athātaḥ saṃśodhanasaṃśamanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
saṃśodhanaṃ saṃśamanaṃ cādhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ saṃśodhanasaṃśamanīyaḥ,
tasyārambhamityarthaḥ||1-2||
madanakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavakṛtavedhanasarṣapaviḍaṅgapippalīkarañjaprapunnāḍa
kovidārakarbudārāriṣṭāśvagandhāvidulabandhujīvakaśvetāśaṇapuṣpībimbīvacāmṛgervāravaścitrā
cetyūrdhvabhāgaharāṇi | tatra, kovidārapūrvāṇāṃ phalāni, kovidārādīnāṃ mūlāni
||3||
prāgdravyasaṅgrahaṇīyādhyāye vyādhipratyanīkā dravyagaṇā uktāḥ,
saṃśodhanasaṃśamanīye tu doṣapratyanīkaprāyāḥ pañcakarmopayoginaḥ
śodhanadravyasaṅgrahagaṇā vātādiśamanadravyagaṇāśca kathayitavyā iti; tatra
dvividhaṃ saṃśodhanaṃ- vamanaṃ virecanaṃ ca; tatra
vamanapūrvakatvādvirecanasya prathamaṃ vamanadravyagaṇamabhidhātumāha-
madanetyādi| jīmūtako devadālī, ikṣvākuḥ kaṭukālābūḥ, dhāmārgavaḥ pītapuṣpā
koṣātakī, kṛtavedhanaḥ koṣātakībhedaḥ, sarṣapāḥ śvetasarṣapā viśeṣeṇa
vamanārhāḥ, kovidāraḥ kāñcanāraḥ, karbudāraḥ śleṣmāntakaḥ ‘bavahāra’ iti
‘lihūsāḍaka’ iti ca deśabhāṣayā prasiddhaḥ, ariṣṭo nimbaḥ, vidulo vetasaḥ,
bandhujīvo madhyāhnapuṣpakaḥ ‘marunīyā’ iti loke, śvetā śvetavacā, śaṇapuṣpī
śaṇasadṛśaviṭapaḥ ‘saṇahulī’ iti loke, bimbī kindurikā, vacā dvitīyā'ruṇā,
mṛgervārurindravāruṇī, citrā
1
citrāṇḍikā paṭolaphalākāraphalā āraṇyakacaṇḍaketyarthaḥ, anye dravantīmāhuḥ|
śeṣaṃ prasiddham| ūrdhvabhāgaharāṇi vamanakarāṇītyarthaḥ| eṣāṃ
2
madhye kāniciddravyāṇi sākṣādvāmayanti kānicidvamanadravyamilitāni|
kecidācāryā ‘dvāviṃśatidravyāṇi’ ityatra gaṇe niyamamāhuḥ|
eṣābhavayavavibhāgamāha- tatretyādi||3||
vivṛtāśyāmādantīdravantīsaptalāśaṅkhinīviṣāṇikāgavākṣīcchagalāntrīsnuksu
varṇakṣīrīcitrakakiṇihīkuśakāśatilvakakampillakaramyakapāṭalāpūgaharītakyā
malakabibhītakanīlinīcaturaṅgulairaṇḍapūtīkamahāvṛkṣasaptacchadārkā jyotiṣmatī
cetyadhobhāgaharāṇi | tatra tilvakapūrvāṇāṃ mūlāni
3, tilvakādīnāṃ pāṭalāntānāṃ tvacaḥ, kampillakaphalarajaḥ,
pūgādīnāmeraṇḍāntānāṃ phalāni, pūtīkāragvadhayoḥ patrāṇi, śeṣāṇāṃ kṣīrāṇīti
||4||
virecanadravyāṇi nirdiśannāha- trivṛdityādi| trivṛt raktamūlā ‘nisotṛ’ iti
lokeḥ; śyāmā kṛṣṇamūlā trivṛt; dantī dantinī; dravantī dantībhedaḥ ‘saṃvarī’
iti loke; saptalā sātalā sehuṇḍabhedaḥ, apare budhnāmāhuḥ; śaṅkhinī
yavatiktābhedaḥ, śvetabudhnetyapare; viṣāṇikā meṣaśṛṅgī; gavākṣī
śvetapuṣpendravāruṇī; chagalāntrī vṛddhadāra(ru)kaḥ; snuk sehuṇḍaḥ;
suvarṇakṣīryanantāsadṛśapatrā ‘hiyāvali
4
’ iti loke, ‘kaṅguṣṭha’ ityapare; kiṇihī kaṭabhī; tilvakaḥ svalparodhraḥ;
kampillako rocanikaḥ svanāmakhyātaḥ; ramyako drekkā ‘bakāiṇi’ iti loke,
paṭolamūlamityapare; nīlinī nīlabudhnā(hnā), ‘śrīphalikā’ iti loke;
caturaṅgulaḥ kiramālakaḥ, atraike caturaṅgulasthāne ‘pañcāṅgula’ iti paṭhanti,
teṣāṃ mate pañcāṅgula eraṇḍaḥ, anye tu pañcāṅgulaśabdena
paṭolaphalasadṛśaphalāṃ latāṃ snigdhapatrāṃ śāradaphalāmāhuḥ;
pūtīkaścirabilvaḥ; mahāvṛkṣaḥ sehuṇḍabhedaḥ, tasya kṣīram, etena na
punaruktadoṣaḥ; saptacchadaḥ saptaparṇaḥ; jyotiṣmatī kākamardanikā|
adhobhāgaharāṇīti virecanānītyarthaḥ| śeṣaṃ sugamam| eṣāmavayavavibhāgamāha-
tatretyādi||4||
kośātakī saptalā śaṅkhinī devadālī kāravellikā cetyubhayatobhāgaharāṇi | eṣāṃ
svarasā iti ||5||
ubhayabhāgaharāṇi nirdiśannāha- kośātakītyādi| kośātakī ghoṣakaḥ; saptalā
snuhībhedaḥ, apare śrīphalikāmāhuḥ; devadālī svanāmakhyātā, ‘devalī’ iti loke|
ubhayatobhāgaharāṇīti vamanāni virecanāni cetyarthaḥ| etāni kośātakīprabhṛtīni
niyamenobhayatobhāgaharāṇi, gavākṣīprabhṛtīnāṃ pūrvoktānāṃ tu patrādiviśeṣeṇa
kadācidvāmakatvaṃ kadācidvirecakatvamiti na teṣāmubhayatobhāgaharatvam| eṣāṃ
kośātakyādīnāṃ kiṃ gṛhyata ityāha- eṣāmityādi| tatra svarasagrahaṇaṃ
kaṣāyādinivāraṇārtham||5||
pippalīviḍaṅgāpāmārgaśigrusiddhārthakaśirīṣamaricakaravīrabimbīgirikarṇikākiṇihīvacājyotiṣmatī-
karañjārkālarkalaśunātiviṣāśṛṅgaveratālīśatamālasurasārjakeṅgudīmeṣaśṛṅgīmātuluṅgīmuraṅgīpīlu-
jātīśālatālamadhūkalākṣāhiṅgulavaṇamadyagośakṛdrasamūtrāṇīti
5
śirovirecanāni | tatra karavīrapūrvāṇāṃ phalāni, karavīrādīnāmarkāntānāṃ
mūlāni, tālīśapūrvāṇāṃ kandāḥ, tālīśādīnāmarjakāntānāṃ patrāṇi,
iṅgudīmeṣaśṛṅgyostvacaḥ, mātuluṅgīmuraṅgīpīlujātīnāṃ puṣpāṇi,
śālatālamadhūkānāṃ sārāḥ, hiṅgulākṣe niryāsau, lavaṇāni pārthivaviśeṣāḥ;
madyānyāsutasaṃyogāḥ, śakṛdrasamūtre
6
malāviti ||6||
śirovirecanadravyāṇi nirdeṣṭumāha- pippalītyādi| apāmārgaḥ śikharī ‘andhaḍaka’
iti loke; śigruḥ śobhāñjanakaḥ; siddhārthaḥ sarṣapaḥ; śirīṣo viṣaghātī
svanāmakhyātaḥ;karavīraḥ ‘kaṇavīra’ iti loke; bimbī kundurukā; girikarṇikā
sephandaḥ; kiṇihī kaṭabhī; jyotiṣmatī kakundanī; arkālakau arkadvayaṃ;
śṛṅgaveraṃ śuṇṭhī; tālīśaṃ tālīśapatraṃ; tamālaṃ tamālapatraṃ, patrakamiti
loke; surasā ‘tulasī’ iti loke; arjakaḥ kuṭherakaḥ; iṅgudī iṅgukaḥ; meṣaśṛṅgī
meḍhaśṛṅgaḥ putrañjīvakasadṛśapatro vṛkṣaḥ, anye karkaṭaśṛṅgamāhuḥ; mātuluṅgī
surabhiphalā vanajā'raṇyabījapūrakaḥ; muraṅgī raktakusumaḥ śobhāñjanakaḥ,
pīlurmadhuraphalaḥ ‘pīlu’ iti loke; jātī mālatī; śakṛdraso gomayarasaḥ; mūtraṃ
gomūtram| śirovirecanānīti nasyaprayogeṇa śirasthaṃ śleṣmāṇaṃ virecayanti
srāvayantītyarthaḥ| śeṣaṃ prasiddham| eṣāmavayavavibhāgamāha- tatretyādi|
niryāsau svarasāvityarthaḥ| lavaṇāni pārthivaviśeṣā iti pṛthivyā
avayavaviśeṣāḥ, etena svarūpeṇaiva lavaṇāni grāhyāṇītyuktam|
madyānyāsutasaṃyogā iti sandhānakasaṃyogo madyam, ata eva tadapi svarūpeṇaiva
grāhyam| śakṛdrasamūtre malāviti ete malau, tasmādete api svarūpeṇa
grāhye||6||
saṃśamanānyata
7
ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- tatra
bhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇameṣaśṛṅgībalātibalārtagalakacchurāśallakīkuberākṣīvīratarusahacarāgnimantha-
vatsādanyeraṇḍāśmabhedakālarkārkaśatāvarīpunarnavāvasukavaśirakāñcanakabhārgīkārpāsīvṛścikālīpattūrabadarayavakolakulatthaprabhṛtīni
vidārigandhādiśca dve cādye pañcamūlyau samāsena vātasaṃśamano vargaḥ
||7||
saṃśodhanamabhidhāya saṃśamanaṃ nirdiśannāha- bhadradārvityādi| saṃśamanānīti
samyak śamayatīti saṃśamanaṃ, samyaktvaṃ ca duṣṭadoṣasyānirharaṇapūrvakaṃ
śamanam, aduṣṭasyānudīraṇaṃ ca; vyādhisaṃśamanaṃ tu prastutavyādheḥ
saṃśamanamaprastutavyādheranudīraṇam| taduktaṃ- “na śodhayati yaddoṣān
samānnodīrayatyapi| samīkaroti ca kruddhān tat saṃśamanamucyate” iti|
doṣaśabdo'tra doṣeṣu doṣakāryeṣu vyādhiṣvapi ca vartate, kārye kāraṇopacārāt|
meṣaśṛṅgī meḍhaśṛṅgaḥ, putrañjīvakatarusadṛśapatro vṛkṣaḥ, anye
karkaṭaśṛṅgamāhuḥ; balātibale śuklapītapuṣpaṃ balādvayaṃ; ārtagalaḥ kakubhaḥ,
kecidārtagalaṃ kaṇṭakīvṛkṣamācakṣate; kacchurā kuṅkumardanikā, ‘kacchurā
śūkaśimbiḥ’ ityanye; kuberākṣī kāṣṭhapāṭalā, po(pe)ṭiketyanye;
vīratarurbilvanāsikā, śara ityanye; sahacaraḥ kaṇṭaśeliyākaḥ; agnimanthaḥ
‘agnivadhūḥ’ iti pūrvadeśe prasiddhaḥ; vatsādanī guḍūcī, vīryeṇa guḍūcī vātaṃ
hanti, rasena kaphapitte; aśmabhedakaḥ pāṣāṇabhedakaḥ, vasukaḥ śivamallikā,
bakapuṣpamiti loke; vaśiraḥ sūryāvartaḥ, apāmārga ityapare; kāñcanako
dhattūrakaḥ, ‘karcūra’ ityanye paṭhanti, karcūraḥ śaṭī; kārpāsī vanakārpāsikā,
kārpāsaviṭapasadṛśī; vṛścikālī vṛściyākaḥ; pattūraḥ kucandanam| śeṣaṃ
prasiddhaṃ, pūrvaṃ vyākhyātaṃ ca| prabhṛtigrahaṇānmāṣatilātasīprabhṛtīnāṃ
grahaṇam| samāsena saṅkṣepeṇa, vistareṇa
tvannapānādyanilaharagrahaṇaśrutipratipāditaṃ yāvadbhūjalānalaguṇabahulaṃ
dravyaṃ vātasaṃśamanamiti||7||
candanakucandanahrīberośīramañjiṣṭhāpayasyāvidārīśatāvarīgundrāśaivalakahlārakumudotpalakanda(da)līdūrvāmūrvāprabhṛtīni
kākolyādiḥ sārivādirañjanādirutpalādirnyagrodhādistṛṇapañcamūlamiti samāsena
pittasaṃśamano vargaḥ ||8||
pittasaṃśamanaṃ nirdiśannāha- candanetyādi| candanaṃ śrīkhaṇḍaṃ; kucandanaṃ
raktacandanaṃ; hrīberaṃ bālakaṃ; payasyā kṣīrakākolī; vidārī vidārīkandaḥ;
śaivalaṃ śaivālaṃ; kahlāraṃ raktotpalaṃ ‘bṛhatpatrikā’ iti loke, anye
saugandhikotpalaṃ; kumudotpalaṃ śvetotpalaṃ, kandalī
śvetaślakṣṇabahupuṭakandaviśeṣaḥ ‘sarpacchatrakam’ iti loke; mūrvā
kandalīsadṛśasvalpaviṭapaḥ ‘hadhoḍa’ iti loke| prabhṛtigrahaṇādanuktamapi
madhuratiktakaṣāyaṃ dravyaṃ grāhyam| samāsagrahaṇena tvannapānādau
pittaharatvena yadanyadapyuditaṃ khabhūmijalānilabhūyiṣṭhaṃ tadapi
pittaśamanaṃ grāhyam| nanu, candanakucandane sārivādau, payasyā kākolyādau,
utpalādīnyutpalādigaṇe paṭhitānyeva, tatkathaṃ pṛthaṅnirdeśa iti? brūmaḥ,
samastavyastānāṃ tricaturāṇāṃ guṇaviśeṣajñāpanāya pṛthak pāṭhaḥ| yaṣṭīmadhukaṃ
tu śītakaṣāyādikalpanayā pittaṃ śamayati vāmanīyadravyasaṃyutaṃ tu
vāmanīyamiti na doṣaḥ||8||
kāleyakāgurutilaparṇīkuṣṭhaharidrāśītaśivaśatapuṣpāsaralārāsnāprakīryodakīryeṅgudīsumanā-
kākādanīlāṅgalakīhastikarṇamuñjātakalāmajjakaprabhṛtīni
vallīkaṇṭakapañcamūlyau pippalyādirbṛhatyādirmuṣkakādirvacādiḥ
surasādirāragvadhādiriti samāsena śleṣmasaṃśamano vargaḥ
||9||
kaphasaṃśamanaṃ nirdiśannāha- kāleyaketyādi| kāleyakaḥ kṛṣṇavarṇacandanaviśeṣo
‘malayādricandanam’ iti loke; tilaparṇī hulahulaḥ; śītaśivaṃ karpūraṃ,
śatapuṣpābhedameke, gavedhuketyapare; saralā trivṛt; prakīryā kaṇṭakī
viṭapakarañjaḥ; udakīryā cirabilvaḥ; iṅgudī iṅgukaḥ, ‘putrañjīvaka’ ityanye;
sumanā jātī; kākādanī hiṃsrā; lāṅgalakī kalikārikā; hastikarṇo
gajakarṇākāraikapatraḥ, ‘bhūpalāśa’ iti loke, raktairaṇḍa ityanye; muñjātakaḥ;
svanāmakhyātaḥ svalpakanda uttarāpathe; lāmajjakamuśīrabhedaḥ| keṣāñcidatra
pippalyādivacādipaṭhitānāṃ punarvacanaṃ viśeṣeṇa
kaphasaṃśamanatvadarśanārthaṃ; muñjātakasya
8
vātapittaharatve'pi śleṣmaharatvena prāyastridoṣaharatvaṃ darśayanti|
prabhṛtigrahaṇādanuktakaṭutiktakaṣāyāṇāmupasaṃhāraḥ| samāseneti vistareṇa
tvannapānādau tathā tejo'nilākāśaguṇabhūyiṣṭhamanuktamapi dravyaṃ
kaphasaṃśamanamiti||9||
tatra sarvāṇyevauṣadhāni
9
vyādhyagnipuruṣabalānyabhisamīkṣya vidadhyāt | tatra,
vyādhibalādadhikamauṣadhamupayuktaṃ tamupaśamya vyādhiṃ vyādhimanyamāvahati;
agnibalādadhikamajīrṇaṃ viṣṭabhya vā pacyate; puruṣabalādadhikaṃ
glānimūrcchāmadānāvahati saṃśamanam; evaṃ saṃśodhanamatipātayati | hīnamebhyo
dattamakiñcitkaraṃ bhavati | tasmāt samameva vidadhyāt
||10||
ataḥparaṃ saṃśodhanasaṃśamanadravyamātrāṃ niyamayannāha- tatretyādi| sarvāṇīti
saṃśodhanāni saṃśamanāni cetyarthaḥ| vyādhyagnipuruṣāṇāṃ ca balaṃ
śaktimabhisamīkṣya nyūnādhikabhāvena, vidadhyāt kuryāt| vyādhiśabdena doṣā
rogāśca| teṣāṃ vyādhyādīnāṃ balādikamanapekṣya bheṣajaprayoge kriyamāṇe
vyādhyādibalādhike doṣaṃ nirdiśannāha- tatretyādi| viṣṭabhya vā pacyata iti
cirakālaṃ sthirībhūya śūlādikaṃ kṛtvetyarthaḥ| glāniḥ śarīraśaithilyaṃ,
mūrcchā cetanācyutiḥ, mado madyamattasyeva; āvahati karoti| śamanamiti
saṃśamanauṣadhamityarthaḥ| saṃśodhanadoṣamāhu- evaṃ
saṃśodhanamiti|-evametaddoṣaṃ saṃśodhanamapi karotītyarthaḥ| atipātayati
atipātanamapyadhikaṃ karotyāturabalasyetyarthaḥ| vyādhibalanyūnāyā
auṣadhamātrāyā dāne doṣamāha- hīnetyādi| akiñcitkaraṃ na kiñcit karoti
anarthakamityarthaḥ; anye'kiñcitkaramalpārthakaramityāhuḥ; nañ īṣadarthe|
siddhihetumupādhiṃ darśayannāha- tasmādityādi| samameva
rogādisamabalamityarthaḥ||10||
bhavanti cātra- roge śodhanasādhye tu yo bhaveddoṣadurbalaḥ | tasmai
dadyādbhiṣak
10
prājño doṣapracyāvānaṃ mṛdu ||11||
durbalasya balavacchodhanaṃ na kartavyamityāha- roga ityādi| yo
bhaveddoṣadurbalaḥ yaḥ puruṣo dauṣairdurbalo na tūpavāsādibhiḥ;
yasmāddoṣadurbale doṣaharaṇādeva balaṃ bhavati, upavāsādikṛśe tvapahṛte'pi
doṣe balaṃ na bhavati| doṣapracyāvanaṃ virecanam| mṛdviti mṛduvīryaṃ
caturaṅgulavirekādi||11||
cale doṣe mṛdau koṣṭhe nekṣetātra balaṃ nṛṇām | avyādhidurbalasyāpi śodhanaṃ
hi tadā bhavet ||12|| svayaṃ pravṛttadoṣasya
mṛdukoṣṭhasya śodhanam | bhavedalpabalasyāpi prayuktaṃ vyādhināśanam
||13||
avasthāviśeṣeṇāvyādhidurbale'pi śodhanaṃ darśayannāha- cala ityādi| cale iti
svasthānāccalita ityarthaḥ| atreti cale doṣe| mṛdau koṣṭha
ityasyāmavasthāyāmityarthaḥ| avyādhidurbalasyāpi upavāsādidurbalasyāpi, hi
yasmādarthe, tadā bhavet ‘hitam’ ityadhyāhāraḥ| ‘avyādhidurbalasyāpī’ ityatra
kecit ‘avyāpaddurbalasyāpi’ iti paṭhanti| avyāpacchodhanaṃ hitaṃ tadā
bhavatītyarthaḥ; avyāpacchodhanaṃ taducyate śūlādīni yanna karoti| atrāntare
kecit paṭhanti- svayamityādi| na cāyaṃ sarvanibandheṣu dṛśyata iti||12-13||
vyādhyādiṣu tu madhyeṣu kvāthasyāñjaliriṣyate | biḍālapadakaṃ cūrṇaṃ deyaḥ
kalko'kṣasammitaḥ ||14||
vyādhyagnipuruṣeṣu madhyamabaleṣu kiyanmātramauṣadhaṃ dadyādityāha-
vyādhyādiṣvityādi| madhyeṣu madhyamabaleṣu| kvāthasyāñjaliriṣyata iti
kvāthagrahaṇācchṛtaśītaphāṇṭānāṃ, na tu svarasakṣīrayoḥ, te hi
gurutvādalpapramāṇe prayoktavye| añjaliścatvāri palāni| biḍālapadakaṃ karṣa
ityarthaḥ| akṣasammita iti karṣapramāṇa ityarthaḥ, kalko dravapiṣṭaḥ| etena
vyādhyādiṣu hīnabaleṣvañjalyādayo'pyapakarṣaṇīyāḥ, teṣāmevādhike bale
tūtkarṣaṇīyā iti| anuvāsanāsthāpanaśirovirecanādīnāmanyatra mātroddeśaḥ kārya
iti||15||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne saṃśodhanasaṃśamanīyo
nāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||39||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne ekonacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||39||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘citrā citraphalā goḍumbā’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘kṛtavedhanāntānāṃ vamanādhyāye prādhānyena prayogābhidhānāt prādhānyaṃ, sarṣapādīnāṃ tu vamanadravyopasarjanatvam’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘mūlavarge snuhīpāṭhānmūlamapi snuhyā gṛhyate, kṣīravarge pāṭhācca kṣīramapi| kampillakastu tvagvarge pāṭhāttvacā grāhya eva, paraṃ vaidyavyavahārāccarakavacanācca tasya phalarajo gṛhyate| uktaṃ hi carake ‘kampillakāragvadhayoḥ phalaṃ yat kuṭajasya ca’ (ca. sū. a. 1) iti| āragvadhasya patraṃ virecanaṃ, carakavacanāt phalaṃ ca| pūtikasya tu patraṃ virecanamuktaṃ, carake tu ‘pūtikaḥ kṛṣṇagandhā ca’ ityādinā tvak pradhānamuktā, teneha prayogeṣu grahītavyā| kośātakyādīnāṃ svarasā ubhayabhāgaharāḥ| phalaṃ tu kośātakīdevadālyorvāmanamuktam’ iti cakraḥ ↩
- 4 hiyāvaliḥ ‘hiravī’ iti kāśmīre prasiddhā ↩
- 5 ‘hiṅgvādīnāṃ mūlāntānāṃ svarūpakathanena sarvāṅgaprayogaṃ darśayati’ iti cakraḥ ↩
- 6 ‘gomūtraśakṛdrasau’ iti pā. ↩
- 7 ‘saṃśamanaṃ nāma yaddoṣaṃ doṣagrahaṇagṛhītaṃ ca vyādhiṃ saṃśodhanaṃ vinā kṣapayati, samaṃ ca nodīrayati’ iti cakraḥ ↩
- 8 ‘muñjātakaḥ uttarāpathe prasiddhaḥ| ayaṃ tantrāntare vātapittaharaḥ prasiddhaḥ, tena nātra paṭhanīyaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘sarvāṇīti saṃśodhanāni saṃśamanāni ca| vyādhiśabdenātra doṣasyāpi grahaṇāddoṣabalamapyavekṣyam| tatra vyādherdoṣasya balatvaṃ hetubāhulyālliṅgabāhulyācca, durbalatvaṃ tadviparyayāt| agnerbalatvaṃ guruvṛṣyādijaraṇaśaktyā, ucitāhārapākāśaktyā durbalatvam| dehabalaṃ ca vyāyāmena, viparyayeṇa daurbalyam| upacayāpacayābhyāṃ ca dehabalaṃ jñeyam| puruṣagrahaṇena manaso balābale api grāhye| anyavyādhimiti atiyogajanyavyādhiṃ doṣaṃ vā| madāḥ śarīramanobalabhraṃśakṛtā jñeyāḥ| atipātayatīti atidoṣapātanaṃ karoti| saṃśamanāpekṣayā saṃśodhanamatiyuktamativyāpattikaraṃ bhavatyeva| vyādhyapekṣayā hi prādhānyena bheṣajamātrā| sā tu samyakpākārthamagnibalaṃ puruṣabalaṃ cāpekṣate| nanu, uktadoṣapramāṇānurūpo hi bheṣajapramāṇavikalpo balapramāṇāpekṣo bhavati, tataśca hīnamebhyo dattamiti bahuvacanamanupapannam? naivaṃ, bahuvacanaṃ tāvadbalavati vyādhau tathā balavatorvyādhipuruṣabalayostathā balavatsu vyādhipuruṣāgniṣu, ityādivikalpabahutvādapyupapannaṃ| kintu vyādhibalamātrasamaṃ bheṣajaṃ balavatyagnau puruṣe vā alpamātratayā upayuktaṃ sat tayorbalenābhipūyālpaśaktikaṃ kriyate, tena vyādhimapi na tathā śamayati, tena hīnamebhya iti bahuvacanamupapannam’ iti cakraḥ ↩
- 10 cakrastu ‘taṃ samīkṣya bhiṣagdadyāt’ iti paṭhati vyākhyānayati ca- ‘samīkṣyeti samyagbalaṃ nirūpya’ iti ↩