceti ||60|| āmalakyādirityeṣa gaṇaḥ sarvajvarāpahaḥ | cakṣuṣyo dīpano vṛṣyaḥ kaphārocakanāśanaḥ ||61||

āmalakītyādi| mūle spaṣṭa eva||60-61||

trapusīsatāmrarajatasuvarṇakṛṣṇalohāni lohamalaśceti ||62|| gaṇastrapvādirityeṣa garakrimiharaḥ paraḥ | pipāsāviṣahṛdrogapāṇḍumehaharastathā ||63||

trapvityādi| trapu vaṅgaṃ, sīsaṃ nāgaṃ, tāmraṃ prasiddhaṃ, rajataṃ rūpyaṃ, suvarṇaṃ prasiddhaṃ, kṛṣṇalohaṃ tīkṣṇalohaṃ, lohamalaḥ prasiddhaḥ ‘kāṭa’ iti loke| garaḥ kṛtrimaṃ viṣam||62-63||

lākṣārevatakuṭajāśvamārakaṭphalaharidrādvayanimbasaptacchadamālatyastrāyamāṇā ceti ||64|| kaṣāyatiktamadhuraḥ kaphapittārtināśanaḥ | kuṣṭhakrimiharaścaiva duṣṭavraṇaviśodhanaḥ ||65||

lākṣetyādi| ārevataḥ kiramālakaḥ; kuṭaja indrayavaḥ; aśvamārakaḥ karavīraḥ; kaṭphalaḥ somakalkalaḥ ‘kāyaphala’ iti loke; saptacchadaḥ saptaparṇaḥ ‘sātavana’ iti loke; mālatī jātī; trāyamāṇā svanāmaprasiddhā| kecidatra triphalāṃ paṭhanti| śeṣaṃ prasiddham||64-65||

pañca pañcamūlānyata ¹⁸ ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ | - tatra trikaṇṭakabṛhatīdvayapṛthakparṇyo vidārigandhā ceti kanīyaḥ ||66|| kaṣāyatiktamadhuraṃ kanīyaḥ pañcamūlakam | vātaghnaṃ pittaśamanaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanam ||67||

pañcetyādi| trikaṇṭako gokṣurakaḥ, vidārigandhā śālaparṇī| kanīyaḥ laghupañcamūlamityarthaḥ| kecidgokṣurakasthāna eraṇḍaṃ ¹⁹ paṭhanti||66-67||

bilvāgnimanthaṭiṇṭukapāṭalāḥ kāśmarī ceti mahat ||68|| satiktaṃ kaphavātaghnaṃ pāke laghvagnidīpanam | madhurānurasaṃ caiva pañcamūlaṃ mahat smṛtam ||69||

bilvetyādi| agnimanthaḥ ‘agnivadhū’ iti loke, ṭuṇṭukaḥ syonākaḥ| mahat mahatpañcamūlamityarthaḥ||68-69||

anayordaśamūlamucyate ||70|| gaṇaḥ śvāsaharo hyeṣa kaphapittānilāpahaḥ | āmasya pācanaścaiva sarvajvaravināśanaḥ ||71||

anayorityādi| tasya guṇamāha- gaṇa ityādi||70-71||

vidārīsārivārajanīguḍūcyo'jaśṛṅgī ceti vallīsañjñaḥ ||72|| karamardītrikaṇṭakasairīyakaśatāvarīgṛdhranakhya iti kaṇṭakasañjñaḥ ||73|| raktapittaharau hyetau śophatrayavināśanau | sarvamehaharau caiva śukradoṣavināśanau ||74||

vidārī vidārīkandaḥ, rajanī haridrā, ‘rañjanī’ ityanye paṭhanti, rañjanī śirahalakaḥ; ajaśṛṅgī ²⁰ meḍhikā, karkaṭaśṛṅgītyapare| vallīsañjñaḥ ‘pañcamūlam ²¹ ’ iti śeṣaḥ| karamardī kṣīraphalā ‘karamadī’ iti loke; trikaṇṭaḥ gokṣurakaḥ; saireyakaḥ kaṇṭaseliyākaḥ; gṛdhranakhī hiṃsrā| kaṇṭakasañjñaḥ ‘pañcamūlam’ iti śeṣaḥ| “vallījaṃ pañcamūlaṃ tu praśastaṃ kaphanāśanam| sṛṣṭamūtrānilaharaṃ vṛṣyamindriyabodhanam|| kaṇṭakākhyaṃ pañcamūlaṃ kaphānilaharaṃ param| madhurānurasaṃ caiva pakvāśayaviśodhanam-” ityanye paṭhanti||72- 74||

kuśakāśanaladarbhakāṇḍekṣukā iti tṛṇasañjñakaḥ ||75|| mūtradoṣavikāraṃ ca raktapittaṃ tathaiva ca | antyaḥ prayuktaḥ kṣīreṇa śīghrameva vināśayet ||76||

kuśetyādi| kuśo hrasvo mṛduḥ sūcīpatraḥ, kāśaścamarapatraḥ, nalaḥ svanāmnā khyātaḥ; darbhaḥ pṛthulaḥ kharapatro dīrghaḥ; kāṇḍekṣukā mahatī khagālī, anye ikṣumevāhuḥ, anye tu paṭhanti ‘kāṇḍaśca’ iti, tatra kāṇḍaḥ śaraḥ| antyastṛṇapañcamūlamityarthaḥ||75-76||

eṣāṃ vātaharāvādyāvantyaḥ pittavināśanaḥ | pañcakau śleṣmaśamanāvitarau parikīrtitau ||77||

ye pratipañcakaṃ guṇaślokaṃ na paṭhanti teṣāṃ mate pañcakānāṃ guṇānekenaiva ślokena vaktumāha- eṣāmityādi| ādyāviti laghupañcamūlamahāpañcamūlau, antyastṛṇapañcamūlamityarthaḥ, itarau madhyau vallīsañjñaḥ kaṇṭakasañjñakaścetyarthaḥ||77||

trivṛtādikamanyatropadekṣyāmaḥ ||78||

kecidatra vṛddhāḥ paṭhanti- trivṛdādikamityādi||78||

samāsena gaṇā hyete proktāsteṣāṃ tu vistaram | cikitsiteṣu vakṣyāmi, ... |79|

ayameṣāṃ saṅkṣepa iti darśayannāha- samāsenetyādi||79||-

... jñātvā doṣabalābalam ||79|| ebhirlepān kaṣāyāṃśca tailaṃ sarpīṃṣi pānakān | pravibhajya yathānyāyaṃ kurvīta matimān bhiṣak ||80||

kimebhirgaṇaiḥ kartavyamityāha- jñātvetyādi| doṣabalābalamiti doṣādibalābalamityarthaḥ, tena sarveṣāmeva parīkṣāṇāmavarodhaḥ kṛto bhavati| kaṣāyaśabdenātra śṛtaśītasvarasaphāṇṭakalkabhedāḥ pañcocyante| pīyanta iti pānakā yūṣamaṇḍādayaḥ kathyante, kaṣāyāṃśceti cakārādanuktā guḍādisaṃskārāḥ samuccīyante||79-80||

dhūmavarṣānilakledaiḥ sarvartuṣvanabhidrute | grāhayitvā gṛhe nyasyedvidhinauṣadhasaṅgraham ||81||

atra kecidvṛddhāḥ paṭhanti- dhūmetyādi| etaduktaṃ bhavati- vidhinauṣadhasaṅgrahaṃ grāhayitvā dhūmādibhiranupadrute gṛhe nikṣipediti||81||

samīkṣya doṣabhedāṃśca ²² bhinnān miśrān bhinnān prayojayet | pṛthaṅmiśrān samastānvā gaṇaṃ vā vyastasaṃhatam ||82||

kathamete dravyagaṇā yojyā ityāha- samīkṣyetyādi| ayamarthaḥ- doṣabhedān pṛthak ko'rthaḥ? bhinnān dṛṣṭvā, gaṇān bhinnān amiśrān prayojayet| miśrān vā ko'rthaḥ? dvandvān doṣabhedān vā samīkṣya miśrān gaṇān prayojayet| samastān vā doṣabhedān samīkṣya saṃyuktāṃstrīneva prayojayediti| gaṇenāpi gaṇasya saṃyogo'bhipretaḥ| taduktaṃ- “vargamapi vargeṇa saha yojayet” iti| ayaṃ cārthaḥ pratigaṇaṃ cakārakaraṇāllabhyate| ekasyaiva gaṇasya yathā'vacāraṇaṃ karaṇīyaṃ tathā nirdiśannāha- gaṇaṃ vetyādi| vyastaṃ dvitricaturādidravyayogaḥ, saṃhataṃ samastadravyayogaḥ| iyaṃ punaḥ paribhāṣā gaṇaviṣayaiva jñeyā nānyayogeṣu| kecit punarimāṃ paribhāṣāṃ nādhīyata iti||82||

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dravyasaṅgrahaṇīyo nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ ||38||

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne'ṣṭatriṃśattamo'dhyāyaḥ||38||

pāṭhāntarāḥ

1 bhūmipravibhāgīyoktanyāyena gṛhītānāṃ bheṣajānāṃ yatra yatra vyādhipraśamanādau kārye yeṣāṃ bheṣajānāṃ kṣamatvaṃ tāni vargīkṛtyābhidhātuṃ dravyasaṅgrahaṇīyo'bhidhīyate| atra cānnapānādau vidārīkandaśatāvarīprabhṛtayaḥ samānaguṇā gaṇatayā nirdiṣṭāḥ, teṣāṃ gaṇarūpamelake saṃyogamahimnā guṇāntarasambhāvanānirāsārthaṃ tathā tatrākathitaguṇakarmadarśanārthamiha pāṭhaḥ| dṛśyate hi kvacit saṃyoge prakṛtiviruddhaguṇodayo, yathā- madhusarpiṣoḥ| atrāpi ca sampūrṇagaṇeṣu śaktyutkarṣaḥ, tathā'rdhaprayoge yathālābhaprayoge vā śaktyapakarṣo miśrakoktanyāyād vyākaraṇīyaḥ|’ iti cakraḥ ↩
2 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
3 ‘vṛścikālī vṛścikaparṇī’ iti cakraḥ ↩
4 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
5 ‘tarkārī jayantī’ iti cakraḥ ↩
6 ‘mosuhara’ iti pā. ↩
7 ‘ajaśṛṅgī āvartanī’ iti cakraḥ ↩
8 ‘paṭṭarakabhedaḥ’ iti pā. ↩
9 ‘kuṭannaṭaṃ kaivartamustakam’ iti cakraḥ ↩
10 ‘phaṇijjhakaḥ tīkṣṇaparṇāsaḥ, arjakaḥ śvetaparṇāsaḥ, kālamālaḥ kṛṣṇapuṣpaḥ parṇāsaḥ, kuṭherakaḥ parṇāsaḥ’ iti cakraḥ ↩
11 ‘muṣkako ghaṇṭāpāṭaliḥ’ iti cakraḥ ↩
12 ... hṛllāsa... iti pā. ↩
13 ‘śūlakagulmanut’ iti pā. ↩
14 ‘parūṣakādīnāṃ sarveṣāṃ phalaṃ, tena kaṭphalā gāmbhārī, tasyāḥ phalam’ iti cakraḥ ↩
15 ‘maledrīcandanaṃ’ iti pā. ↩
16 ‘rodhra iha hrasvalodhraḥ, tasyaiva grāhitvāt’ iti cakraḥ ↩
17 ‘mustādirākhyātaḥ’ iti pā. ↩
18 ‘pañcasu pañcamūleṣu mūlānīti vacanānmūlameva paraṃ grāhyam| iti cakraḥ| ‘pañca pañcakān vakṣyāmaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
19 ‘carake gokṣurakaṃ cairaṇḍasthāne paṭhyate na suśrutaprayogeṣu| paraṃ pañcamūlīprayoge eraṇḍo grahītavyaḥ’ iti cakraḥ ↩
20 ‘ajaśṛṅgī ‘chāgalakarṇī’ iti khyātā chāgasadṛśagandhā’ iti cakraḥ ↩
21 ‘pañcamūlaḥ’ iti pā. ↩
22 ‘doṣabhedena doṣābhinno vyādhirapi grāhyaḥ| bhinnāniti bhinnatvenoktān| pṛthagiti pratyekam| miśrāniti gaṇāntaramiśrān| samastāniti dvitryādīn| yaduktamanyatra ‘vargamapi vargeṇa yojayedekenānekena vā’ iti| vyastamiti tricaturādirahitaṃ, saṃhatamiti militam| ayaṃ cārtho miśrakokto'pi punaḥ prakaraṇādabhidhīyata iti na paunaruktyam’ iti cakraḥ ↩