athāto'nnapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
annaṃ śālyādi, pānamanupānādi, vidhirvidhānaṃ kalpanaṃ prakāro vā||1-2||
dhanvantarimabhivādya suśruta uvāca- prāgabhihitaḥ ‘prāṇināṃ punarmūlamāhāro
balavarṇaujasāṃ ca, sa ṣaṭsu raseṣvāyattaḥ, rasāḥ punardravyāśrayiṇaḥ,’
dravyarasaguṇavīryavipākanimitte ca kṣayavṛddhī doṣāṇāṃ sāmyaṃ ca,
brahmāderapi ca lokasyāhāraḥ sthityutpattivināśahetuḥ,
āhārādevābhivṛddhirbalamārogyaṃ varṇendriyaprasādaśca, tathā
hyāhāravaiṣamyādasvāsthyaṃ; tasyāśitapītalīḍhakhāditasya
nānādravyātmakasyānekavidhavikalpasyānekavidhaprabhāvasya pṛthak
pṛthagdravyarasaguṇavīryavipākakarmāṇīcchāmi
1
jñātuṃ, na hyanavabuddhasvabhāvā bhiṣajaḥ svasthānuvṛttiṃ
2
roganigrahaṇaṃ ca kartuṃ samarthāḥ; āhārāyattāśca sarvaprāṇino
yasmāttasmādannapānavidhimupadiśatu me bhagavānityuktaḥ provāca bhagavān
dhanvantariḥ- atha khalu vatsa suśruta! yathāpraśnamucyamānamupadhārayasva-
||3||
atha śiṣyo guruṃ prati praśnaṃ kurvannāha- dhanvantarimityādi| abhivādya
namaskṛtya| uvāca uktavān| kimuktavānityāha- prāgabhihita ityādi| mūlaṃ
kāraṇam| sa iti āhāraḥ| nimitte ceti cakārādindriyārthāḥ kālo vihāraśceti
trayaṃ samuccīyate| doṣāṇāmityupalakṣaṇaṃ, tena doṣadhātvādīnāmityarthaḥ|
āhārasya sarvāpekṣaṇīyatāmāha- brahmāderityādi| sthitiḥ avasthānam, utpattiḥ
janma, vināśaḥ pralayaḥ; utpattiheturapi samyagupayogāt pradhānadhātūtpatteḥ,
vināśahetuśca mithyopayogāt; devānāṃ sthitihetureva, jarāyujānāṃ
sthityutpattivināśānāṃ trayāṇāmapi hetuḥ; dhyānāhāratve'pi
brahmāderyogādidvāreṇa tṛptisambhavādamṛtaprāśārthamāhāraḥ| sthitihetutāmeva
vivṛṇvannāha- āhārādevetyādi| abhivṛddhiḥ śarīrasya|
balamutsāhopacayalakṣaṇam| ārogyaṃ svāsthyalakṣaṇam| varṇo gaurādiḥ;
indriyāṇāṃ prasādaḥ svasvaviṣayagrahaṇasāmarthyam| vaiṣamyam anyathopayogaḥ|
asvāsthyaṃ doṣādivaiṣamyam| tasya cāturvidhyamāha- aśitetyādi; aśitaṃ
bhojyamodanādi, pītaṃ peyaṃ kṣīrādi, līḍhaṃ lehyaṃ madhvādi, khāditaṃ bhakṣyaṃ
modakādi| nānādravyātmakasyeti bahuvidhapṛthivyādidravyārabdhasya|
anekavidhavikalpasya anekavidhā maṇḍapeyāvilepībhaktādayo vikalpāḥ prakārā
yasya sa tathā| anekavidhaprabhāvasya nānāprakāraśaktikasya| na hīti hi
yasmādarthe| anavabuddhasvabhāvā āhārasyājñātasvarūpāḥ| bhiṣajo vaidyāḥ| me
mametyarthaḥ| bhagavāniti dhanvantariṃ prati pūjāvacanam| uttaramāha- ityukta
iti|- uktaḥ pūrvoktavacanaiḥ preritaḥ| provāca uktavān| atheti maṅgale| khalu
vākyālaṅkāre||3||
tatra,
lohitaśālikalamakardamakapāṇḍukasugandhakaśakunāhṛtapuṣpāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrukarodhrapuṣpaka-
dīrghaśūkakāñcanakamahiṣamahāśūkahāyanakadūṣakamahādūṣakaprabhṛtayaḥ śālayaḥ
||4||
tatretyādi| lohitaśālī raktaśāliḥ; kalamo'ntarvedyāṃ `kalaviḥ’ iti loke;
kardamaka iti sātiśaye paṅke niṣpadyata iti kardamako lokato'vagantavyaḥ;
pāṇḍuka iti pāṇḍutuṣaḥ pāṇḍuśūkaśca pāṇḍukaḥ; sugandhako devaśāliḥ pāñcāle;
śakunāhṛta uttarakuroḥ sakāśāddhaṃsairānītaḥ, avantyāṃ nagaryāṃ sa eva
vakranāmnā prasiddhaḥ, magadhadeśe tu ‘pāśaka’ iti, vṛddhavaidyāstu
“dvīpāntarāt samānīto garuḍena mahātmanā| śakunāhṛtaḥ saśāliḥ
syādgaruḍāparanāmakaḥ” ityāhuḥ, puṣpāṇīva sugandhāni sukumārāṇyaṇḍāni
taṇḍulāni yasya saḥ puṣpāṇḍako lokato'vagantavyaḥ; puṇḍarīkaṃ śvetapadmaṃ
tatsadṛśaḥ saukumāryavarṇasaurabhairyaḥ saḥ puṇḍarīko devagrahādeva
bahupoṣanāmā; mahātaṇḍulako mahāśāliḥ; śītādbibhetītyevaṃ śītabhīruko
lokādavagantavyaḥ; rodhrapuṣpākārāḥ śūkā yasya sa rodhrapuṣpakaḥ; dīrghāḥ śūkā
yasya sa dīrghaśūkaḥ; kāñcanakaḥ svarṇaśāliḥ; mahiṣaśūko madhyadeśe ‘tilavāsī’
iti prasiddhaḥ; hāyanakaḥ ‘śaṅguvāka’ iti loke, jejjhaṭastu ‘ghoṭakapuccha’
ityāha; dūṣakamahādūṣakau lokādavagantavyau|
prabhṛtigrahaṇādyavakanaiṣadhādayaḥ| śālaya iti akaṇḍitaśuklā haimantāḥ, anye
tu ‘kaṇḍitaśuklā akaṇḍitaśuklāśca haimantāḥ śālayaḥ, graiṣmāḥ ṣaṣṭikāḥ;
‘prāyeṇa garbhapākāḥ ṣaṣṭikāḥ’ ityanye; vārṣikāstu vrīhayaḥ, ‘kaṇḍitaśuklāstu
vrīhayaḥ’ ityanye| atra lohitaśālyādayasteṣu teṣu deśeṣu taistairnāmabhiḥ
prasiddhāḥ; ekameva hi dravyaṃ nānādeśeṣu nānāśabdairabhidhīyate; yathā-
bahavo'nnaṃ bhaktamāhuḥ, dākṣiṇātyāstu kūramiti; tatra dākṣiṇātyeṣu
bhaktasañjñayaiva prasiddhastaditareṣu punaḥ kūrasañjñeti(?); tasmāttu
śūkaśamīkudhānyāni nānādeśajakṛṣīvalebhyo jñeyāni, mṛgāstu
nānādeśīyavyādhebhyaḥ, śākunikebhyaḥ pakṣiṇaḥ, kandamūlaphalāśibhyo
vanecaratapasvibhyaḥ kandamūlaphalāni, śākāni tu grāmyāraṇyavāsibhyaḥ,
kṛtānnāni tu sūdebhyaḥ, bheṣajadravyāṇi punaḥ krayyāṇi vaṇigbhyaḥ, akreyāṇi
punarmūlādīni tāpasavanecarebhya iti||4||
madhurā vīryataḥ śītā laghupākā
3
balāvahāḥ | pittaghnālpānilakaphāḥ snigdhā baddhālpavarcasaḥ
||5||
tatra śālīnāṃ sāmānyaguṇamāha- madhurā ityādi| pūrvaṃ hi
`dravyarasaguṇavīryavipākakarmāṇīcchāmi jñātuṃ’ ityuktaṃ, tadeva darśayati-
tatra lohitaśālītyādi yāvat dūṣakamahādūṣakaprabhṛtayaḥ śālaya iti
dravyanirdeśaḥ, `madhurā’ iti rasanirdeśaḥ, `vīryataḥ śītā’ iti vīryanirdeśaḥ,
`laghupākā’ iti pākanirdeśaḥ, snigdhā’ ityādi guṇanirdeśaḥ, `pittaghnā’ ityādi
svakarmanirdeśaḥ| alpānilakaphāḥ alpaṃ vātaṃ śleṣmāṇaṃ ca
kurvantītyarthaḥ||5||
teṣāṃ lohitakaḥ śreṣṭho doṣaghnaḥ śukramūtralaḥ | cakṣuṣyo varṇabalakṛt svaryo
hṛdyastṛṣāpahaḥ ||6|| vraṇyo jvaraharaścaiva
sarvadoṣaviṣāpahaḥ |7|
lohitaśāliguṇamāha- teṣāmityādi| doṣaghnastridoṣaghnaḥ| sarvadoṣetyādi atra
doṣaśabdo vyādhiṣu vartate||6||-
tasmādalpāntaraguṇāḥ kramaśaḥ śālayo'varāḥ
4||7||
śālīnāṃ tāratamyamāha- tasmādityādi| tasmāt lohitaśāleḥ| alpāntaraguṇā iti
alpamantaraṃ bhedaḥ krameṇāvaratvena yeṣāṃ te tathoktāḥ| guṇaśabdaḥ karmavācī|
kramaśo'varā iti kramāt kramāddhīnā ityarthaḥ||7||
ṣaṣṭikakāṅgukamukundakapītakapramodakakākalakāsanapuṣpakamahāṣaṣṭikacūrṇakakuravakakedāraprabhṛtayaḥ
5
ṣaṣṭikāḥ ||8|| rase pāke ca madhurāḥ śamanā
vātapittayoḥ | śālīnāṃ ca guṇaistulyā
6
bṛṃhaṇāḥ kaphaśukralāḥ ||9||
ṣaṣṭikānāha- ṣaṣṭiketyādi| ante ṣaṣṭikābhidhānaṃ sarveṣāṃ
ṣaṣṭikatvasūcanārtham| ṣaṣṭiko gauraṣaṣṭikaḥ,
mukundakakākalakāsanapuṣpakakurabakakedārāḥ kṛṣṇaṣaṣṭikāḥ, śeṣā gaurakṛṣṇā
iti| prabhṛtigrahaṇāccīnadurdaraśāradādayaḥ| ṣaṣṭiko vrīhibheda eva, ‘ṣaṣṭiko
vrīhiṣu śreṣṭha’ ityuktatvāt; kintu vrīhiścirapākī, ṣaṣṭikastu śīghrapākī||8-9||
ṣaṣṭikaḥ pravarasteṣāṃ kaṣāyānuraso laghuḥ | mṛduḥ snigdhastridoṣaghnaḥ
sthairyakṛdbalavardhanaḥ ||10|| vipāke
madhuro grāhī tulyo lohitaśālibhiḥ |11|
gauraṣaṣṭikaguṇamāha- ṣaṣṭika ityādi| sthairyakṛt dehadārḍhyakṛt,
tāruṇyasthāpako vā||10||
śeṣāstvalpāntarāstasmāt
7
ṣaṣṭikāḥ kramaśo guṇaiḥ ||11||
śeṣāstvityādi| alpāntarāḥ stokabhedā guṇaiḥ kṛtvā| tasmāt gauraṣaṣṭikāt||11||
kṛṣṇavrīhiśālāmukhajatumukhanandīmukhalāvākṣakatvaritakakukkuṭāṇḍakapārāvatakapāṭalaprabhṛtayo
vrīhayaḥ ||12||
vrīhiviśeṣānāha- kṛṣṇavrīhītyādi| kṛṣṇavrīhiḥ kṛṣṇatuṣataṇḍulaḥ
8, śālāmukhaḥ kṛṣṇaśuklākārataṇḍulaḥ, jatu lākṣā tadākṛti mukhaṃ yasyāsau
jatumukhaḥ, nandīmukhaḥ āḍīcañcusadṛśamukhataṇḍulaḥ, lāvākṣisadṛśataṇḍulo
lāvākṣaḥ, ṣaṣṭikavattvaritaṃ pacyata iti tvaritakaḥ, kukkuṭāṇḍānīva varṇena
vartulatayā ca taṇḍulā yasya saḥ kukkuṭāṇḍakaḥ, pārāvatavacchuklataṇḍulaḥ
pārāvataḥ, pāṭalāpuṣpavarṇavrīhiḥ pāṭalaḥ; prabhṛtigrahaṇāt
khañjarīṭakhañjanakakṣaumakādayo gṛhyante||12||
kaṣāyamadhurāḥ pāke'madhurā vīryato'himāḥ | alpābhiṣyandinastulyāḥ
ṣaṣṭikairbaddhavarcasaḥ ||13||
kaṣāyamadhurā rase| amadhurāḥ pāke kaṭukā
9
ityarthaḥ| vīryato'himā uṣṇā ityarthaḥ| alpābhiṣyandina iti pūrvavat| tulyāḥ
ṣaṣṭikairiti etena kudhānyebhya eṣāmutkarṣaḥ sūcyate, na tu ṣaṣṭikānāṃ
guṇakāritā, carakādyaistridoṣakāritvena pāṭalasyoktatvāt| ‘anārṣo'yaṃ pāṭhaḥ’
iti jejjhaṭaḥ| ‘pāṭalāśabdo vrīhau sāmānye viśeṣe ca vartata iti
viśeṣavācinastridoṣakartṛtvaṃ, sāmānyena vrohestūkta eva guṇaḥ’ iti gayī|
‘yastridoṣakārī pāṭalastatra jātyantaram, ayaṃ tu yathoktaguṇaḥ’ iti
brahmadevaḥ||13||
kṛṣṇavrīhirvarasteṣāṃ kaṣāyānuraso laghuḥ | tasmādalpāntaraguṇāḥ kramaśo
vrīhayo'pare ||14||
atha kṛṣṇavrīhiguṇamāha- kṛṣṇavrīhirityādi||14||
dagdhāyāmavanau jātāḥ śālayo laghupākinaḥ | kaṣāyā baddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ
śleṣmāpakarṣaṇāḥ ||15||
atha bhūmidvāreṇa guṇamāha- dagdhāyāmityādi| dagdhāyāmavanau jātā iti
dagdhabhūmāvutpannāḥ||15||
sthalajāḥ kaphapittaghnāḥ kaṣāyāḥ kaṭukānvayāḥ | kiñcitsatiktamadhurāḥ
pavanānalavardhanāḥ ||16||
sthalajā ityādi| sthalajā jāṅgalabhūmisambhavāḥ| satiktamadhurā
īṣattiktamadhurāḥ| pavanānalavardhanā iti atra kiñcicchabdaḥ sambadhyate||16||
kaidārā madhurā vṛṣyā balyāḥ pittanibarhaṇāḥ | īṣatkaṣāyālpamalā guravaḥ
kaphaśukralāḥ ||17||
kaidārā ityādi| kaidārā anūpajā ityarthaḥ| vṛṣyāḥ śukravairecanikāḥ| śukralāḥ
śukravṛddhikarāḥ||17||
ropyātiropyā laghavaḥ śīghrapākā guṇottarāḥ | adāhino doṣaharā balyā
mūtravivardhanāḥ ||18||
ropyātiropyaguṇamāha- ropyetyādi| ye śālaya ekavāramutpāṭyāśvanyatra ropyante
te ropyāḥ, ye tu dvistrirvā'nyatra ropyante te'tiropyāḥ| mūtravivardhanā iti
adāhitvāt, ‘mūtralā’ ityeke, anye tu ‘mūtravivardhanā mutrāpakarṣaṇāḥ
pramehiṇāṃ hitā ityarthaḥ’||18||
śālayaśchinnarūḍhā ye rūkṣāste baddhavarcasaḥ | tiktāḥ kaṣāyāḥ pittaghnā
laghupākāḥ kaphāpahāḥ ||19||
chinnarūḍhaśāliguṇamāha- śālaya ityādi| chinnarūḍhā iti pūrvaṃ chinnāḥ
paścādrūḍhā ityarthaḥ||19||
vistareṇāyamuddiṣṭaḥ śālivargo hitāhitaḥ |20| iti śālivargaḥ |
upasaṃhāramāha- vistareṇetyādi| uddiṣṭaḥ saṅkṣepeṇe kathitaḥ| ayaṃ śālivargaḥ,
kiṃviśiṣṭaḥ śālivargaḥ? vistareṇa saha savistara ityarthaḥ| savistaratā ca
10
vakṣyamāṇaślokena darśitā| tadyathā ‘dhānyena māṃseṣu phaleṣu caiva śākeṣu
cānuktamihāprameyāt’ iti| atra hi aprameyāditi ānantyādityarthaḥ|20|
atha kudhānyavargaḥ | tadvat kudhānyamudgādimāṣādīnāṃ ca vakṣyate
||20||
tadvadityādi| tadvaditi savistarāṇāmapi kudhānyānāṃ mudgādīnāṃ māṣādīnāṃ
coddeśemātrameva bhaviṣyatītyarthaḥ| māṣādīnāṃ ceti cakāreṇa
māṃsaphalaśākavargeṣu coddeśamātrameva bhaviṣyatītyanuktaṃ samuccīyate| anena
pāṭhena mudgādīnāṃ dhānyatvaṃ sūcyate, tena mudgādayaḥ śimbīdhānyeṣu
paṭhyante| kudhānyeti kutsitāni kudhānyāni||20||
koradūṣakaśyāmākanīvāraśāntanuvarakoddālakapriyaṅgumadhūlikānandīmukhī-
kuruvindagavedhukasarabarukatoda(ya)parṇīmukundakaveṇuyavaprabhṛtayaḥ
kudhānyaviśeṣāḥ ||21||
kudhānyānyāha- koradūṣaketyādi| koradūṣakaḥ kodravaḥ; śyāmākastrividhaḥ-
śyāmākaḥ, uṣṭraśyāmākaḥ, hastiśyāmākaśceti; śyāmākaśabdena toyaśyāmāka ucyate,
uṣṭraśyāmākaḥ sthūlaśyāmākaḥ
11, hastiśyāmākaḥ śyāmiketi loke; nīvāra ulikādhānyaṃ, taddvividham- ekaṃ
dhānyasadṛśaviṭapaṃ dhānyakṣetrajaṃ, dvitīyaṃ mahādalakāṇḍaṃ tu salilajaṃ;
tatra salilajaṃ salilavṛddhimātrastambaprarohaṃ raktaśūkaṃ ca, tadeva
‘praśāntikā’ iti tantrāntare'pi paṭhyate; varako varaṭikā
12
śākambharībhūmau prāyaśaḥ; uddālako vanakodravaḥ; priyaṅguḥ `kaṅgunikā’ iti
loke; madhūlikā markaṭahastatṛṇaṃ; tadbhedo nandīmukhī; kuruvindako
vrīhiguruḥ; gavedhukastṛṇaviśeṣaḥ; ‘galagodhūma’ iti loke, deśāntare tu
`garala’ iti loke, anye tu prabhṛtigrahaṇādgavedhukaśabdaṃ gṛhṇanti; saraḥ
sarakarṇikā; barukaḥ ‘baru’ iti loke, anye tu barukaśabdaṃ
prabhṛtigrahaṇādgṛhṇanti; todaparṇī toyaparṇī svanāmaprasiddhā; mukundo
mulundaḥ; veṇuyavo vaṃśaphalam| śeṣāṇi tu vanacāribhyo jñeyāni|
prabhṛtigrahaṇena jhaṇṭīgharmūṭījonnalikādayaḥ||21||
uṣṇāḥ kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ kaṭuvipākinaḥ | śleṣmaghnā baddhanisyandā
vātapittaprakopaṇāḥ
||22|| kaṣāyamadhurasteṣāṃ śītaḥ pittāpahaḥ
smṛtaḥ | kodravaśca sanīvāraḥ śyāmākaśca saśāntanuḥ
||23||
uṣṇā ityādi| baddhanisyandā baddhamūtrāḥ| teṣāmeva keṣāñcidvaiśeṣikaṃ
guṇamāha- kaṣāyamadhurā ityādi| ‘sakoradūṣāḥ śyāmākā nīvāraśca’ iti kecit
paṭhanti| tatra bahuvacanaṃ śyāmākānāṃ trividhatvāt||22-23||
kṛṣṇā raktāśca pītāśca śvetāścaiva priyaṅgavaḥ | yathottaraṃ pradhānāḥ syū
13
rūkṣāḥ kaphaharāḥ smṛtāḥ ||24||
kaṅgunīguṇamāha- kuṣṇā ityādi| prādhānyaṃ kaphaharatvādiguṇāpekṣam||24||
madhūlī madhurā śītā snigdhā nandīmukhī tathā |25|
madhūlikānandīmukhīguṇamāha- madhūlītyādi| tathā madhura
śītalasnigdhetyarthaḥ|25|
viśoṣī tatra bhūyiṣṭhaṃ varukaḥ samukundakaḥ
||25||
varukamukundakayorguṇamāha- viśoṣītyādi| viśoṣī dravadhātoḥ|
bhūyiṣṭhamatiśayena||25||
rūkṣā veṇuyavā jñeyā vīryoṣṇā kaṭupākinaḥ | baddhamūtrāḥ kaphaharāḥ kaṣāyā
vātakopanāḥ ||26||
veṇuyavaguṇamāha- rūkṣā ityādi| kudhānyānāṃ vārgikaguṇaprastāve
‘baddhanisyandā’ ityukte'pi veṇuyavā baddhamūtrā iti pṛthakkṛtya yaduktaṃ
tadatiśyapratipādanārtham||26||
mudgavanamudgakalāyamakuṣṭhamasūramaṅgalyacaṇakasatīnatripuṭakahareṇvāḍhakīprabhṛtayo
vaidalāḥ ||27||
śamīdhānyāni guṇakarmabhyāṃ nirdiśannāha- mudgetyādi| mudgā nānāvidhā
haritapītakṛṣṇaraktabhedena; vanamudgastu vane jāyate kṛṣṇamudga iti
prasiddhaḥ, `mudgikā’ iti loke; kalāyāstripuṭāḥ; makuṣṭhako moṭhaḥ; masūrā
dvividhāḥ- kṛṣṇāḥ pāṇḍurāśca, tatra kṛṣṇavarṇā masūrābhidhānāḥ, pāṇḍuvarṇā
maṅgalyakābhidhānāḥ; caṇakaḥ prasiddhaḥ; satīno vartulakaḥ; svalpāstripuṭāḥ;
hareṇuḥ svalpavartulaḥ; āḍhakī tuvarī| vaidalā iti eṣāṃ `vaidalā’ iti sañjñā,
na punaranvayārthena vaidalasañjñā; evaṃ hi vidalānāmiti vaidalā iti
māṣakulatthādiṣvapi vaidalatvaṃ syāt; tena “vallūraṃ mūlakaṃ matsyān
śuṣkaśākāni vaidalam| varjayeccālukaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca” ityādiṣu
vaidalatvena mudgādiṣu niṣedhaḥ, tena gulmeṣu māṣakulatthādayo na niṣidhyante,
na hi te vaidalāḥ||27||
kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kaṭupākā
14
marutkarāḥ | baddhamūtrapurīṣāśca pittaśleṣmaharāstathā
||28||
vaidalānāṃ sāmānyaguṇamāha- kaṣāyetyādi||28||
nātyarthaṃ vātalāsteṣu mudgā dṛṣṭiprasādanāḥ | pradhānā haritāstatra vanyā
mudgasamāḥ smṛtāḥ ||29||
mudgaguṇamāha- nātyarthamityādi||29||
vipāke madhurāḥ proktā masūrā baddhavarcasaḥ |30|
masūraguṇamāha- vipāka ityādi|30|
makuṣṭhakāḥ kṛmikarāḥ... |30|
makuṣṭhaguṇamāha- makuṣṭhakā ityādi|30|
... kalāyāḥ pracurānilāḥ ||30||
kalāyaguṇamāha- kalāyā ityādi||30||
āḍhakī kaphapittaghnī nātivātaprakopaṇī |31|
āḍhakīguṇamāha- āḍhakītyādi|31|
vātalāḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ
||31|| kaphaśoṇitapittaghnāścaṇakāḥ
puṃstvanāśanāḥ | ta
15
eva ghṛtasaṃyuktāstridoṣaśamanāḥ param
||32||
caṇakaguṇamāha- vātalā ityādi||31-32||
hareṇavaḥ satīnāśca vijñeyā baddhavarcasaḥ |33|
hareṇusatīnāvāha- hareṇava ityādi|33|
ṛte mudgamasūrābhyāmanye tvādhmānakārakāḥ
||33||
ṛte mudgamasūrayorādhmānakaratvamāha- ṛta ityādi| ṛte vinā| mudgamasūrayoḥ
svajātyapekṣayā ādhmānaniṣedhaḥ, na punaḥ sarvathā''dhmānaniṣedhaḥ||33||
māṣo gururbhinnapurīṣamūtraḥ snigdhoṣṇavṛṣyo madhuro'nilaghnaḥ | santarpaṇaḥ
stanyakaro viśeṣādbalapradaḥ śukrakaphāvahaśca
||34||
vaidalatvenāgrāhyān māṣādīnāha- māṣa ityādi| bhinnapurīṣamūtro
dravapurīṣamūtraḥ| santarpaṇastṛptikaraḥ| balapradaḥ
balamupacayaśaktilakṣaṇam| vṛṣyatvaśukralatve srutivṛddhikaratvena|
`pittakaphāvahaśca’ iti kvacit||34||
kaṣāyabhāvānna purīṣabhedī na mūtralo naiva kaphasya kartā | svādurvipāke
madhuro'lasāndraḥ santarpaṇaḥ stanyarucipradaśca
||35||
rājamāṣānāha- kaṣāyetyādi| alasāndro rājamāṣaḥ| kaṣāyarasaprabhāvāt
kaphahāritvamavṛṣyatvaṃ ca jñeyam| svāduriti rase||35||
māṣaiḥ samānaṃ phalamātmaguptamuktaṃ ca kākāṇḍaphalaṃ tathaiva |36|
ātmaguptakākāṇḍayorguṇamāha- māṣairityādi| ātmaguptā kapikacchuḥ, tasyāḥ
phalamātmaguptam| kākāṇḍaphalamaśvakaḥ; kapikacchusadṛśaśimbaḥ kākāṇḍaḥ
`śūkaraśimbī’ iti loke|36|
āraṇyamāṣā guṇataḥ pradiṣṭā rūkṣāḥ kaṣāyā avidāhinaśca
||36||
āraṇyamāṣaguṇamāha- āraṇyamāṣā ityādi| āraṇyamāṣāṇāṃ rūkṣatvāvidāhitve
svajātyapekṣayā||36||
uṣṇaḥ kulattho rasataḥ kaṣāyaḥ kaṭurvipāke kaphamārutaghnaḥ |
śukrāśmarīgulmaniṣūdanaśca sāṅgrāhikaḥ pīnasakāsahantā
||37||
kulatthānāha- uṣṇa ityādi| uṣṇo vīryeṇa| kaphamārutaghna iti kaphamārutau
bhinnau militau ca hantītyarthaḥ||37||
ānāhamedogudakīlahikkāśvāsāpahaḥ śoṇitapittakṛcca | kaphasya hantā
nayanāmayaghno viśeṣato vanyakulattha uktaḥ
||38||
vanyakulatthamāha- ānāhetyādi| gudakīlā arśāṃsi||38||
īṣatkaṣāyo madhuraḥ satiktaḥ sāṅgrāhikaḥ pittakarastathoṣṇaḥ | tilo vipāke
madhuro
16
baliṣṭhaḥ snigdho vraṇe lepana eva pathyaḥ
||39||
dantyo'gnimedhājanano'lpamūtrastvacyo'tha
17
keśyo'nilahā guruśca |40|
tilamāha- īṣadityādi| īṣatkaṣāyo'nurasatvena, madhuro mukhyarasatvena,
īṣattikto'nurasatvenaiva| vraṇe lepana eva pathya iti etena tilānāmālepana eva
vraṇe pathyatvam, abhyavahāre punarapathyatvameva; anye punaḥ ‘snigdho vraṇe
sarvata eva pathyaḥ’ iti paṭhanti, sarvata iti pañcadaśadhā
prasarapraduṣṭeṣvityarthaḥ, anye tu ‘dvivraṇīyoktabhyo doṣahantṛbhyo lepebhyaḥ
sarvebhyaḥ pathyatama ityarthaḥ| dantebhyo hito dantyaḥ| tvace hitastvacyaḥ|
keśebhyo hitaḥ keśyaḥ||39||-
tileṣu sarveṣvasitaḥ pradhāno madhyaḥ sito hīnatarāstathā'nye
||40||
tilānāmuttamamadhyamādhamatvamāha- tileṣvityādi| asitaḥ kṛṣṇaḥ| sitaḥ śvetaḥ|
anye iti pītaharitalohitāḥ||40||
yavaḥ kaṣāyo madhuro himaśca kaṭurvipāke kaphapittahārī | vraṇeṣu
pathyastilavacca nityaṃ prabaddhamūtro bahuvātavarcāḥ
||41|| sthairyāgnimedhāsvaravarṇakṛcca
sapicchilaḥ sthūlavilekhanaśca | medomaruttṛḍ.hharaṇo'tirūkṣaḥ prasādanaḥ
śoṇitapittayośca ||42||
yavamāha- yava ityādi| himaśceti cakāraḥ kaṣāyānantaraṃ boddhavyaḥ; tena
madhurarasāccakārasamuccitaṃ kaṣāyatvaṃ hīnamiti jñeyam| vraṇeṣu
pathyastilavaditi tilo yathā vraṇe lepe vātapittakapheṣu ca śasyate, tathā
yavo'pi| nityamiti
vacanenāvidagdhavidagdhābhinnāśuddhatvādyavasthāsvityarthaḥ; anye tu
nityagrahaṇena vraṇe yavamabhyavahāreṇāpi hitamicchanti| prabaddhamūtraḥ
alpamūtraḥ, ata eva pramehiṇāṃ hitaḥ| bahuvātavarcā iti vāto'tra
kukṣivāto'bhipretaḥ, anyathā medomaruttṛḍ.hharaṇa iti virudhyate| sthairyaṃ
vayaḥsthāpanakāritvam| medomaruttṛḍ.hharaṇa iti medovātaṃ tṛṣṇāṃ ca
hantītyarthaḥ; yadi vā medasā''vṛto marunmedomaruttaṃ sāvaraṇaṃ hanti,
srotaḥśodhakatvāt; nirāvaraṇe tu rūkṣaśītakaṣāyakaṭupākairnātivardhako
nātipratyanīkaḥ| ‘yavo'kaṣāyaḥ’ iti kecit; tatreṣatkaṣāya ityarthaḥ||41-42||
ebhirguṇairhīnataraistu kiñcidvidyādyavebhyo'tiyavānaśeṣaiḥ |43|
atiyavaguṇamāha- ebhirityādi| atiyavā niḥśūkāḥ kṛṣṇāruṇayavā eva|
aśeṣairguṇairatiyavān vidyādityarthaḥ| anye tu paṭhanti- ‘yavebhyo'pi
yavānaśeṣān’ iti| tatrātiyavayavikādayo'śeṣaśabdavācyāḥ| tatra yavikā niḥśūkāḥ
svalpāḥ|43|
godhūma ukto madhuro guruśca balyaḥ sthiraḥ śukrarucipradaśca
||43|| snigdho'tiśīto'nilapittahantā
sandhānakṛcchleṣmakaraḥ saraśca |44|
godhūmaguṇamāha- godhūma ityādi| sthiro vayaḥsthāpanakārī| snigdho'tiśīta
ityatiśabdaḥ kākākṣigolakavadubhayatrāpi sambadhyate| śleṣmakara iti
navagodhūmaḥ, purāṇagodhūmastu vasante'pyupayogārhatvānna śleṣmakaraḥ||43||-
rūkṣaḥ kaṣāyo viṣaśoṣaśukrabalāsadṛṣṭikṣayakṛdvidāhī
||44|| kaṭurvipāke madhurastu śimbaḥ
prabhinnaviṇmārutapittalaśca |45|
sāmānyaśimbiguṇamāha- rūkṣa ityādi| `viṣaśothameha’ iti kecit paṭhanti||44||-
sitāsitāḥ pītakaraktavarṇā bhavanti ye'nekavidhāstu śimbāḥ
||45|| yathāditaste guṇataḥ pradhānā jñeyāḥ
kaṭūṣṇā rasapākayośca |46|
varṇaviśeṣeṇa śimbānāṃ guṇamāha- sitetyādi| sitāḥ śuklāḥ, asitāḥ kṛṣṇāḥ|
yathāditaste guṇataḥ pradhānā iti asitāt kṛṣṇāt sitaḥ pradhānaḥ, pītādasitaḥ
pradhānaḥ, raktādapi pītaḥ| guṇai rasavīryavipākalakṣaṇaiḥ, pradhānāḥ
śreṣṭhāḥ| anye tu ‘yathoditāste guṇatastathā''rdrāḥ’ iti paṭhanti|
atrāyamarthaḥ- ye śimbā yena prakāreṇa rasapākayoruditāste tathaivārdrā
jñeyāḥ, na tu śuṣkāḥ||45||-
sahādvayaṃ mūlakajāśca śimbāḥ kuśimbivallīprabhavāstu śimbāḥ
||46|| jñeyā vipāke madhurā rase ca
balapradāḥ pittanibarhaṇāśca |47|
sahādvayamiti sahādvayaṃ mudgaparṇīmāṣaparṇyau| mūlakajāśca śimbā iti
mūlakaśimbī| kuśimbīvallī śukaśimbī| anye tu `mūlakaparṇikāśca’ iti paṭhanti;
tatra mūlakaparṇī śobhāñjanakaḥ||46||
vidāhavantaśca bhṛśaṃ virūkṣā viṣṭabhya jīryantyanilapradāśca
||47|| rucipradāścaiva sudurjarāśca sarve
smṛtā vaidalikāstu śimbāḥ |48|
idānīṃ vaidalānāṃ mudgādīnāṃ satīnāntānāmārdraśimbīguṇamāha-
vidāhavantaścetyādi| viṣṭabhya jīryanti guḍaguḍāśabdaṃ kṛtvā pākaṃ
gacchantītyarthaḥ; anye `savātatodaśūlāṃ malasyāpravṛttiṃ kṛtvā pākaṃ
gacchantītyarthaḥ’| vaidalikāstu śimbā mudgādīnāmārdraphalikāḥ|
śuṣkanirgatatvacāṃ tu prāgukta eva guṇaḥ||47||-
kaṭurvipāke kaṭukaḥ kaphaghno vidāhibhāvādahitaḥ kusumbhaḥ
||48|| uṣṇā'tasī svādurasā'nilaghnī
pittolbaṇā syāt kaṭukā vipāke | pāke rase cāpi kaṭuḥ pradiṣṭaḥ siddhārthakaḥ
śoṇitapittakopī
18||49|| tīkṣṇoṣṇarūkṣaḥ
kaphamārutaghnastathāguṇaścāsitasarṣapo'pi |50|
śamīdhānyasāmānyādeva kusumbhātasīsarṣapaguṇamāha- kaṭurvipāke ityādi|- rase
ca pāke ca kaṭuka ityarthaḥ| `madhuro'nilaghnaḥ’ ityanye paṭhanti|
siddhārthakaḥ śvetasarṣapaḥ| raktasarṣapaguṇamāha- tathetyādi| asitasarṣapo
raktasarṣapaḥ||48-49||-
anārtavaṃ vyādhihatamaparyāgatameva ca | abhūmijaṃ navaṃ cāpi na dhānyaṃ
guṇavat smṛtam ||50||
tyājyamāha- anārtavamityādi| anārtavam anyartujātam| vyādhihataṃ kuṅkumādinā
hatam| aparyāgatam apakvam| abhūmijam ūṣaropalakādisaviṣabhūmijaṃ; ‘yasya
dhānyasya yā ucitā bhūmistato'nyatra bhūmau jātam’ ityapare| navaṃ cāpīti
cakāreṇa navasyānatidoṣakāritā sūcyate| dhānyaśabdena śūkaśamīdhānyāni
gṛhyante||50||
navaṃ dhānyamabhiṣyandi laghu saṃvatsaroṣitam |51|
navādīnāṃ guṇamāha- navamityādi| navamiti varṣaṃ yāvat| abhiṣyandi
doṣadhātumalasrotasāṃ kledaprāptijananam| laghu saṃvatsaroṣitamiti laghu
purāṇamiti vācye'tra ‘saṃvatsaroṣitam’ iti yat karoti tajjñāpayati-
prathamavarṣādūrdhvaṃ dvitīyaṃ varṣaṃ yāvat purāṇaṃ guṇavacca bhavati,
tadūrdhvaṃ tu nīrasatvānna guṇakaramiti| uktaṃ ca- “varṣoṣitaṃ sarvadhānyaṃ
parityajati gauravam| na tu tyajati tadvīryaṃ kramaśo vijahāti tat” iti;
‘māṣacaṇakādayastu nūtanā eva svakāryakaraṇasamarthāḥ’ ityeke|51|
vidāhi guru viṣṭambhi virūḍhaṃ dṛṣṭidūṣaṇam
19||51||
virūḍhamāha- vidāhītyādi| virūḍham aṅkurajananaśaktirahitamityarthaḥ, anye
`virūḍhamaṅkuritam’ ityāhuḥ, īṣadbhṛṣṭaṃ caṇakamudgādivirūḍhamāhurapare||51||
śālyādeḥ sarṣapāntasya vividhasyāsya bhāgaśaḥ | kālapramāṇasaṃskāramātrāḥ
20
samparikīrtitāḥ ||52|| iti kudhānyavargaḥ |
upasaṃhāramāha- śālyāderityādi| bhāgaśaḥ kālapramāṇaṃ
saṃvatsaroṣitamityanenoktam| saṃskāro yathā- gurorapi vrīheḥ saṃskāravaśāllājā
laghavaḥ, mātrā punaragnibalāpekṣiṇī hīnā madhyamottamā ceti| ``laghu
pathyatamaṃ proktaṃ gurvapathyatamaṃ smṛtam| yadyadāgacchati kṣipraṃ
tattallaghutaraṃ smṛtam’’- iti| kudhānyavargaḥ||52||
atha māṃsavargaḥ | ata ūrdhvaṃ māṃsavargānupadekṣyāmaḥ; tadyathā- jaleśayā,
ānūpā, grāmyāḥ, kravyabhuja, ekaśaphā, jāṅgalāśceti ṣaṇmāṃsavargā bhavanti |
eteṣāṃ vargāṇāmuttarottarā pradhānatamāḥ | te punardvividhā jāṅgalā ānūpāśceti
| tatra jāṅgalavargo'ṣṭavidhaḥ | tadyathā- jaṅghālā, viṣkirāḥ, pratudā,
guhāśayāḥ, prasahāḥ, parṇamṛgā, bileśayā, grāmyāśceti | teṣāṃ jaṅghālaviṣkirau
pradhānatamau ||53||
annaṃ bhaktarūpaṃ coktaṃ, pradhānavyañjanaṃ māṃsamāha- tadyathetyādi|
jaleśayāḥ kośasthāḥ pādino matsyāśca; ānūpāḥ kūlacarāḥ plavāśca;
grāmyaśabdenaikaśaphaśabdena ca grāmyāḥ, śaphaḥ khuraḥ; kravyabhukśabdena ca
guhāśayāḥ prasahāśca, kravyaṃ māṃsaṃ; jāṅgalaśabdena
jaṅghālaviṣkirapratudaparṇamṛgabileśayā iti trayodaśa bhedāḥ
ṣaṭsvevāntarbhūtāḥ| saṅkhyeyanirdeśādeva ṣaṭsaṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ ṣaḍgrahaṇaṃ
pratudādibhedā eteṣvevāvarudhyante, tena ṣaḍvargā iti niyamārtham; `anye'pi
jaṅghālādibhedā bhaviṣyantīti sūcanārtham’ ityapare| ayaṃ ṣoḍhā bhedaḥ
saṅkṣepeṇottarottaraprādhānyajñāpanāya| vargāṇāmuttarottaraprādhānyamāha-
eteṣāmityādi| punardvaividhyamāha- te punarityādi| dvaividhyakathanaṃ
jāṅgalatvenānūpatvena ca vakṣyamāṇabhedānāṃ guṇānugamāya|
jāṅgalasyāṣṭavidhatvamāha- tatretyādi| te sarve'traiva vakṣyante| teṣāṃ madhye
kasya prādhānyamityāha- teṣāmityādi| `jāṅgalaviṣkirau’ iti kvacit||53||
tāveṇahariṇarkṣakuraṅgakarālakṛtamālaśarabhaśvadaṃṣṭrāpṛṣatacāruṣkaramṛgamātṛkāprabhṛtayo
21
jaṅghālā mṛgāḥ kaṣāyā madhurā laghavo vātapittaharāstīkṣṇā hṛdyā
bastiśodhanāśca ||54||
jaṅghālaviṣkirāvāha- tāveṇetyādinā| tāviti yau jaṅghālaviṣkirau kathyete
ityarthaḥ| eṇaḥ kṛṣṇahariṇaḥ, hariṇo gaurahariṇaḥ, ṛkṣo nīlāṇḍaḥ `roru’ iti
prasiddhaḥ, kuraṅgaścaturagatiḥ `caturaṅga’ iti loke, karālo'dhoniṣkrāntadanto
himavadādiparvateṣu `kastūrīmṛga’ iti loke, kṛtamālā bahavaḥ saṅghātacāriṇo
mṛgā deśāntare lokādavagantavyāḥ, śarabho'ṣṭāpada uṣṭrapramāṇo mahāśṛṅgaḥ
pṛṣṭhagatacatuṣpādaḥ kāśmīre prasiddhaḥ, śvadaṃṣṭraścaturdaṣṭro'tiduṣṭaḥ
`karkaṭaka’ iti kārtikapure, pṛṣato binducitritaḥ `cittala’ iti loke,
cāruṣkaścāruśarīraḥ, svalpatanurmṛgabheda eva, mṛgamātṛkā alpā pṛthūdarā
caturaṅgastrī `medalī’ iti loke| prabhṛtigrahaṇāt koṭṭakārakarāmādayaḥ|
jaṅghālā iti praśastajaṅghāvantaḥ| teṣāṃ sāmānyaguṇamāha- kaṣāyā ityādi|
tīkṣṇā iti tīkṣṇaguṇakarmakaratvāt| bastiśodhanā iti
aśmarīśarkarāmūtrakṛcchramūtrāghātādiṣu pathyāḥ, mūtravirekakāriṇa
ityarthaḥ||54||
kaṣāyamadhuro hṛdyaḥ pittāsṛkkapharogahā | saṅgrāhī rocano balyasteṣāmeṇo
jvarāpahaḥ ||55||
teṣāṃ madhye kṛṣṇahariṇaguṇamāha- kaṣāyetyādi| eṇasya ṣaḍrasatve'pi
kaṣāyamadhurotkaṭatvāt kaṣāyamadhura ityuktam||55||
madhuro madhuraḥ pāke doṣaghno'naladīpanaḥ | śītalo baddhaviṇmūtra
sugandhirhariṇo laghuḥ ||56||
gaurahariṇaguṇamāha- madhura ityādi| baddhaviṇmūtra iti etenātīsāriṇāṃ
pramehiṇāṃ ca hita ityuktam; eṇastu pramehiṇāmahitaḥ bastiśodhanatvāt||56||
eṇaḥ kṛṣṇastayorjñeyo hariṇastāmra ucyate | yo na kṛṣṇo na tāmraśca kuraṅgaḥ
so'bhidhīyate ||57||
sūtreṇaiṇahariṇayorbhedamāha- eṇa ityādi||57||
śītā'sṛkpittaśamanī vijñeyā mṛgamātṛkā |
sannipātakṣayaśvāsakāsahikkārucipraṇut
||58||
mṛgamātṛkāmāha- śītetyādi||58||
lāvatittirikapiñjalavartīravartikāvartakanaptṛkāvārtīkacakorakalaviṅkamayūrakrakaropacakra-
kukkuṭasāraṅgaśatapatrakutittirikuruvāhakayavālakaprabhṛtayastryāhalā viṣkirāḥ
||59|| laghavaḥ śītamadhurāḥ kaṣāyā
doṣanāśanāḥ |60|
lāvaḥ prasiddhaḥ; tittiriḥ kṛṣṇatittiriścitrapakṣaḥ; kapiñjalo gauratittiriḥ;
vartīraḥ kapiñjalānūkaḥ kapiñjalādalpo vartikātaḥ kiñcinmahān vartikāsadṛśa
eva, `ghargharā’ iti loke; vartikāvartikau tadbhedau; naptṛkā loke
ghuḍurukābhidhā hūṅkārakāriṇyalpā pāṇḍurodarā; vārtīkā varticaṭakāḥ svalpāḥ
saṅghātacāriṇaḥ `vageḍā’ iti loke; cakoro raktākṣo viṣasūcakaḥ svanāmnā
khyātaḥ; kalaviṅkaḥ kālacaṭako bhṛṅgarājādbhinnaḥ, apare bhṛṅgarājamāhuḥ, anye
tu raktaśirasaṃ kṛṣṇagrīvaṃ grāmacaṭakākāraṃ kalaviṅkamāhuḥ; mayūraḥ
prasiddhaḥ; krakaro lāvāntako kapiñjalāt sthūlaḥ, `kayara’ iti loke; upacakraḥ
krakarabhedaḥ kṛśacañcurmadāvilaḥ; kukkuṭaḥ prasiddhaḥ; sāraṅgaścātakaḥ, anye
kṛṣṇakarburaścātakākāro viṣkiraḥ; śatapatro dārvāghāṭaḥ, `kāṣṭhakuṭṭaka’ iti
loke; kutittiristittiribhedaḥ pāṇḍuḥ kapilaḥ; kuruvāhakaḥ kurukurukaḥ;
yavālako yavaguḍurukaḥ| prabhṛtigrahaṇenaivañjātīyāḥ| vikīrya bhakṣayantīti
viṣkirāḥ; tribhiścaraṇayugalacañcubhirāhalanti vilikhantīti tryāhalāḥ| eteṣāṃ
sāmānyaguṇamāha- laghavaḥ śītamadhurā ityādi| anye
lāvādivartikādivargayorguṇāñ ślokena paṭhanti- “vargau svādurasāvetau
kaṣāyānurasau laghū| vātapittaharau nātiśītalau bastiśodhanau” iti; atrāpi sa
evārthaḥ||59||-
saṅgrāhī dīpanaścaiva
22
kaṣāyamadhuro laghuḥ | lāvaḥ kaṭuvipākaśca sannipāte tu pūjitaḥ
||60||
teṣāṃ madhye lāvakaguṇamāha- saṅgrāhītyādi| sannipāte tu pūjita iti pūjitaḥ
praśasta ityarthaḥ| sāmānyaguṇakathane doṣaśamana iti vacanādatra
sannipātavacanācca vātādīn vyastān samastānapi hantītyarthaḥ; athavā
sannipātajvare nivṛtte punarāgamananivṛttaye prayojya ityarthaḥ| atra kecit
paṭhanti- “gairikaḥpāṃśulaścaiva pauṇḍrako darbharastathā| lāvaścaturvidhaḥ
proktastittirirdvividhaḥ smṛtaḥ”- iti; gairikapāṃśulau prāsiddhau,
pauṇḍrakadarbharau deśāntare lokādavagantavyau| tittirirvyākhyātaḥ| asyāgre
kecid gairikapāṃśulapauṇḍrakadarbharabhedena guṇān pṛthagbhinnān paṭhanti;
etacca na bahusammataṃ, tasmānna paṭhanīyam||60||
īṣadgurūṣṇamadhuro vṛṣyo medhāgnivardhanaḥ | tittiriḥ sarvadoṣaghno grāhī
varṇaprasādanaḥ ||61|| raktapittaharaḥ śīto
laghuścāpi kapiñjalaḥ | kaphottheṣu ca rogeṣu mandavāte ca śasyate
||62|| hikkāśvāsānilaharo
viśeṣādgauratittiriḥ |63|
kṛṣṇatittiriguṇamāha- īṣadityādi| īṣadgurutvaṃ lāvakāpekṣayā| sarvagrahaṇaṃ
raktaduṣṭighnatvaprāptaye| gauratittiriguṇamāha- raktetyādi||61-62||-
vātapittaharā vṛṣyā medhāgnibalavardhanāḥ
||63|| laghavaḥ krakarā hṛdyāstathā
caivopacakrakāḥ |64|
krakaraguṇamāha- vātapittetyādi| upacakraguṇamāha- tathetyādi| tatheti
krakarasadṛśaguṇā ityarthaḥ||63|| -
kaṣāyaḥ svādulavaṇastvacyaḥ keśyo'rucau
23
hitaḥ ||64|| mayūraḥ
svaramedhāgnidṛkśrotrendriyadārḍhyakṛt |65|
mayūraguṇamāha- kaṣāya ityādi| dṛkśrotrendriyadārḍhyakṛditi
cakṣuḥśravaṇendriyadārḍhyakārītyarthaḥ||64||-
snigdhoṣṇo'nilahā vṛṣyaḥ svedasvarabalāvahaḥ
||65|| bṛṃhaṇaḥ kukkuṭo vanyastadvadgrāmyo
gurustu saḥ | vātarogakṣayavamīviṣamajvaranāśanaḥ
||66||
vanakukkuṭamāha- snigdhetyādi| vanyo vanajātaḥ| grāmyakukkuṭamāha-
tadvadityādi| tadvaditi vanakukkuṭavadityarthaḥ| gurustviti vanyo'pi guruḥ,
grāmyastu gurutara ityarthaḥ||65-66||
kapotapārāvatabhṛṅgarājaparabhṛtakoyaṣṭikakuliṅgagṛhakuliṅgagokṣveḍakaḍiṇḍimāṇavakaśatapatraka-
mātṛnindakabhedāśiśukasārikāvalgulīgiriśālaṭvālaṭṭūṣakasugṛhākhañjarīṭahārītadātyūhaprabhṛtayaḥ
24,
25
pratudāḥ ||67||
pratudānāha- kapotetyādi| kapoto vanavāsī `pāṇḍuka’ iti loke, sa ca
nānāvidhaḥ; pārāvato gṛhadevakulālayaḥ; bhṛṅgarājo bhramarako dhūmyāṭasadṛśaḥ
`pakṣirāja’ iti loke; parabhṛtaḥ kokilaḥ; koyaṣṭiḥ koyaṅgakā dīrghajaṅghā
`koyaṅga’ iti loke; kuliṅgo vanyacaṭako grāmyacaṭakākāraḥ; gṛhakuliṅgaḥ
puṇḍracaṭakaḥ ‘grāmacaṭaka’ iti loke; gokṣveḍo gonardaḥ; ḍiṇḍimāṇavakaḥ
ḍiṇḍimotkaṭadhvaniḥ; śatapatro rājaśūkaḥ; bhātṛnindakaḥ priyātmakaḥ
`putrarañjaka’ iti loke; bhedāśī putraśukaḥ, bhekāśīti kecit, tatrāpi sa
evārthaḥ; śukasārike prasiddhe; valgulī `gadulikā’ iti loke; giriśā
girivartikā, `parvatavāhī’ ityeke; laṭvā pheñjātako
26
raktapucchādhobhāgaḥ, anye bharadvājabhedamāhuḥ, `lāṭa’ iti loke; laṭṭūṣako
dvitīyapheñjātakaḥ
27, anye sañcānacañcvākṛticañcubhāgaṃ dīrghapucchādilakṣaṇena pratudaṃ
vihaṅgamāhuḥ; sugṛhā pītamastakā `vayā’
28
iti loke; khañjarīṭaḥ sitāsitavarṇo drutalalitagatiḥ `kavaḍiyā’ iti loke;
hārīto haritapītavarṇaḥ `haritāla’ iti loke; dātyūhaḥ kālakaṇṭakaḥ `rāyuka’
iti loke| prabhṛtigrahaṇād gopāputrasārapadendrādayaścarakoktāḥ| pratudā iti
pratudya bhakṣayantīti hetoḥ||67||
kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ phalāhārā marutkarāḥ | pittaśleṣmaharāḥ śītā
baddhamūtrālpavarcasaḥ ||68||
eṣāṃ sāmānyaguṇamāha- kaṣāyetyādi| phalāhārā marutkarā iti phalāhāratvena
vātakarāḥ, phalāhāratvaṃ svabhāvakathanaṃ vā; vātakaratvaṃ na kalāyādivat,
kintu māṃsāntarāpekṣayā na vātaṃ ghnantītyarthaḥ||68||
sarvadoṣakarasteṣāṃ bhedāśī maladūṣakaḥ |69|
teṣāṃ madhye bhedāśiguṇamāha- sarvadoṣakara ityādi| maladūṣaka iti
vātādidoṣajanano mūtrādimaladūṣakaśceti, svabhāvena doṣāṇāṃ malānāṃ ca
dūṣayitetyarthaḥ| kecit sarvadoṣakarasthāne `sarvadoṣahara’ iti pramādapāṭhaṃ
dṛṣṭvā sarvadoṣaharasya ca maladūṣakatvāsambhavena maladūṣakasthāne
`galadūṣaka’ iti paṭhanti; tacca pramādajatvānnādeyam|69|
kaṣāyasvādulavaṇo guruḥ kāṇakapotakaḥ ||69||
kāṇakapotaguṇamāha- kaṣāyetyādi| cakāro'tra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena
kāṇakapoto'pi tridoṣakopano maladūṣayiteti cakāreṇa pūrvānuvṛttaṃ samuccīyate|
kāṇakapoto vanavāsī pāṇḍukapotaḥ, anye'ruṇavarṇakamapi kapotamāhuḥ||69||
raktapittapraśamanaḥ kaṣāyaviśado'pi ca | vipāke
29
madhuraścāpi guruḥ pārāvataḥ smṛtaḥ ||70||
pārāvataguṇamāha- raktetyādi| viśadaḥ picchilaviparītaḥ||70||
kuliṅgo madhuraḥ snigdhaḥ kaphaśukravivardhanaḥ |71|
vanyakuliṅgaguṇamāha- kuliṅga ityādi|71|
raktapittaharo veśmakuliṅgastvatiśukralaḥ
||71||
gṛhakuliṅgaguṇamāha- raktetyādi| veśma gṛham||71||
siṃhavyāghravṛkatarakṣvṛkṣadvīpimārjāraśṛgālamṛgervārukaprabhṛtayo guhāśayāḥ
||72||
guhāśayānāha- siṃhetyādi| siṃhaḥ parākramī nidrāluḥ; vyāghro vikṛtamukho
nidrālurhiṃsraḥ; vṛkaḥ kukkurasadṛśaḥ paśuḥ kṣudraḥ
30; tarakṣurmṛgaśatrurvyāghraviśeṣaḥ `jarakha’ iti loke; ṛkṣo
bhallūko'tilomaśaḥ `riñcha’ iti loke; dvīpī vyāghrabhedaścitravyāghraḥ
`citraka’ iti loke; mārjāro biḍālaḥ, atra ca mārjāro guhāśayatvādaraṇyabiḍālo
boddhavyaḥ; śṛgālaḥ prasiddhaḥ; mṛgervārurmṛgabhakṣaḥ śṛgālākṛtiḥ
`hariṇaḍu(dra)va’ iti loke| prabhṛtigrahaṇādvāntādababhruprabhṛtayaḥ| guhāsu
parvatavivareṣu śerata iti guhāśayāḥ||72||
madhurā guravaḥ snigdhā balyā mārutanāśanāḥ | uṣṇavīryā hitā nityaṃ
netraguhyavikāriṇām ||73||
teṣāṃ sāmānyaguṇamāha- madhurā ityādi||73||
kākakaṅkakuraracāṣabhāsaśaśaghātyulūkacilliśyenagṛdhraprabhṛtayaḥ
31
prasahāḥ ||74||
prasahānāha- kāketyādi| kākaḥ prasiddhaḥ; kaṅko dīrghacañcurmahāpramāṇaḥ,
uktaṃ ca- “kaṅkaḥ syāt kaṅkamallākhyo bāṇapatrārhapakṣakaḥ| lohapṛṣṭho
dīrghapādaḥ pakṣādhaḥ pāṇḍuvarṇabhāk’’- iti; kuraraścillyākāro
nādotthāpitamatsyo hastamatsyagrāhī `kurala’ iti loke prasiddhaḥ; cāṣa
indranīlamaṇisadṛśapakṣaḥ śastadarśanaḥ `karaṭāśana’ iti loke prasiddhaḥ;
bhāso gokulacārī gṛdhraviśeṣaḥ śvetaśikhāvān; śaśaghātī cillyākāro
mahācaraṇanakhaḥ prahāreṇa śaśakāharaṇaśīlaḥ `śaśāgni’ iti loke prasiddhaḥ,
anye `pājī’ ityāhuḥ; ulūkaḥ kauśikaḥ; cilliḥ
32
cilhaḥ; śyenaḥ siñcāno garuḍānvayaḥ; gṛdhro māṃsāśī yojanadṛṣṭiḥ;
prabhṛtigrahaṇena dhūmapikākarapatrikādayo
33
gṛhyante| prasahya bhakṣayantīti prasahāḥ||74||
ete siṃhādibhiḥ sarve samānā vāyasādayaḥ | rasavīryavipākeṣu viśeṣācchoṣiṇe
hitāḥ ||75||
teṣāṃ sāmānyaṃ guṇamāha- ete ityādi| ete vāyasādayaḥ siṃhādibhiḥ samānāstulyā
iti sambandhaḥ| vāyasaḥ kākaḥ| te keṣu samānā ityāha- rasavīryavipākeṣu|
viśeṣādatiśayena| śoṣiṇe rājayakṣmiṇe||75||
madgumūṣikavṛkṣaśāyikāvakuśapūtighāsavānaraprabhṛtayaḥ parṇamṛgāḥ
||76||
parṇamṛgānāha- madgvityādi| madgumūṣiko māluyāsarpaḥ; anye tu madgumūṣikau
bhinnāvācakṣete; tatra madguḥ pūrvārtha eva, mūṣiko vṛkṣamūṣikaḥ vṛkṣaśāyikā
vṛkṣamarkaṭikā `gilī’ iti loke; avakuśo golāṅgulo vānaraviśeṣaḥ; pūtighāso
vṛkṣabiḍālaḥ sugandhivṛṣaṇaḥ `karpūraka’ iti loke; vānaro markaṭaḥ|
prabhṛtigrahaṇādevañjātīyā anye'pi| prāyeṇa vṛkṣasthāyitvāt parṇamṛgāḥ||76||
madhurā guravo vṛṣyāścakṣuṣyāḥ śoṣiṇe hitāḥ | sṛṣṭamūtrapurīṣāśca
kāsārśaḥśvāsanāśanāḥ ||77||
eteṣāṃ sāmānyaguṇamāha- madhurā ityādi||77||
śvāvicchalyakagodhāśaśavṛṣadaṃśalopākalomaśakarṇakadalīmṛgapriyakājagarasarpamūṣikanakulamahābabhruprabhṛtayo
bileśayāḥ ||78||
bileśayānāha- śvāvidityādi| śvāvit sūcisadṛśaromayuktā `sihai' iti loke;
śalyako vajraśakalo bṛhadgodhānukārī `sālā' iti loke; godhāśaśau prasiddhau;
vṛṣadaṃśo grāmamārjāraḥ, anye vanamārjāramāhuḥ; lopākaḥ śṛgālabhedaḥ,
`lāṅgalaka' iti loke; lomaśakarṇo nalatkaraḥ; kadalī mahābiḍālasamo
vyāghrākāraḥ `kadalīhaṇḍa' iti pauṇḍre prasiddhaḥ, anye sarpaviśeṣamāhuḥ,
apare `kadalīmṛga' iti samastaṃ paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ; mṛgapriyako
gonasaḥ; ajagaro mahāsarpaḥ, sarpaḥ punaralpo
rājilamaṇḍalidarvīkarabhedāttrividhaḥ; mūṣiko bhūmimūṣikaḥ; nakulo
bhujaṅgaśatruḥ; tadbhedo mahābabhruḥ;
prabhṛtigrahaṇādgaṇḍakajāhakaprabhṛtayo'pi draṣṭavyāḥ|
bilaśāyitvādbileśayāḥ||78||
varcomūtraṃ saṃhataṃ kuryurete vīrye coṣṇāḥ pūrvavat svādupākāḥ | vātaṃ hanyuḥ
śleṣmapitte ca kuryuḥ snigdhāḥ kāsaśvāsakārśyāpahāśca
||79||
eteṣāṃ sāmānyaguṇamāha- varca ityādi| saṃhataṃ sāndram| anye tu `sāṅgrāhikā
baddhamūtrāstathaite' iti paṭhanti||79||
kaṣāyamadhurasteṣāṃ śaśaḥ pittakaphāpahaḥ | nātiśītalavīryatvādvātasādhāraṇo
mataḥ ||80||
teṣāmeva keṣāñcidguṇaviśeṣamāha- kaṣāyetyādi| vāte sādhāraṇo madhyasthaḥ,
sādhāraṇadeśavat; na cāyaṃ vātaṃ kopayati na ca vātaśamaṃ karoti;
mādhuryādvātaśamahetuḥ, kaṣāyāt saśaityāccāheturiti sādhāraṇatvam||80||
godhā vipāke madhurā kaṣāyakaṭukā smṛtā | vātapittapraśamanī bṛṃhaṇī
balavardhanī ||81|| śalyakaḥ svādupittaghno
laghuḥ śīto viṣāpahaḥ | priyako mārute pathyo'jagarastvarśasāṃ hitaḥ
||82|| durnāmāniladoṣaghnāḥ
kṛmidūṣīviṣāpahāḥ | cakṣuṣyā madhurāḥ pāke sarpā medhāgnivardhanāḥ
||83|| darvīkarā dīpakāśca teṣūktāḥ
kaṭupākinaḥ | madhurāścāticakṣuṣyāḥ sṛṣṭaviṇmūtramārutāḥ
||84||
godhetyādi| dūṣīviṣāpahā iti viṣameva dāvāgnivātātapādyabhibhavena mandatāṃ
gataṃ viṣapītasya vā viṣaṃ dūṣīviṣam| sarpāḥ sāmānyasarpāḥ| darvīkarāḥ
phaṇākarā ityarthaḥ| dīpakā rājimantaḥ||81-84||
aśvāśvataragokharoṣṭrabastorabhramedaḥpucchakaprabhṛtayo grāmyāḥ
||85||
grāmyānāha- aśvāśvataretyādi| aśvo ghoṭakaḥ; aśvāyāṃ gardabhena
janito'śvataraḥ `vesara’ iti loke; gauḥ prasiddhā; kharo gardabhaḥ; uṣṭraḥ
karabhaḥ; bastaśchagalaḥ, urabhro meṣaḥ; medaḥpucchako dumbakaḥ, anye
eḍakamāhuḥ, prabhṛtigrahaṇādvekkaprabhṛtayaḥ| prāyo grāmavāsitvādgrāmyāḥ||85||
grāmyā vātaharāḥ sarve bṛṃhaṇāḥ kaphapittalāḥ | madhurā rasapākābhyāṃ dīpanā
balavardhanāḥ ||86||
teṣāṃ sāmānyaṃ guṇamāha- grāmyā ityādi||86||
nātiśīto guruḥ snigdho mandapittakaphaḥ smṛtaḥ | chagalastvanabhiṣyandī teṣāṃ
pīnasanāśanaḥ ||87||
atha chagalaguṇamāha- nātiśīta ityādi| alpasnehagauravābhyāmalpakaphaḥ,
uṣṇānubandhādalpaśaityādalpapittaḥ, kaṭutiktavyāyāmālpāmbusevanādanabhiṣyandī
alpābhiṣyandī doṣadhātumalasrotasāmalpakledaprāptijanana ityarthaḥ||87||
bṛṃhaṇaṃ māṃsamaurabhraṃ pittaśleṣmāvahaṃ guru |88|
meṣaguṇamāha- bṛṃhaṇamityādi| aurabhraṃ māṃsaṃ yadyapi
pittaśleṣmakaramatroktaṃ, tathā'pi sātiśayaṃ pittaṃ śleṣmāṇaṃ ca na karotīti
vyāpyacandrācāryamatam|88|
medaḥpucchodbhavaṃ vṛṣyamaurabhrasadṛśaṃ guṇaiḥ
||88||
medaḥpucchaguṇamāha- meda ityādi||88||
śvāsakāsapratiśyāyaviṣamajvaranāśanam | śramātyagnihitaṃ gavyaṃ
pavitramanilāpaham ||89||
gavyaguṇamāha- śvāsakāsetyādi||89||
aurabhravatsalavaṇaṃ māṃsamekaśaphodbhavam |90|
salavaṇamīṣallavaṇam| śaphaḥ khuraḥ|90|
alpābhiṣyandyayaṃ vargo jāṅgalaḥ samudāhṛtaḥ
||90||
alpetyādi||90||
dūre janāntanilayā dūre pānīyagocarāḥ | ye mṛgāśca vihaṅgāśca
te'lpābhiṣyandino matāḥ
||91|| atīvāsannanilayāḥ samīpodakagocarāḥ |
ye mṛgāśca vihaṅgāśca mahābhiṣyandinastu te
||92||
sarveṣāmeva jāṅgalānāmalpābhiṣyanditvaṃ mābhūdityāha- dūra ityādi|
janaśabdo'tra grāmavācī, tena dūre grāmādgṛhā ityarthaḥ; anye ‘dūre
janāttanilayāḥ’ iti paṭhitvā vyākhyānayanti- dūre janānāmātto gṛhīto nilayo
yairmṛgairvihaṅgaiśca te tathā| dūre pānīyagocarā iti dūre pānīyaviṣayāḥ
pānīyāddūranivāsina ityarthaḥ| ye mṛgāśceti cakārāt sarpādayaḥ|
atīvāsannanilayā iti atiśayena grāmāsannagṛhā ityarthaḥ| samīpodakagocarā iti
pānīyasamīpabhūmicāriṇa ityarthaḥ| atrāpi
cakārāddhanvānūpacāriṇāmajāvitittirīṇāṃ jāṅgalapaṭhitānāmapi
miśragocaratvānnātyabhiṣyanditvam||91-92||
ānūpavargastu pañcavidhaḥ | tadyathā- kūlacarāḥ, plavāḥ, koṣasthāḥ, pādino,
matsyāśceti ||93||
ānūpavargaprakārānāha- ānūpavargastvityādi| anugatā āpo'sminniti
sajalasthalātmako
34
deśaḥ, tadbhavā ānūpāḥ| kūlaṃ nadyāditaṭaṃ, tatra caranti bhakṣayanti
bhramanti ca ye te kūlacarāḥ| plavante pānīye taranti ye te plavāḥ| kośaḥ
śaṅkhādīnāṃ sampuṭaḥ, tatra tiṣṭhantīti kośasthāḥ| pādinaḥ pādavantaḥ| matsyāḥ
prasiddhāḥ||93||
tatra
gajagavayamahiṣarurucamarasṛmararohitavarāhakhaḍgigokarṇakālapucchakodranyaṅkvaraṇyagavayaprabhṛtayaḥ
kūlacarāḥ paśavaḥ ||94||
tatra kūlacarānāha- tatretyādi| gajo hastī; gavayo gosadṛśaḥ; mahiṣaḥ
prasiddhaḥ; ruruḥ śaradi śṛṅgatyāgī, tallakṣaṇaṃ ucyate- “vikaṭabahuviṣāṇaḥ
śambarākāradehaḥ salilataṭacaratvācchambarebhyo vicitraḥ| tyajati śaradi
śṛṅgaṃ rautyato'sau ruruḥ syāt pṛthulamṛgaviśeṣaḥ prāyaśaścedideśe’’ iti;
camaraḥ keśamṛtyurgosadṛśaḥ; sṛmaro mahāśūkaraḥ, anye tu
mahāśvākāraścamarāntakaḥ; rohito lohitavarṇo mṛgajātiḥ, anye tu `rohiṣa’ iti
paṭhanti vyākhyānayanti ca- kacchaśūkara ityarthaḥ, apare phalaśūkaramāhuḥ;
varāhaḥ śūkaraḥ; khaḍgī gaṇḍakaḥ; gokarṇo gosadṛśakarṇaḥ `gona’ iti
prasiddhaḥ; kālapucchako lalatkṛṣṇapucchakaḥ; odraḥ pānīyabiḍālaḥ, `odana’ iti
loke; nyaṅkuḥ `nyaṅguṇa’ iti loke; araṇyagavayo vanyagavayaḥ||94||
vātapittaharā vṛṣyā madhurā rasapākayoḥ | śītalā balinaḥ snigdhā mūtralāḥ
kaphavardhanaḥ ||95||
teṣāṃ sāmānyaguṇamāha- vātetyādi| śītalā iti atra cakāro luptanirdiṣṭo
draṣṭavyaḥ, tenauṣṇyamapi keṣāñciddraṣṭavyam||95||
virūkṣaṇo lekhanaśca vīryoṣṇaḥ pittadūṣaṇaḥ | svādvamlalavaṇasteṣāṃ gajaḥ
śleṣmānilāpahaḥ ||96|| gavayasya tu māṃsaṃ
hi snigdhaṃ madhurakāsajit | vipāke madhuraṃ cāpi vyavāyasya tu vardhanam
||97||
teṣāṃ keṣāñcideva guṇaviśeṣamāha- virūkṣaṇa ityādi| samuditau kaphavātau
hanti, kevalaṃ tu kaphaṃ karotyeva; gajādiṣu virūkṣaṇakaphaghnatvādi
svajātyapekṣaṃ pariṇativiśeṣāt||96-97||
snigdhoṣṇamadhuro vṛṣyo mahiṣastarpaṇo guruḥ | nidrāpuṃstvabalastanyavardhano
māṃsadārḍhyakṛt ||98||
snigdhoṣṇetyādi| vṛṣyaḥ puṃstvavardhana iti ca dvayaṃ srutivṛddhiprāptaye||98||
rurormāṃsaṃ samadhuraṃ kaṣāyānurasaṃ smṛtam | vātapittopaśamanaṃ guru
śukravivardhanam ||99|| tathā camaramāṃsaṃ
tu snigdhaṃ madhurakāsajit | vipāke madhuraṃ cāpi vātapittapraṇāśanam
||100|| sṛmarasya tu māṃsaṃ ca kaṣāyānurasaṃ
smṛtam | vātapittopaśamanaṃ guru śukravivardhanam
||101|| svedanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ śītalaṃ
tarpaṇaṃ guru | śramānilaharaṃ snigdhaṃ vārāhaṃ balavardhanam
||102|| kaphaghnaṃ khaḍgipiśitaṃ
kaṣāyamanilāpaham | pitryaṃ pavitramāyuṣyaṃ baddhamūtraṃ virūkṣaṇam
||103|| gokarṇamāṃsaṃ madhuraṃ snigdhaṃ mṛdu
kaphāvaham | vipāke madhuraṃ cāpi raktapittavināśanam
35||104||
rurormāṃsamityādi| svedanaṃ svedajanakam| bṛṃhaṇamiti bṛṃhaṇaṃ
dehavṛddhikaram| vṛṣyaṃ śukralam| tarpaṇaṃ tṛptijanakam| pitryamiti pitṛbhyo
hitam||99-104||
haṃsasārasakrauñcacakravākakurarakādambakāraṇḍavajīvañjīvakabakabalākāpuṇḍarīkaplavaśarārīmukha-
nandīmukhamadgūtkrośakācākṣamallikākṣaśuklākṣapuṣkaraśāyikākonālakāmbukukkuṭikāmegharāvaśvetavāralaprabhṛtayaḥ
36
plavāḥ saṅghātacāriṇaḥ ||105||
plavānāha- haṃsetyādi| haṃsaḥ kalasvaro lalitagatiḥ prasiddhaḥ; sāraso
lakṣmaṇo raktaśirāḥ prasiddha eva; krauñcaḥ krauciraḥ; cakravāko dvandvacaro
niśāviyogī; kuraraḥ asya prasaheṣvapi pāṭhaḥ, tenobhayeṣāmapi guṇā boddhavyāḥ,
anye tu kaṅkamallasadṛśajalacaraṃ kuraramāhuḥ; kādambaḥ
kalahaṃso'tidhūsarapakṣaḥ, anye tu raktacañcuśiraḥkṛṣṇapāndādīnāṃ lakṣaṇena
kṛtvā `kayamba’ iti paṭhanti; kāraṇḍavaḥ śuklahaṃsabhedo'lpaḥ, anye
karaha(ī)vamāhuḥ, uktaṃ ca- `kāraṇḍavaḥ kākavaktro dīrghāṅghriḥ
kṛṣṇavarṇabhāk’’- iti; jīvañjīvako viṣadarśanamṛtyuḥ; bakaḥ pāṇḍurapakṣaḥ
prasiddhaḥ; balākā bakabhedaḥ ‘bagulī’ iti loke; puṇḍarīko nalinanayanaḥ,
plavo mahāpramāṇaḥ prasevakagalaḥ `sagaḍa’ iti loke; śarārīmukhaḥ khadiravarṇo
`girgarāṭī’ iti loke; nandīmukhaḥ patrāṭī āṭībhedaḥ; madgurjalakākaḥ; utkośaḥ
kurarabhedo matsyāśī; kācākṣaḥ kapardiyākaḥ `bahuḍī’ iti loke; mallikākṣaḥ
śuklaśabalaḥ; śuklākṣastadbhedaḥ, anye tu malinacañcucaraṇo haṃsabheda
evetyāhuḥ; puṣkaraśāyikā padmapatraśāyikā; konālakaḥ śyāmapṛṣṭhaśvetodaraḥ
`pānīyavartikā’ iti loke; ambukukkuṭikā jalakukkuṭī kṛṣṇavarṇā, `buḍiyāka’ iti
loke; megharāvaścātakaḥ, anye tu cātakaṃ viṣkireṣvāmananti; śvetavāralaḥ
śuklapakṣaḥ prasevakagalaḥ `jyeṣṭhabalākā’ iti loke|
prabhṛtigrahaṇādārāmaṇḍituṇḍikāmṛṇālakaṇṭhādayaḥ||105||
raktapittaharāḥ śītāḥ snigdhā vṛṣyā marujjitaḥ | sṛṣṭamūtrapurīṣāśca madhurā
rasapākayoḥ ||106||
teṣāṃ sāmānyaguṇamāha- raktetyādi||106||
gurūṣṇamadhuraḥ snigdhaḥ svaravarṇabalapradaḥ | bṛṃhaṇaḥ śukralasteṣāṃ haṃso
vātavikāranut ||107||
keṣāñcidviśeṣaguṇamāha- gurūṣṇetyādi| anye punaratra
sārasakrauñcakurarakāraṇḍavakādambakajīvañjīvakānāmapi viśiṣṭhaṃ guṇaṃ
paṭhanti, tannātiprasiddhamiti na likhitam||107||
śaṅkhaśaṅkhanakaśuktiśambūkabhallūkaprabhṛtayaḥ kośasthāḥ
||108||
kośasthānāha- śaṅkhetyādi| śaṅgaḥ prasiddhaḥ; śaṅkhanakaḥ kṣudraśaṅkhaḥ
śaṅkhabheda eva; śuktiḥ samudrajā śimpiḥ; śambūka āvartakośaḥ, `sāṅkhulā’ iti
loke; bhallūkaḥ kapardakaḥ, anye śambūkabhedamāhuḥ| prabhṛtigrahaṇāt
voḍikajalaśuktiśambūkabhedā bahuvidhā gṛhyante||108||
kūrmakumbhīrakarkaṭakakṛṣṇakarkaṭakaśiśumāraprabhṛtayaḥ pādinaḥ
||109||
pādina āha- kūrmetyādi| kūrmaḥ kacchapaḥ, sa tu nānāvidho
vartuladīrghamahadādibhedena; kumbhīro'pi nānābhedo ghaḍiyālagodhādibhedena;
karkaṭo'pi dvividhaḥ kṛṣṇaśuklabhedena; śiśumāro dṛtyākāro'ntarvakro
bahirniḥśvāsamuk, so'pi dvividho vartuladīrghabhedena, dīrghaṃ `phāṇita’ iti
lokāḥ prāhuḥ, sa evātra gṛhyate pāditvāt| prabhṛtigrahaṇādgrāhādayaḥ||109||
śaṅkhakūrmādayaḥ svādurasapākā marunnudaḥ | śītāḥ snigdhā hitāḥ pitte
varcasyāḥ śleṣmavardhanāḥ ||110||
teṣāṃ kośasthānāṃ pādināṃ caikaguṇatvādubhayorvargayorguṇamekīkṛtyāha-
śaṅkhakūrmādaya ityādi||110||
kṛṣṇakarkaṭakasteṣāṃ balyaḥ koṣṇo'nilāpahaḥ | śuklaḥ sandhānakṛt
sṛṣṭaviṇmūtro'nilapittahā ||111||
teṣāṃ madhye kasyacidguṇamāha- kṛṣṇetyādi||111||
matsyāstu dvividhā nādeyāḥ sāmudrāśca
||112||
matsyānāha- matsyāstvityādi||112||
tatra nādeyāḥ-
rohitapāṭhīnapāṭalārājīvavarmigomatsyakṛṣṇamatsyavāguñjāramuralasahasradaṃṣṭraprabhṛtayaḥ
37||113||
tatra nādeyānāha- tatretyādi| rohito ghanaśakalaḥ prasiddhaḥ; pāṭhinaḥ
punaraśakala eva dīrgho nirmalaḥ so'pi `voyāla
38
’ iti loke prasiddha eva; varmiḥ sarpākāro matsyaḥ; gomatsyaḥ
svanāmaprasiddhaḥ, ``kṛṣṇamatsyastu śakalī bahukaṇṭakasaṃyutaḥ| kaṣāyavarṇo
raktākṣaḥ, kathito matsyavedibhiḥ’’- iti; vāguñjāraḥ `vāhasa’ iti loke;
sahasradaṃṣṭro mahāpāṭhinaḥ; śeṣāstu kaivartebhyo jñeyāḥ;
prabhṛtigrahaṇācchapharādayaḥ||113||
nādeyā madhurā matsyā guravo mārutāpahāḥ | raktapittakarāścoṣṇā vṛṣyāḥ
snigdhālpavarcasaḥ ||114||
teṣāṃ sāmānyaguṇamāha- nādeyā ityādi||114||
kaṣāyānurasasteṣāṃ śaṣpaśaivālabhojanaḥ | rohito mārutaharo nātyarthaṃ
pittakopanaḥ ||115||
nādeyānāmeva keṣāñcidguṇaviśeṣamāha- kaṣāyetyādi| śaṣpaṃ bālatṛṇaṃ, śaivālaṃ
śaivalam||115||
pāṭhīnaḥ śleṣmalo vṛṣyo
39
nidrāluḥ piśitāśanaḥ | dūṣayedraktapittaṃ tu kuṣṭharogaṃ karotyasau | muralo
bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ stanyaśleṣmakarastathā
||116||
pāṭhīnamāha- pāṭhīna ityādi| piśitāśano māṃsabhakṣakaḥ||116||
sarastaḍāgasambhūtāḥ snigdhāḥ svādurasāḥ smṛtāḥ | mahāhradeṣu balinaḥ,
svalpe'mbhasyabalāḥ smṛtāḥ ||117||
sarastaḍāgādijān matsyānāha- sara ityādi| hradaḥ `drahaḥ’ iti loke||117||
timitimiṅgilakuliśapākamatsyanirulanandivāra(ru)lakamakaragargaracandrakamahāmīnarājīvaprabhṛtayaḥ
40
sāmudrāḥ ||118||
sāmudrānāha- timītyādi| timirmahattamo matsyaḥ; timiṅgilastato'pi mahattamaḥ;
kuliśaḥ `kuḍiśa’ iti loke; nandivāralakaḥ ‘samudraśimbāka’ iti loke; makaro
hiṃsradaṃṣṭrakaḥ
41; gargaraḥ svanāmnā prasiddhaḥ; candrakaḥ pārśveṣu kaṇṭakavalayito vartulo
matsyaḥ; rājīvo vajrābho bahvāyataḥ svanāmaprasiddhaḥ; śeṣāstu
samudratīravāsibhyo jñeyāḥ| prabhṛtigrahaṇādanye'pi tebhya eva jñeyāḥ||118||
sāmudrā guravaḥ snigdhā madhurā nātipittalāḥ | uṣṇā vātaharā vṛṣyā varcasyāḥ
śleṣmavardhanāḥ ||119|| balāvahā viśeṣeṇa
māṃsāśitvāt samudrajāḥ |120|
sāmudramatsyānāṃ sāmānyaguṇamāha- sāmudrā ityādi||119||
samudrajebhyo nādeyā bṛṃhaṇatvādguṇottarāḥ
||120|| teṣāmapyanilaghnatvāccauṇṭyakaupyau
42
guṇottarau | snigdhatvāt svādupākatvāttayorvāpyā
43
guṇādhikāḥ ||121||
sāmudrādīnāṃ sārataratvamāha- samudrajebhya ityādi| guṇottarāḥ guṇotkṛṣṭāḥ|
teṣāṃ nādeyamatsyānām||120-121||
nādeyā guravo madhye yasmāt pucchāsyacāriṇaḥ | sarastaḍāgajānāṃ tu viśeṣeṇa
śiro laghu ||122|| adūragocarā
yasmāttasmādutsodapānajāḥ | kiñcinmuktvā śirodeśamatyarthaṃ guravastu te
||123|| adhastādguravo jñeyā matsyāḥ
sāgarasambhavāḥ | urovicaraṇātteṣāṃ pūrvamaṅgaṃ laghu smṛtam
||124|| ityānūpo mahāṣyandī māṃsavarga
udīritaḥ
44||125||
nādeyādimatsyāvayavānāṃ gurulāghavamāha- nādeyā guravo madhye ityādi| āsyaṃ
mukham| adūragocarā adūraviṣayā alpavyāyāmā ityarthaḥ| utsodapānajā
giriprasravaṇajāḥ| mahābhiṣyandīti
doṣadhātumalasrotasāmatiśayakledakārītyarthaḥ; anye tvanyathā kṛtvā paṭhanti,
taducyate- ``hṛdayasthānnaniryāsavāhisrotomukhāni yat| bhuktaṃ limpati
paicchilyādabhiṣyandi taducyate|| vaiśadyāt kaphahantṛtvāttānyeva vivṛṇoti
yat| taduktamanabhiṣyandi dravyaṃ dravyaviśāradaiḥ’’- iti||122-125||
tatra śuṣkapūtivyādhiviṣasarpahatadigdhaviddhajīrṇakṛśabālānāmasātmyacāriṇāṃ
ca māṃsānyabhakṣyāṇi,
yasmādvigatavyāpannāpahatapariṇatālpāsampūrṇavīryatvāddoṣakarāṇi
45
bhavanti; ebhyo'nyeṣāmupādeyaṃ māṃsamiti
||126||
māṃsamanupādeyamāha- tatretyādi| pūtiḥ śaṭitaḥ; hataśabdo vyādhiviṣasarpaiḥ
pratyekaṃ sambadhyate; digdhaviddhaḥ viṣādiliptaśasrādividdhaḥ, jīrṇo vṛddhaḥ,
kṛśo durbalaḥ, asātmyacāriṇām anucitāhārabhakṣiṇām| kasmādanupādeyānityāha-
yasmādityādi| bālānāmasampūrṇavīryatvādityarthaḥ| asātmyacāriṇāmanupādeyatve
hetuḥ sūtrakāreṇa nibandhakāraiścānukto'pi svayamūhyaḥ| māṃsamupādeyamāha-
ebhya ityādi| doṣarahitaṃ guṇavat, grāhyamityarthaḥ||126||
arocakaṃ pratiśyāyaṃ guru śuṣkaṃ prakīrtitam | viṣavyādhihataṃ mṛtyuṃ bālaṃ
chardiṃ ca kopayet ||127|| kāsaśvāsakaraṃ
vṛddhaṃ tridoṣaṃ vyādhidūṣitam | klinnamutkleśajananaṃ kṛśaṃ vātaprakopaṇam
||128||
śuṣkādīnāṃ doṣamāha- arocakamityādi| śuṣkaṃ māṃsamarocakaṃ pratiśyāyaṃ ca
`karoti’ ityadhyāhāraḥ| mṛtyumiti atrāpi `karoti’ ityadhyāhāraḥ| klinnaṃ
śaṭitam| utkleśaḥ thūtkaraṇam| asātmyacāriṇāṃ doṣaḥ svayamapyūhyaḥ||127-128||
striyaścatuṣpātsu, pumāṃso vihaṅgeṣu, mahāśarīreṣvalpaśarīrāḥ, alpaśarīreṣu
mahāśarīrāḥ, pradhānatamāḥ; evamekajātīyānāṃ mahāśarīrebhyaḥ
kṛśaśarīrāḥpradhānatamāḥ ||129||
guṇavanmāṃsaprasaṅgena liṅgādyadhikṛtyāha- striya ityādi| catuṣpadāṃ madhye
striyaḥ pradhānatamāḥ, vihaṅgānāṃ madhye pumāṃsaḥ puruṣāḥ pradhānatamāḥ|
mahāśarīreṣvityādi mahāśarīreṣu khaḍgimahiṣādiṣu, alpaśarīrā ānūpā eva
ruruprabhṛtayaḥ pradhānatamāḥ| alpaśarīreṣviti alpaśarīrā viṣkirā lāvādayaḥ,
teṣu mahāśarīrāḥ; kṛśamāṃsasya niṣiddhatvāt||129||
sthānādikṛtaṃ
46
māṃsasya gurulāghavamupadekṣyāmaḥ | tadyathā- raktādiṣu śukrānteṣu
dhātuṣūttarottarā gurutarāḥ, tathā
47
sakthiskandhakroḍaśiraḥpādakarakaṭīpṛṣṭhacarmakāleyakayakṛdantrāṇi
48||130|| śiraḥskandhaṃ kaṭī pṛṣṭhaṃ sakthinī
cātmapakṣayoḥ | guru pūrvaṃ vijānīyāddhātavastu yathottaram
||131|| sarvasya prāṇino dehe madhyo
gururudāhṛtaḥ | pūrvabhāgo guruḥ puṃsāmadhobhāgastu yoṣitām
||132|| urogrīvaṃ vihaṅgānāṃ viśeṣeṇa guru
smṛtam | pakṣotkṣepātsamo dṛṣṭo madhyabhāgastu pakṣiṇām
||133||
sthānādikṛtamityādi| raktādidhātūnāṃ gurulāghavamuktvetarāvayavānāha-
tathetyādi| tatheti yathottaraṃ guravaḥ| sakthinī ūrū, skandho bāhuśiraḥ,
kroḍo hṛdayasthānaṃ, paścādbhāgasthitau pādau, agrimabhāgasthitau karau,
kāleyakaṃ vṛkkaṃ, yakṛt kālakhaṇḍaṃ dakṣiṇabhāgasthitam| dvayaṃ
dvayamadhikṛtyāha- śira ityādi| skandhācchiro guru, pṛṣṭhāt kaṭiḥ| sakthinī
cātmapakṣayoriti sakthinī dve, te cātmapakṣayoḥ svāṃśayoryathāpūrvaṃ guruṇī
jñeye; tena sakthna uttarabhāgāpekṣayā pūrvo bhāgo gururityarthaḥ
49| anye tu `āmapakvayoḥ’ iti paṭhanti, `pakvādāmamāṃsaṃ guru’ iti
vyākhyānayanti; tanna, pañjikākārābhyāṃ dūṣitatvāt| jejjaṭastu śira ityādi
saṅgrahaślokatvena paṭhati, tadapi pañjikākārau na manyete| sarvasyāpi
śarīrasya madhye ko bhāgo gururityāha- sarvasyetyādi| strīpuruṣavibhāgenāha-
pūrvabhāga ityādi| pūrvabhāga upariṣṭādbhāgaḥ| pakṣiṇāmāha- urogrīvamityādi|
sama iti nātigururnātilaghurityarthaḥ||130-133||
atīva rūkṣaṃ māṃsaṃ tu vihaṅgānāṃ phalāśinām | bṛṃhaṇaṃ māṃsamatyarthaṃ
khagānāṃ piśitāśinām ||134|| matsyāśināṃ
pittakaraṃ vātaghnaṃ dhānyacārinām
50|135|
āhāraviśeṣeṇāpi māṃseṣu raukṣyādiviśeṣamāha- atīvetyādi| phalāśināṃ
māṃsamitaramāṃsāpekṣayā rūkṣam||134||-
jalajānūpajā grāmyā kracyādaikaśaphāstathā
||135|| prasahā bilavāsāśca ye ca
jaṅghālasañjñitāḥ | pratudā viṣkirāścaiva laghavaḥ syuryathottaram |
alpābhiṣyandinaścaiva yathāpūrvamato'nyathā
||136||
uktavargāṇāṃ gurulāghavamāha- jalajetyādi|
ato'smāllaghutvādalpābhiṣyanditvācca| anyatheti mahābhiṣyandino
guravaścetyarthaḥ||135-136||
prāmāṇādhikāstu svajātāvalpasārā guravaśca | sarvaprāṇināṃ sarvaśarīrebhyaḥ
pradhānatamā bhavanti yakṛtpradeśavartinastānādadīta; pradhānālābhe
madhyamavayaskaṃ sadyaskamakliṣṭamupādeyaṃ māṃsamiti
||137||
pramāṇetyādi| svajātau ātmīyajātau| alpasārāḥ tucchabalā ityarthaḥ| satyāṃ
kṛtsnaśarīraprāptau guṇavaccharīrāvayavagrahaṇaṃ nirdiśannāha- sarvetyādi|
yakṛtpradeśavartiśabdena yakṛtpradeśe yā dīrghākārā māṃsavartayo bhavanti tā
iha gṛhyante; etena samastaśarīraprāptāvapi viśiṣṭaśarīrāvayavagrahaṇamuktam|
anye tu `sarvaprāṇināṃ sarvaśarīrebhyaḥ pradhānatamā yā vartirbhavati
tāmādadīta’ iti paṭhanti; `māṃsaleṣvavakāśeṣu yā vartayo bhavanti tā grāhyā’
iti vyākhyānayanti| tadalābhe madhyamavayaḥsthaṃ sāmānyadeśajamapi
grāhyamityāha- pradhānālābhe ityādi| madhyamavayasthaṃ māṃsamiti
madhyamavayaḥsthasya prāṇina ityarthaḥ| anye `madhyaṃ vayaḥsthaṃ’ iti
paṭhanti, vyākhyānayanti ca- madhyaṃ grāhyamiti tadvayaḥsthasya
taruṇasyetyarthaḥ| sadyaskaṃ sadyohatamāṃsam| akliṣṭaṃ mano'nukūlam||137||
bhavati cātra- caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyā | liṅgaṃ pramāṇaṃ
saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate
51||138|| iti māṃsavargaḥ |
idānīmuktaṃ sarvaṃ gurulāghavahetuṃ sukhasmaraṇārthamekīkṛtya ślokena
nirdiśannāha- cara ityādi| parīkṣyata iti carādibhiḥ sarvaiḥ pratyekaṃ
sambadhyate| caraśabdo'trāhāravihārayorvartate; tadyathā- kasmin deśe'yaṃ
viharati dhanvani anūpe vā jale vā viyati vā; kiṃ punarayamāharati
atigurvatilaghu vā, śītamuṣṇaṃ vā, snigdhaṃ rūkṣaṃ vā;
tattadāhāravihāraguṇabhāvitaśarīradhātormṛgasya pakṣiṇo vā tattadguṇameva
māṃsamiti bhāvaḥ| āhāro yathā- `śaṣpaśaivālabhojanā’ ityādi| vihāro yathā-
`atīvāsannanilayā’ ityādi| śarīrāvayavāḥ parīkṣyante; tadyathā- `urogrīvaṃ
vihaṅgānāṃ viśeṣeṇa guru smṛtam’ ityādi| svabhāvo yathā- `svabhāvāllaghavo
mudgāstathā lāvakapiñjalāḥ’ iti| svabhāvo'trācāryeṇa noktaḥ, sarvatraiva
carādiṣvaṣṭāsvapi svabhāvasyānuṣaṅgāt| `dhātavastu yathottaram’ ityādi
dhātuparīkṣā| kriyā yathā- `urovicaraṇātteṣāṃ pūrvamaṅgaṃ laghu smṛtam’
ityādi| liṅgaṃ yathā- `striyaścatuṣpādeṣu, pumāṃso vihaṅgeṣu’ iti| pramāṇamiti
`mahāśarīreṣvalpaśarīrā’ ityādi| saṃskāro yathā-
`snehagorasadhānyāmlaphalāmlairamlitaṃ ca yat| yathottaraṃ laghu’ ityādi|
mātrā cāsminniti `gurūṇāmardhasauhityaṃ laghūnāṃ tṛptiriṣyate’; mātrā ceti
cakārādagnirapi parīkṣyate, tenāgnibalāpekṣiṇī dravyagurulāghavāpekṣiṇī ca
mātrā| tadevaṃ carādīn parīkṣya māṃseṣu gurulāghavaṃ vācyamityarthaḥ| iti
māṃsavargaḥ||138||
atha phalavargaḥ | ata ūrdhvaṃ phalānyupadekṣyāmaḥ
52| tadyathā-
dāḍimāmalakabadarakolakarkandhusauvīrasiñcitikāphalakapitthamātuluṅgāmrāmrātakakaramardapriyālanāraṅga-
jambīralakucabhavyapārāvatavetraphalaprācīnāmalakatintiḍīkanīpakośāmrāmlīkāprabhṛtīni
53||139||
dāḍimetyādi| dāḍimāmalake prasiddhe; vadaraṃ mahat; kolaṃ madhyapramāṇaṃ
badaraṃ; karkandhu alpaṃ; sauvīraṃ mahattamamāmapakvāvasthāsu madhuraṃ
marudeśajaṃ; siñcitikāphalaṃ tadbheda evātimadhuro muṣṭhipramāṇa
uttarāpathajaḥ; kapitthaṃ svanāmaprasiddhaṃ; mātuluṅgaṃ bījapūrakaṃ; āmraṃ
prasiddham; āmrātakamāmraphalasadṛśam ‘amrāṭakaṃ’ iti loke; karamardaḥ
svanāmaprasiddhaḥ; priyālaścāro madhurāmlaphalaḥ prāyaśo magadheṣu;
nāraṅgajambīralakucāni prasiddhāni; bhavyamārukaṃ kārtikeyapure prasiddham,
anye tu karmaraṅgaphalaṃ
54
bhavyamāhuḥ, `bhavyaṃ tālaphalopamaṃ kevalavalkalasaṃhatimātram’ ityapare;
pārāvataḥ kāmarūpe phalaṃ pākakāle dhavalalohitaṃ madhurāmlaṃ ca; vetraphalaṃ
padmabījasamaṃ; prācīnāmalakaṃ prāgdeśodbhavaṃ `pānīyāmalakaṃ’ iti loke;
tintiḍīkaṃ vṛkṣāmlaṃ; nīpaṃ kadambaphalaṃ; kośāmraṃ ‘kausimba’ iti prasiddhaṃ;
amlikā prasiddhā ciñcā vakraphalā; prabhṛtigrahaṇādevañjātīyānyanyānyapi||139||
amlāni rasataḥ pāke gurūṇyuṣṇāni vīryataḥ | pittalānyanilaghnāni
kaphotkleśakarāṇi ca ||140||
teṣāṃ sāmānyaguṇamāha- amlānītyādi| amlāni amlarasotkaṭāni||140||
kaṣāyānurasaṃ teṣāṃ dāḍimaṃ nātipittalam | dīpanīyaṃ rucikaraṃ hṛdyaṃ
varcovibandhanam ||141|| dvividhaṃ tattu
vijñeyaṃ madhuraṃ cāmlameva ca | tridoṣaghnaṃ tu madhuramamlaṃ vātakaphāpaham
||142||
eṣāṃ keṣāñcidguṇaviśeṣamāha- kaṣāyānurasamityādi| nātipittalamiti
amladāḍimaphalaviśeṣaṇam, īṣat pittakaramityarthaḥ| carake'pi `sarvaṃ
pittalamamlamanyatra dāḍimāmalakāt’ (ca. sū. a. 27) ityatra
bhaṭṭāraharicandreṇa dāḍimagrahaṇaṃ nirasya `anyatrāmalakāt’ ityeṣa eva pāṭhaḥ
puraskṛta iti pañjikākārau, jejjhaṭastu `amlaṃ dāḍimaṃ pittaṃ na karoti na
śamayati’ iti vyākhyānayati, īṣatpittalapāṭhaṃ ca yuktaṃ manyate| sarvamapi
madhurāmlaṃ; madhurarasotkaṭaṃ
55
madhuramityucyate, amlarasotkaṭamamlamityucyata iti dvividham||141-142||
amlaṃ samadhuraṃ tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭukaṃ saram | cakṣuṣyaṃ sarvadoṣaghnaṃ
vṛṣyamāmalakīphalam ||143|| hanti vātaṃ
tadamlatvāt pittaṃ mādhuryaśaityataḥ | kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāt
phalebhyo'bhyadhikaṃ ca tat
||144|| karkandhukolabadaramāmaṃ
pittakaphāvaham | pakvaṃ pittānilaharaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ saram
||145|| purātanaṃ tṛṭśamanaṃ śramaghnaṃ
dīpanaṃ laghu | sauvīraṃ badaraṃ snigdhaṃ madhuraṃ vātapittajit
||146|| kaṣāyaṃ svādu saṅgrāhi śītaṃ
siñcitikāphalam | āmaṃ kapitthamasvaryaṃ kaphaghnaṃ grāhi vātalam
||147|| kaphānilaharaṃ pakvaṃ
madhurāmlarasaṃ guru | śvāsakāsāruciharaṃ tṛṣṇāghnaṃ kaṇṭhaśodhanam
||148||
amlamityādi| phalebhyo'bhyadhikaṃ ca taditi aparebhyaḥ phalebhyo
yadāmalakīphalaṃ tadguṇena kṛtvā'dhikamityarthaḥ| āmalake prabhāvānna
samānaguṇaiḥ kopaḥ||143-148||
laghvamlaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ mātuluṅgamudāhṛtam | tvak tiktā durjarā tasya
vātakrimikaphāpahā ||149|| svādu śītaṃ guru
snigdhaṃ māṃsaṃ mārutapittajit | medhyaṃ śūlānilacchardikaphārocakanāśanam
||150|| dīpanaṃ laghu saṅgrāhi gulmārśoghnaṃ
tu kesaram | śūlājīrṇavibandheṣu mande'gnau kaphamārute
||151|| arucau ca viśeṣeṇa
rasastasyopadiśyate |152|
māṃsaṃ kaṭāhamityarthaḥ| medhyaṃ medhāyai hitam| keśaraṃ bījapūrāntargataṃ
tantujālaṃ ‘caḍuḍī’ iti loke||149-151||-
pittānilakaraṃ bālaṃ pittalaṃ baddhakesaram
||152|| hṛdyaṃ varṇakaraṃ rucyaṃ
raktamāṃsabalapradam | kaṣāyānurasaṃ svādu vātaghnaṃ bṛṃhaṇaṃ guru
||153|| pittāvirodhi sampakvamāmraṃ
śukravivardhanam | bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ balyaṃ guru viṣṭabhya jīryati
||154|| āmrātakaphalaṃ vṛṣyaṃ sasnehaṃ
śleṣmavardhanam |155|
pittetyādi| baddhakeśaraṃ baddhatantujālam| pittāvirodhīti īṣat pittavirodhi
īṣat pittaśamanamityarthaḥ; anye pittalaṃ bhavatītyāhuḥ||152-154||-
tridoṣaviṣṭambhakaraṃ lakucaṃ śukranāśanam
||155||
tridoṣetyādi| savātatodaśūlā malasyāpravṛttirviṣṭambhaḥ, anye
guḍaguḍāśabdamāhuḥ||155||
amlaṃ tṛṣāpahaṃ rucyaṃ pittakṛt karamardakam | vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ priyālaṃ
guru śītalam ||156|| hṛdyaṃ svādu kaṣāyāmlaṃ
bhavyamāsyaviśodhanam | pittaśleṣmaharaṃ grāhi guru viṣṭambhi śītalam
||157|| pārāvataṃ samadhuraṃ
rucyamatyagnivātanut | garadoṣaharaṃ nīpaṃ prācīnāmalakaṃ tathā
||158|| vātāpahaṃ tintiḍīkamāmaṃ
pittabalāsakṛt | grāhyuṣṇaṃ dīpanaṃ rucyaṃ sampakvaṃ kaphavātanut
||159|| tasmādalpāntaraguṇaṃ
kośāmraphalamucyate | amlīkāyāḥ phalaṃ pakvaṃ
56
tadvadbhedi tu kevalam ||160|| amlaṃ
samadhuraṃ hṛdyaṃ viśadaṃ bhaktarocanam | vātaghnaṃ durjaraṃ proktaṃ
nāraṅgasya phalaṃ guru
||161||
tṛṣṇāśūlakaphotkleśacchardiśvāsanivāraṇam | vātaśleṣmavibandhaghnaṃ jambīraṃ
guru pittakṛt | airāvataṃ dantaśaṭhamamlaṃ śoṇitapittakṛt
||162||
amlamityādi| garadoṣaharamiti garaharaṃ tridoṣaharaṃ ca| durjaraṃ
duḥkhamutpādya pākaṃ gacchati| guru cirapāki| tṛṣṇetyādi| imaṃ
jambīraguṇapāṭhaṃ pañjikākāro na manyate, ‘airāvataṃ dantaśaṭhamamlaṃ
śoṇitapittakṛt’ iti dantaśaṭhaśabdena jambīrasya vakṣyamāṇatvāt;
‘jambīranānāvidhatvādubhayapāṭha’ ityanye||156-162||
kṣīravṛkṣaphalajāmbavarājādanatodanaśītaphalatindukabakuladhanvanāśmantakāśvakarṇaphalgu-
parūṣakagāṅgerukīpuṣkaravartibilvabimbīprabhṛtīni
||163||
kaṣāyarasaprāyamāha- kṣīravṛkṣetyādi| kṣīravṛkṣā
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣādayaḥ; jāmbavaṃ jambūḥ; rājādanaṃ kṣīrikā;
todanaṃ rājapriyaṃ; śītaphalaṃ ‘rāvaṇāmlikā’ iti prasiddhaṃ,. ‘kāśmīrāmlikā’
ityeke; tindukaḥ kālasāro vṛkṣaḥ; bakulaḥ svanāmaprasiddhaḥ; dhanvanaṃ
dhanurvṛkṣaphalaṃ `dhāmaṇa’ iti loke; aśmantako yamalapatrakaḥ `āsanta’ iti
loke; aśvakarṇaḥ pūrvadeśe gandhamuṇḍo'śvatthasadṛśaḥ; phalguḥ kākodumbarikā,
`kadumbarī’ iti loke| parūṣako'lpāsthimṛduphalaḥ `phālasā
57
’ iti loke; gāṅgerukī nāgabalā; puṣkaravartiḥ `āmodaṃ’ ityuttarāpathe; bilvaḥ
prasiddhaḥ; bimbī kundarikā
58| prabhṛtigrahaṇāt ṭaṅkādayaḥ||163||
phalānyetāni śītāni kaphapittaharāṇi ca | saṅgrāhakāṇi rūkṣāṇi kaṣāyamadhurāṇi
ca ||164||
eṣāṃ sāmānyaguṇamāha- phalānyetānītyādi||164||
kṣīravṛkṣaphalaṃ teṣāṃ guru viṣṭambhi śītalam | kaṣāyaṃ madhuraṃ sāmlaṃ
nātimārutakopanam ||165|| atyarthaṃ vātalaṃ
grāhi jāmbavaṃ kaphapittajit | snigdhaṃ svādu kaṣāyaṃ ca rājādanaphalaṃ guru
||166|| kaṣāyaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ todanaṃ
kaphavātajit | amloṣṇaṃ laghu saṅgrāhi snigdhaṃ pittāgnivardhanam
||167|| āmaṃ kaṣāyaṃ saṅgrāhi tindukaṃ
vātakopanam | vipāke guru sampakvaṃ madhuraṃ kaphapittajit
||168|| madhuraṃ ca kaṣāyaṃ ca snigdhaṃ
saṅgrāhi bākulam | sthirīkaraṃ ca dantānāṃ viśadaṃ phalamucyate
||169|| sakaṣāyaṃ himaṃ svādu dhānvanaṃ
kaphavātajit | tadvadgāṅgerukaṃ vidyādaśmantakaphalāni ca
||170|| viṣṭambhi madhuraṃ snigdhaṃ
phalgujaṃ tarpaṇaṃ guru | atyamlamīṣanmadhuraṃ kaṣāyānurasaṃ laghu
||171|| vātaghnaṃ pittajanamāmaṃ vidyāt
paruṣakam | tadeva pakvaṃ madhuraṃ vātapittanibarhaṇam
||172|| vipāke madhuraṃ śītaṃ
raktapittaprasādanam | pauṣkaraṃ svādu viṣṭambhi balyaṃ kaphakaraṃ phalam
59||173|| kaphānilaharaṃ tīkṣṇaṃ snigdhaṃ
saṅgrāhi dīpanam | kaṭutiktakaṣāyoṣṇaṃ bālaṃ bilvamudāhṛtam
||174|| vidyāttadeva sampakvaṃ
madhurānurasaṃ guru | vidāhi viṣṭambhakaraṃ doṣakṛt pūtimārutam
||175|| bimbīphalaṃ sāśvakarṇaṃ stanyakṛt
kaphapittajit | tṛḍdāhajvarapittāsṛkkāsaśvāsakṣayāpaham
||176||
teṣāṃ keṣāñcidguṇaviśeṣamāha- kṣīravṛkṣaphalamityādi| pūtimārutamiti pūtiḥ
sugandhirmāruto yasyeti tat pūtimārutam| pūtiśabdo'yaṃ sugandhivācī; yathā-
pūtiḥ khaṭvāśaḥ, vanajā madhukarkaṭī pūtipuṣpeti sugandhipuṣpetyarthaḥ; etena
pūtimārutaṃ sugandhigandhaṃ pakvaṃ bhavatītyarthaḥ|
kecidvigandhikukṣimārutakaramityāhuḥ, tannecchati gayī bālapakvayormadhye
kecit paṭhanti- ‘tadvadvidyādasampakvaṃ madhurānurasaṃ guru’ iti
madhyāvasthaguṇam| kecid ‘bālaṃ bilvamudāhṛtam’ ityasya sthāne ‘āmaṃ
bilvamudāhṛtam’ iti paṭhanti; tannecchati gayī||164-176||
tālanālikerapanasamocaprabhṛtīni ||177||
madhuraphalānyāha- tāletyādi| tāḍaḥ(laḥ) tāḍī; nālikeraḥ svanāmaprasiddhāḥ;
panaso bahiḥkaṇṭakī mahāphalaḥ `kaṭīhala’ iti loke; mocaḥ
kadalīphalam|prabhṛtigrahaṇādevañjātīyānyanyāni||177||
svādupākarasānyāhurvātapittaharāṇi ca | balapradāni snigdhāni bṛṃhaṇāni himāni
ca ||178||
teṣāṃ sāmānyaguṇamāha- svādvityādi||178||
phalaṃ svādurasaṃ teṣāṃ tālajaṃ guru pittajit | tadbījaṃ svādupākaṃ tu
mūtralaṃ vātapittajit ||179|| nālikeraṃ guru
snigdhaṃ pittaghnaṃ svādu śītalam | balamāṃsapradaṃ hṛdyaṃ bṛṃhaṇaṃ
bastiśodhanam ||180|| panasaṃ sakaṣāyaṃ tu
snigdhaṃ svādurasaṃ guru | maucaṃ svādurasaṃ proktaṃ kaṣāyaṃ nātiśītalam |
raktapittaharaṃ vṛṣyaṃ rucyaṃ śleṣmakaraṃ guru
||181||
teṣāṃ kasyacidguṇaviśeṣamāha- phalamityādi||179-181||
drākṣākāśmaryamadhūkapuṣpakharjūraprabhṛtīni
||182||
aparāṇyapi madhurāṇyāha- drākṣetyādi| drākṣā prasiddhā; kāśmaryaṃ
gambhārīphalaṃ; madhūkaṃ prasiddhaṃ; kharjūraṃ dvividhaṃ vṛkṣaviṭapabhedena,
trividhamityapare, traividhyaṃ ca vṛkṣakharjūraṃ dvividhamiti kṛtvā, tatra
pārasīkeṣu deśeṣu mahatpramāṇaṃ svādu bhinnaṃ piṇḍakharjūramityato
60
hetoḥ||182||
raktapittaharāṇyāhurgurūṇi madhurāṇi ca |183|
teṣāṃ sāmānyaguṇamāha- raktetyādi|183|
teṣāṃ drākṣā sarā svaryā madhurā snigdhaśītalā
||183||
raktapittajvaraśvāsatṛṣṇādāhakṣayāpahā | hṛdyaṃ mūtravibandhaghnaṃ
pittāsṛgvātanāśanam
61||184|| keśyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ kāśmaryaṃ
phalamucyate | kṣatakṣayāpahaṃ hṛdyaṃ śītalaṃ
62
tarpaṇaṃ guru ||185|| rase pāke ca madhuraṃ
khārjūraṃ raktapittanut | bṛṃhaṇīyamahṛdyaṃ ca madhūkakusumaṃ guru |
vātapittopaśamanaṃ phalaṃ tasyopadiśyate
||186||
teṣāṃ keṣāñcidguṇaviśeṣamāha- teṣāmityādi||183-186||
vātāmākṣoḍābhiṣukaniculapicunikocakorumāṇaprabhṛtīni
63||187||
aparānapi madhuraphalaviśeṣānekajātīyānāha- vātāmetyādi|
vātāmādīnyurumāṇāntānyuttarāpathe jātāni, tatraiva prasiddhāni|
kecidvyākhyānayanti- tatra vātāmo majjamadhurasnigdho dīrghākāraḥ; akṣoḍo
madanaphalākāraphalo madhye kiñcidunnatarekhānvitaḥ parvatapiluḥ `akhroṭ’ iti
loke; abhiṣukaḥ `abhiṣuḥ’ iti loke, nikocakamauttarāpathikaṃ
kollakaphalamuttarāpathādavagantavyam| prabhṛtigrahaṇāllavalīphalāni||187||
pittaśleṣmaharāṇyāhuḥ snigdhoṣṇāni gurūṇi ca | bṛṃhaṇānyanilaghnāni balyāni
madhurāṇi ca ||188||
teṣāṃ sāmānyaguṇamāha- pittaśleṣmaharāṇyāhurityādi||188||
kaṣāyaṃ kaphapittaghnaṃ kiñcittiktaṃ rucipradam | hṛdyaṃ sugandhi viśadaṃ
lavalīphalamucyate ||189||
teṣāṃ madhye keṣāñcidguṇaviśeṣamāha- kaṣāyamityādi| lavalīphalaṃ
sugandhiphalaṃ svanāmaprasiddham| tallakṣaṇamucyate- ‘ghanasnigdhā haritāṃśuḥ
prapunnāṭasadṛkcchadā| sugandhimūlā lavalī pāṇḍukomalavalkalā’ iti||189||
vasiraṃ śītapākyaṃ ca sāruṣkaranibandhanam | viṣṭambhi durjaraṃ
64
rūkṣaṃ śītalaṃ vātakopanam ||190|| vipāke
madhuraṃ cāpi raktapittaprasādanan |191|
vasirādīnāṃ guṇamāha- vasiramityādi| vasiraṃ sūryāvartaphalaṃ deśāntare
jñeyamityarthaḥ| śītapākyaṃ balāphalam| aruṣkaranibandhanaṃ
bhallātakavṛntam||190||-
airāvataṃ dantaśaṭhamamlaṃ śoṇitapittakṛt
||191|| śītaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ ṭaṅkaṃ
mārutakṛdguru | snigdhoṣṇaṃ tiktamadhuraṃ vātaśleṣmaghnamaiṅgudam
||192|| śamīphalaṃ guru svādu rūkṣoṣṇaṃ
keśanāśanam | guru śleṣmātakaphalaṃ kaphakṛnmadhuraṃ himam
||193||
airāvatadantaśaṭhayorguṇamāha- airāvatamityādi| airāvatamairāvaṇikā
kṛṣṇalohitālpaphalā| dantaśaṭhaṃ jambīraphalam, anye jambīrabhedamāhuḥ| ṭaṅkaṃ
kāśmīre svanāmaprasiddhaṃ bahuprakāram| aiṅgudamiṅgudīphalam, anye
putrañjīvakamāhuḥ| śamīphalamiti śamīphalaṃ saṅgaramucyate||191-193||
karīrākṣikapīlūni tṛṇaśūnyaphalāni ca | svādutiktakaṭūṣṇāni kaphavātaharāṇi ca
||194||
karīrādiguṇamāha- karīretyādi| karīro marujadrumaḥ svanāmakhyātaḥ;
ākṣikamakṣikīphalaṃ; pīlu pīluphalam| tṛṇaśūnyaṃ mallikā, ketakīphalamityanye|
teṣāṃ sāmānyaguṇamāha- svādutiktamityādi||194||
tiktaṃ pinttakaraṃ teṣāṃ saraṃ kaṭuvipāki ca | tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭukaṃ pīlu
sasnehaṃ kaphavātajit ||195||
teṣāṃ madhye pīluguṇamāha- tiktamityādi||195||
āruṣkaraṃ tauvarakaṃ kaṣāyaṃ kaṭupāki ca | uṣṇaṃ
kṛmijvarānāhamehodāvartanāśanam | kuṣṭhagulmodarārśoghnaṃ kaṭupāki tathaiva ca
||196||
āruṣkaratauvaraphalaguṇamāha- āruṣkaramityādi| tuvarakaḥ paścimodadhitīre||196||
karañjakiṃśukāriṣṭaphalaṃ jantupramehanut | aṅkolasya phalaṃ visraṃ guru
śleṣmaharaṃ himam ||197|| rūkṣoṣṇaṃ kaṭukaṃ
pāke laghu vātakaphāpaham | tiktamīṣadviṣahitaṃ viḍaṅgaṃ kṛmināśanam
||198||
karañjādīnāha- karañjetyādi| karañjo vṛkṣakarañjaḥ; kiṃśukaḥ palāśaḥ; ariṣṭo
nimbaḥ| atra jantuśabdo viṃśatikṛmivācī| viḍaṅgamāha- rūkṣoṣṇamityādi||197-198||
vraṇyamuṣṇaṃ saraṃ medhyaṃ doṣaghnaṃ śophakuṣṭhanut | kaṣāyaṃ dīpanaṃ cāmlaṃ
cakṣuṣyaṃ cābhayāphalam ||199||
harītakīmāha- vraṇyamityādi| vraṇebhyo hitaṃ vraṇyam| cakṣuṣe hitaṃ
cakṣuṣyam||199||
bhedanaṃ laghu rūkṣoṣṇaṃ vaisvaryakrimināśanam | cakṣuṣyaṃ svādupākyākṣaṃ
kaṣāyaṃ kaphapittajit ||200||
bibhītakaphalaguṇamāha- bhedanamityādi| svādupākyākṣamiti ākṣaṃ
bibhītakaphalaṃ; kīdṛk? svādupāki||200||
kaphapittaharaṃ rūkṣaṃ vaktrakledamalāpaham | kaṣāyamīṣanmadhuraṃ kiñcit
pūgaphalaṃ saram ||201||
pūgaphalamāha- kaphapittaharamityādi||201||
jātīkośo'tha karpūraṃ jātīkaṭukayoḥ phalam | kakko(ṅko)lakaṃ lavaṅgaṃ ca
tiktaṃ kaṭu kaphāpaham ||202|| laghu
tṛṣṇāpahaṃ vaktrakledadaurgandhyanāśanam |203|
jātīkośādīnyāha- jātīkośa ityādi| jātīkośo jātīpatrikā ‘jātivanī’ iti loke|
karpūraṃ prasiddham| jātīkaṭukayoḥ phalamiti jātīphalaṃ prasiddhaṃ;
kaṭukāphalaṃ latākastūriketi pañjikākārau, śrībrahmadevastu
laghukakko(ṅko)lakamāha; kakko(ṅko)lakaṃ bṛhatkakko(ṅko)lam| lavaṅgaṃ
śrīcandanapuṣpam||202||-
satiktaḥ surabhiḥ śītaḥ karpūro laghu lekhanaḥ
||203|| tṛṣṇāyāṃ mukhaśoṣe ca vairasye cāpi
pūjitaḥ |204|
teṣāṃ madhye karpūraguṇamāha- satikta ityādi||203||-
latākastūrikā tadvacchītā bastiviśodhanī
||204||
latākastūrikāmāha- latākastūriketyādi| latākastūrikā dakṣiṇāpathe viṭapaḥ,
śakunāpitulyaḥ
65| bastiviśodhanī bastivibandhaghnī||204||
priyālamajjā madhuro vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ | baibhītako madakaraḥ
kaphamārutanāśanaḥ ||205|| kaṣāyamadhuro
majjā kolānāṃ pittanāśanaḥ | tṛṣṇācchardyanilaghnaśca tadvadāmalakasya ca
||206|| bījapūrakaśamyākamajjā
kośāmrasambhavaḥ | svādupāko'gnibaladaḥ snigdhaḥ pittānilāpahaḥ
||207||
phalānāṃ majjānamāha- priyāletyādi| priyālamajjā ‘cārulī’ iti loke prasiddhaḥ|
śampākaḥ kiramālakaḥ||205-207||
yasya yasya phalasyeha vīryaṃ bhavati yādṛśam | tasya tasyaiva vīryeṇa
majjānamapi nirdiśet ||208||
anuktaphalamajjānamāha- yasyetyādi| yasya yasya phalasya ye guṇā yāni karmāṇi
coktāni tasya majjño'pi tānyeva guṇakarmāṇi vadedityarthaḥ, yena kurvanti
tadvīryam||208||
phaleṣu paripakvaṃ yadguṇavattadudāhṛtam | bilvādanyatra vijñeyamāmaṃ taddhi
guṇottaram | grāhyuṣṇaṃ dīpanaṃ taddhi kaṣāyakaṭutiktakam
||209||
kiñciccheṣamāha- phaleṣvityādi| hi yasmādarthe| guṇottaraṃ guṇotkṛṣṭam|
taddhīti tad bilbaṃ, hi yasmādarthe, guṇottaraṃ guṇotkṛṣṭam| grāhyuṣṇaṃ
dīpanaṃ taddhīti tat bilvaṃ, hi sphuṭam||209||
vyādhitaṃ kṛmijuṣṭaṃ ca pākātītamakālajam | varjanīyaṃ phalaṃ
sarvamaparyāgatameva ca ||210|| iti
phalavargaḥ |
phaleṣu heyādidoṣajñāpanārthamāha- vyādhitamityādi| juṣṭaṃ sevitaṃ; kecit
‘jagdhaṃ’ iti paṭhanti, tatra jagdhaṃ bhakṣitamityarthaḥ| pākātītaṃ
pākādatītamatigatamatītapākakālamityarthaḥ| akālajam anucitakālotpannam|
aparyāgatam apakvam| iti phalavargaḥ||210||
atha śākavargaḥ | śākānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ
66| tatra puṣpaphalālābukālindakaprabhṛtīni
||211||
tatretyādi| puṣpaphalaṃ kūṣmāṇḍakaḥ; alābūḥ tumbinī, sā ca
dīrghavartulādibhedādanekadhā; kālindaṃ kṛṣṇabījaṃ kūṣmāṇḍasadṛśaṃ ‘kalinda’
iti loke| prabhṛtigrahaṇādevaṃvidhānyaparāṇyapi||211||
pittaghnānyanilaṃ kuryustathā mandakaphāni ca | sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi
svādupākarasāni ca ||212||
eṣāṃ sāmānyaguṇamāha- pittaghnānītyādi| sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi
mūtrapurīṣapravṛttikarāṇi||212||
pittaghnaṃ teṣu kūṣmāṇḍaṃ bālaṃ madhyaṃ kaphāvaham | śuklaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāraṃ
dīpanaṃ bastiśodhanam ||213|| sarvadoṣaharaṃ
hṛdyaṃ pathyaṃ cetovikāriṇām | dṛṣṭiśukrakṣayakaraṃ kālindaṃ kaphavātakṛt
||214|| alāburbhinnaviṭkā tu rūkṣā
gurvyatiśītalā | tiktālāburahṛdyā tu vāminī vātapittajit
||215||
teṣāṃ viśiṣṭamapi guṇamāha- pittaghnamityādi| kaphamāvahati karotīti
kaphāvaham| śuklaṃ kārpāsavarṇaṃ paripakvamityarthaḥ| sakṣāramīṣatkṣāram|
bastiśodhanaṃ bastivibandhaghnam| sarvadoṣaharamiti sarvagrahaṇaṃ
raktopasaṅgrahārthaṃ; ‘sarvadoṣasahaṃ’ ityanye paṭhanti, tatrāyamarthaḥ- na
karoti na śamayatītyarthaḥ| hṛdyaṃ hṛdayāya hitam| cetovikāriṇāmiti cetovikārā
unmādāpasmāramūrcchāmadādayaḥ| bhinnaviṭkā dravamalā||213-215||
trapusairvārukarkārukaśīrṇavṛntaprabhṛtīni
||216||
aparāṇyapi phalaśākānyāha- trapusetyādi| trapusaṃ sudhāvāsaḥ, ‘tevasā’ iti
loke; ervārurlomaśā
67
karkaṭī; karkārurvāḍavaṃ trapuṣaṃ ‘kharavārū’ iti loke; śīrṇavṛntaṃ suvāsakaṃ
trapusabhedaḥ, anye tu śīrṇavṛntaṃ karburamāhuḥ, eke tu śīrṇavṛntaṃ
pākāvasthāyāṃ yasya vṛntaṃ śaṭitaṃ bhavatītyarthaḥ, apare tu karburabhedaṃ
khudaputrakamāhuḥ; prabhṛtigrahaṇād bālapāṇḍvavasthāyāṃ gṛhyate||216||
svādutiktarasānyāhuḥ
68
kaphavātakarāṇi ca | sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi raktapittaharāṇi ca
||217||
teṣāṃ sāmānyaguṇamāha- svādvityādi||217||
bālaṃ sanīlaṃ trapusaṃ teṣāṃ pittaharaṃ smṛtam | tatpāṇḍu kaphakṛjjīrṇamamlaṃ
vātakaphāpaham ||218|| ervārukaṃ
69
sakarkāru sampakvaṃ kaphavātakṛt | sakṣāraṃ madhuraṃ rucyaṃ dīpanaṃ
nātipittalam ||219||
teṣāṃ keṣāñcidguṇaviśeṣamāha- bālamityādi| ayaṃ paripakvasya guṇaḥ, apakvasya
tu sāmānyaguṇāḥ||218-219||
sakṣāraṃ madhuraṃ caiva śīrṇavṛntaṃ kaphāpaham | bhedanaṃ dīpanaṃ
hṛdyamānāhāṣṭhīlanullaghu ||220||
śīrṇavṛntasyāvasthātrayeṇa guṇamāha- sakṣāramityādi| sakṣāramityādayo bālasya
guṇāḥ, bhedanādayo madhyasya, ānāhetyādi jīrṇasya| ānāha āmapakvāśayajo
dvividhaḥ; aṣṭhīlā mūtrāṣṭhīlā na punaranilāṣṭhīlā, śīrṇavṛntasya
mūtravikārahāritvādavasthātraye'pi; ānāhaścāṣṭhīlā cānāhāṣṭhīlaṃ,
tannudatīti||220||
pippalīmaricaśṛṅgaverārdrakahiṅgujīrakakustumburujambīrasumukhasurasārjakabhūstṛṇasugandhaka-
kāsamardakakālamālakuṭherakakṣavakakharapuṣpaśigrumadhuśigruphaṇijjhakasarṣaparājikākulāhalāvagutthagaṇḍīratilaparṇikā-
varṣābhūcitrakamūlakalaśunakalāyapalāṇḍuprabhṛtīni
||221||
vṛddhāḥ pippalyādīni vargīkṛtya paṭhanti; tatra kiñcit saṃskārakaṃ,
kiñcicchākaṃ, kiñcidbheṣajaṃ, kiñcidāhārayogīti, tānyevāha- pippalītyādi|-
pippalīmarice dve prasiddhe; śṛṅgaverakaṃ śuṇṭhī; ārdrakahiṅgujīrakāḥ
prasiddhāḥ; kustumburukaṃ dhānyakaṃ; jambīro haritaśākamuttarāpathe
jambīragandhi kiñcidamlaṃ; sumukho vanabarbarikā; surasā surabhiparṇī ‘tulasī’
iti loke; arjakaḥ śvetakuṭherakaḥ; bhūstṛṇaṃ rohiṣaḥ, tumbākamanye; sugandhako
gandhatṛṇamalpaṃ bhūstṛṇaṃ, sugandhitṛṇamiti kecit, tatrāpi nārthabhedaḥ;
kāsamardaḥ prasiddhaḥ; kālamālo barbarikā; kuṭherakastadbheda eva;
kṣavakaśchikkākaraḥ ‘chiṅkaṇī’ iti loke; kharapuṣpo maruvakaḥ, anye
kṣavakabhedamāhuḥ, kecit ‘boḍayikā’ ityāhuḥ; śigruḥ śobhāñjanakaḥ,
suvāsamityanye; madhuśigrurlohitakusumo'lpaviṭapaḥ śobhāñjanakabhedaḥ;
‘śuṇṭha’ ityatra kvacit (paṭhyate), sa ca svanāmakhyātaḥ; phaṇijjhakaḥ
‘phāṇija’ iti loke, anye marubakamāhuḥ; sarṣaparājike prasiddhe; kulāhalo
muṇḍitikā; avagutthaṃ veganāmā, kākādanītyarthaḥ; gaṇḍīro'pi dvividhaḥ
sthalajo jalaśceti, tatra sthalajo haritaśākaṃ; tilaparṇikā corakaḥ,
śrīhastinītyapare; varṣābhūḥ punarnavā; citrakamūlakalaśunāḥ prasiddhāḥ;
kalāyo'tra tripuṭakabhedaḥ; tripuṭakasyāgre vakṣyamāṇatvāt, kecit
punaruktabhayādagretanaṃ pāṭhaṃ na manyante, teṣāṃ mate'tra kalāyastripuṭakaḥ;
palāṇḍurlaśunabhedaḥ| prabhṛtigrahaṇādevañjātīyānyaparāṇi||221||
kaṭūnyuṣṇāni rucyāni vātaśleṣmaharāṇi ca | kṛtānneṣūpayujyante
saṃskārārthamanekadhā ||222||
eṣāṃ sāmānyaguṇamāha- kaṭūnītyādi| kṛtānneṣu mudgayūṣādiṣu||222||
teṣāṃ gurvī svāduśītā pippalyārdrā kaphāvahā | śuṣkā kaphānilaghnī sā vṛṣyā
pittāvirodhinī ||223||
teṣāṃ madhye keṣāñcidguṇaviśeṣamāha- teṣāmityādi| kaphāvahā svavargāpekṣayā|
pittāvirodhinī īṣatpittavirodhinī, īṣatpittaśamanītyarthaḥ; ‘pittaprakopaṇī’
iti kecit paṭhanti, vyākhyānayanti ca “sā pittaśamanī pūrvaṃ darśitā
vīryavādinā| śāstrakāreṇa nirdiṣṭā sā satyaṃ pittakopanī| yadvā''rdrā
pittaśamanī śuṣkā pittaprakopaṇī”- iti||223||
svādupākyārdramaricaṃ guru śleṣmapraseki ca | kaṭūṣṇaṃ laghu tacchuṣkamavṛṣyaṃ
kaphavātajit ||224|| nātyuṣṇaṃ nātiśītaṃ
70
ca vīryato maricaṃ sitam | guṇavanmaricebhyaśca cakṣuṣyaṃ ca viśeṣataḥ
||225||
nātītyādi| sitaṃ maricaṃ śobhāñjanakabījaṃ, ‘śuklamapi maricamasti’ ityeke|
guṇavanmaricebhyaśceti maricebhyaḥ sakāśādatiśayaguṇakārītyarthaḥ||224-225||
nāgaraṃ kaphavātaghnaṃ vipāke madhuraṃ kaṭu | vṛṣyoṣṇaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ
sasnehaṃ laghu dīpanam
||226|| kaphānilaharaṃ svaryaṃ
vibandhānāhaśūlanut | kaṭūṣṇaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ vṛṣyaṃ caivārdrakaṃ smṛtam
||227|| laghūṣṇaṃ pācanaṃ hiṅgu dīpanaṃ
kaphavātajit | kaṭu snigdhaṃ saraṃ tīkṣṇaṃ śūlājīrṇavibandhanut
||228||
nāgaramityādi| sasnehamīṣatsneham| laghu ārdrakāditi boddhavyam|
vibandhānāhaśūlanuditi vibandho vātādyapravṛttiḥ, ānāha udarāpūraḥ||226-228||
tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭukaṃ pāke rucyaṃ pittāgnivardhanam | kaṭu śleṣmānilaharaṃ
gandhāḍhyaṃ jīrakadvayam ||229|| kāravī
karavī tadvadvijñeyā sopakuñcikā |230|
tīkṣṇetyādi| jīrakadvayaṃ śuklapītabhedena| kāravī kṛṣṇajīraka uttarāpathe
prasiddhaḥ; karavī yavānītyeke, ajamodetyapare, anye rājikāmāhuḥ| upakuñcikā
sthūlajīraka īṣatkṛṣṇo ‘bṛhajjīraka’ iti loke||229||-
bhakṣyavyañjanabhojyeṣu vividheṣvavacāritā
||230|| ārdrā kustumbarī kuryāt
svādusaugandhyahṛdyatām | sā śuṣkā madhurā pāke snigdhā tṛḍdāhanāśanī
||231|| doṣaghnī kaṭukā kiñcit tiktā
srotoviśodhanī |232|
bhakṣyāṇi vaṭakādīni, vyañjanāni śākādīni saṃskṛtāni, bhojyāni
annayavāgvādīni, avacāritā prakṣiptā| ārdrā kustumbarīti puṣpaphalopeto
haritadhānyaviṭapa ārdrā kustumbarītyucyate, alleti loke||230-231||-
jambīraḥ pācanastīkṣṇaḥ kṛmivātakaphāpahaḥ
71||232|| surābhirdīpano rucyo
72
mukhavaiśadyakārakaḥ | kaphānilaviṣaśvāsakāsadaurgandhyanāśanaḥ
||233|| pittakṛt pārśvaśūlaghnaḥ surasaḥ
samudāhṛtaḥ | tadvattu sumukho jñeyo viśeṣādgaranāśanaḥ
||234|| kaphaghnā laghavo rūkṣāstīkṣṇoṣṇāḥ
pittavardhanāḥ | kaṭupākarasāścaiva surasārjakabhūstṛṇāḥ
||235|| madhuraḥ kaphavātaghnaḥ pācanaḥ
kaṇṭhaśodhanaḥ | viśeṣataḥ pittaharaḥ satiktaḥ kāsamardakaḥ
||236|| kaṭuḥ sakṣāramadhuraḥ
śigrustikto'tha picchilaḥ
73| madhuśigruḥ sarastiktaḥ śophaghno dīpanaḥ kaṭuḥ
||237||
jambīra ityādi| surase dve śvetakṛṣṇakusume| prathamā śvetā, iyaṃ tu kṛṣṇeti
na paunaruktyaprasaṅgaḥ||232-237||
vidāhi baddhaviṇmūtraṃ rūkṣaṃ tīkṣṇoṣṇameva ca | tridoṣaṃ
74
sārṣapaṃ śākaṃ gāṇḍīraṃ veganāma ca
||238|| citrakastilaparṇī ca kaphaśophahare
laghū | varṣābhūḥ kaphavātaghnī hitā śophodarārśasām
||239||
vidāhītyādi| tridoṣaṃ sārṣapamiti ‘kaphaghnaṃ sārṣapaṃ śākamāsuraṃ śākameva
ca’ iti kvacit| tatra āsurī rājikā||238-239||
kaṭutiktarasā hṛdyā rocanī vahnidīpanī | sarvadoṣaharā laghvī kaṇṭhyā
mūlakapotikā ||240|| mahattadguru viṣṭambhi
tīkṣṇamāmaṃ tridoṣakṛt | tadeva snehasiddhaṃ
75
tu pittanut
76
kaphavātajit ||241|| tridoṣaśamanaṃ śuṣkaṃ
viṣadoṣaharaṃ laghu | viṣṭambhi vātalaṃ śākaṃ śuṣkamanyatra mūlakāt
||242||
kaṇṭhāya hitā kaṇṭhyā| mūlakapotikā bālamūlakam| āmam anagnipakvaṃ,
snehasiddhaṃ
77
ghṛtatailādipakvaṃ, mūlakasya bālamahadāmasnehasiddhaśuṣkabhedenātra
78
guṇoktiḥ| viṣṭambhītyādi amuṃ kecidanārṣamācakṣate, anye tu manyante||240-242||
puṣpaṃ ca patraṃ ca phalaṃ tathaiva yathottaraṃ te guravaḥ pradiṣṭāḥ | teṣāṃ
tu puṣpaṃ kaphapittahantṛ phalaṃ nihanyāt kaphamārutau tu
||243||
puṣpamityādi| mūlakaviṣayo'yaṃ, yadvanmūlakakandeṣu
bālamadhyavṛddhasnigdhasiddhaśuṣkeṣu phalanirdeśastadvat puṣpapatraphaleṣvapi
vācyaḥ||243||
snigdhoṣṇatīkṣṇaḥ kaṭupicchilaśca guruḥ saraḥ svādurasaśca balyaḥ | vṛṣyaśca
medhāsvaravarṇacakṣurbhagnāsthisandhānakaro rasonaḥ
||244||
hṛdrogajīrṇajvarakukṣiśūlavibandhagulmārucikāsaśophān
79| durnāmakuṣṭhānalasādajantusamīraṇaśvāsakaphāṃśca hanti
||245|| nātyuṣṇavīryo'nilahā kaṭuśca tīkṣṇo
gururnātikaphāvahaśca | balāvahaḥ pittakaro'tha kiñcit palāṇḍuragniṃ ca
vivardhayettu ||246|| snigdho ruciṣyaḥ
sthiradhātukārī balyo'tha medhākaphapuṣṭidaśca | svādurguruḥ śoṇitapittaśastaḥ
sapicchilaḥ kṣīrapalāṇḍuruktaḥ
||247|| kalāyaśākaṃ pittaghnaṃ kaphaghnaṃ
vātalaṃ guru | kaṣāyānurasaṃ caiva vipāke
80
madhuraṃ ca tat ||248||
rasonabhedānāha- snigdhetyādi| rasonaḥ pañcarasaḥ svalpakando laśuna
ityarthaḥ| analasādo'gnimāndyam| jantavaḥ kṛmayaḥ| nātyuṣṇetyādi| palāṇḍuḥ
sthūlanālāgrapatro gundrālikābhedaḥ, sa eva sakṣīro madhurarasaḥ
kṣīrapalāṇḍurityucyate||244-248||
cuccūyūthikātaruṇījīvantībimbītikānadī(ndī)bhallātakacchagalāntrī-
vṛkṣādanīphañjīśālmalīśeluvanaspatiprasavaśaṇakarbudārakovidāraprabhṛtīni
||249||
kaṣāyamadhuraśākamāha- cuccvityādi| cuccūrnāḍikākārapatraḥ, ‘cucu’ iti loke;
yūthikā vṛkṣaviśeṣaḥ, sā tridhā īṣacchvetapuṣpā, atiśvetapuṣpā, pītapuṣpā ca;
taruṇī svanāmaprasiddhā, anye ‘varuṇa’ iti paṭhanti, varuṇakastiktaśāko
jalakūlajaḥ; jīvantī jīvā ‘taṇḍulīyakasadṛśī’ ityanye, ‘ḍoḍikā’ ityapare;
bimbītikā kundurikā
81
tasyāḥ patrāṇyatra gṛhyante; nadībhallātakaḥ
82
lī(lo)janakaḥ, anye ‘anantābhallātaka’ iti paṭhanti, tatra anantā lāṅgalikā
‘kalihārī’ iti loke, bhallātakavṛkṣasya phalānyāmāni pallavāśca
śākatvenābhipretāḥ; chagalāntrī vṛddhadārakaḥ, tasya patrāṇi, buhnetyapare;
vṛkṣādanī bandākaḥ, vṛkṣakalimbuketyanye; phañjīśāko ‘vāḍa’ iti prasiddhaḥ,
bhārgīmeke manyante; śālmalī prasiddhaḥ; śeluḥ śleṣmātakaḥ ‘lisāḍa’ iti loke;
vanaspatiprasavāḥ vanaspatirudumbarādiḥ; tasya prasavāḥ pallavāḥ; śaṇaḥ
prasiddhaḥ; karbudāraḥ śleṣmātakabhedaḥ; kovidāraḥ kāñcanāraḥ|
prabhṛtigrahaṇādevañjātīyānyanyānyapi śākāni||249||
kaṣāyasvādutiktāni raktapittaharāṇi ca | kaphaghnānyanilaṃ kuryuḥ saṅgrāhīṇi
laghūni ca ||250||
teṣāṃ sāmānyaguṇamāha- kaṣāyetyādi||250||
laghuḥ pāke ca jantughnaḥ picchilo vraṇināṃ hitaḥ | kaṣāyamadhuro grāhī
cuccūsteṣāṃ tridoṣahā ||251|| cakṣuṣyā
sarvadoṣaghnī jīvantī samudāhṛtā | vṛkṣādanī vātaharā, phañjī tvalpabalā matā
||252|| kṣīravṛkṣotpalādīnāṃ kaṣāyāḥ
pallavāḥ smṛtāḥ | śītāḥ saṅgrāhiṇaḥ śastā raktapittātisāriṇām
||253||
teṣāṃ keṣāñcidguṇaviśeṣamāha- laghurityādi| kṣīravṛkṣā aśvatthādayaḥ
83; utpalāni nīlotpalaprabhṛtīni, teṣāṃ pallavāḥ||251-253||
punarnavāvaruṇatarkāryurubūkavatsādanībilvaśākaprabhṛtīni
||254|| uṣṇāni svādutiktāni vātapraśamanāni
ca |255|
punarnavetyādi| punarnavā śvetapunarnavā; varuṇo vṛkṣaviśeṣaḥ
svanāmaprasiddhaḥ; tarkārī araṇikā; urubūkaḥ śuklairaṇḍaḥ; vatsādanī
vatsaputrakaḥ ‘vatsavatiyā’ iti loke, guḍūcītyapare; bilvaśākaṃ bilvajaṃ;
prabhṛtigrahaṇādanyānyapi| teṣāṃ sāmānyaguṇamāha- uṣṇānītyādi||254||-
teṣu paunarnavaṃ śākaṃ viśeṣācchophanāśanam
||255||
viśeṣaguṇamāha- teṣvityādi||255||
taṇḍulīyakopodakā'śvabalācillīpālaṅkyāvāstūkaprabhṛtīni
||256||
taṇḍulīyakaḥ ‘culāi’ iti loke; upodikā poi; aśvabalā turuṣkadeśe bṛhatpatrā
methikābheda eva ‘hisphittha’ iti loke, tantrāntare methikāhisphitthayoḥ
pṛthagguṇanirdeśaḥ kṛtaḥ- “vātapittaharā tiktā laghvī śleṣmāvirodhinī| methikā
tatsamaṃ kiñciddhisphitthaṃ puṣṭidaṃ guru”- iti| cillī kṣetravāstukaḥ,
‘gauḍavāstuka’ ityanye, yavaśākamāhureke, anye tu yavaśākāntaramāhuḥ; pālaṅkyā
‘pālak
84
’ iti loke; vāstūkaṣṭaṅkavāstūkaḥ ‘ṭaṅkacuccū’ iti loke;
prabhṛtigrahaṇādaparāṇyapi||256||
sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi sakṣāramadhurāṇi ca | mandavātakaphānyāhū raktapittaharāṇi
ca ||257||
teṣāṃ sāmānyaguṇamāha- sṛṣṭamūtretyādi||257||
madhuro rasapākābhyāṃ raktapittamadāpahaḥ | teṣāṃ śītatamo rūkṣastaṇḍulīyo
viṣāpahaḥ ||258|| svādupākarasā vṛṣyā
vātapittamadāpahā | upodakā sarā snigdhā balyā śleṣmakarī himā
||259|| kaṭurvipāke kṛmihā
medhāgnibalavardhanaḥ | sakṣāraḥ sarvadoṣaghno vāstūko rocanaḥ saraḥ
||260|| cillī vāstūkavajjñeyā pālaṅkyā
taṇḍulīyavat | vātakṛdbaddhaviṇmūtrā rūkṣā pittakaphe hitā | śākamāśvabalaṃ
rūkṣaṃ baddhaviṇmūtramārutam ||261||
teṣāṃ viśeṣaguṇamāha- madhura ityādi| madāpaha iti mado viṣamadyaśoṇitottho
vikāraḥ||258-261||
maṇḍūkaparṇīsaptalāsuniṣaṇṇakasuvarcalāpippalīguḍūcīgojihvā-
kākamācīprapunnāḍāvalgujasatīnabṛhatīkaṇṭakārikāphala-
paṭolavārtākakāravellakakaṭukikākebu(mbu)korubūkaparpaṭakakirātatikta-
karkoṭakāriṣṭakośātakīvetrakarīrāṭarūṣakārkapuṣpīprabhṛtīni
||262||
tiktaprāyāṇyāha- maṇḍūkaparṇītyādi| maṇḍūkaparṇī brāhmī; saptalā sehuṇḍaḥ,
jejjhaṭastu saptalāṃ yavatiktābhedamāha; suniṣaṇṇakaḥ ‘siribālikā’ iti loke,
śrībrahmadevastu caturdalamāha, tallakṣaṇaṃ kathyate- “cāṅgerīsadṛśaiḥ patraiḥ
suniṣaṇṇaścaturdalaḥ| śāko jalānvite deśe catuṣpatrīti kathyate”- iti;
suvarcalā sūryāvartaḥ, kecinmāriṣasadṛśadaṇḍamārtagalasadṛśapatraṃ
lappasamāhuḥ; pippalīguḍūcyau prasiddhe, pūrvaṃ pippalīphalamuktam, atra tu
patraṃ; gojihvā dārvipatrikā karkaśā dīrghapatrā ‘gojībhī’ iti loke;
kākamācīprapunnāḍau prasiddhau; avalgujaḥ ‘bākucī’ iti loke; satīno
vartulakalāyaḥ; bṛhatīphalaṃ sāmānyādbṛhatīdvayasya phalam, anye tu
kaṇṭakārikāmapi paṭhanti; paṭolasya phalaṃ patraṃ ca; vārtāko vṛntāko
vartulaphalaḥ ‘baṃigaṇa’ iti loke; kāravellakaḥ svanāmaprasiddhaḥ; kaṭukikā
araṇyakāsamardikā, anye tiktārikāmāhuḥ, apare tu
kaṭutiktapuṣpāmarkaphalākāraphalāṃ prasiddhāmāhuḥ; kebu(mbu)ko grāmyo vanyaśca
svanāmaprasiddhaḥ; urubūko raktairaṇḍaḥ, anye tūrubūkasya patramatra gṛhyate;
parpaṭakaḥ prasiddhaḥ; kirātatiktako bhūnimbaḥ; karkoṭakaḥ prasiddhaḥ; ariṣṭo
nimbaḥ; kośātakī ghoṣakaḥ ‘torayi’ iti loke; vetrakarīraṃ vetrāgraṃ; āṭarūṣako
vāsakaḥ; arkapuṣpī arkapatrasadṛśī latā, anye arkaparṇamāhuḥ|
prabhṛtigrahaṇādanyatiktaśākāni jñeyāni||262||
raktapittaharāṇyāhurhṛdyāni sulaghūni ca | kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsāruciharāṇi
ca ||263||
teṣāṃ sāmānyaguṇamāha- raktapittetyādi||263||
kaṣāyā tu hitā pitte svādupākarasā himā | laghvī maṇḍūkaparṇī tu
tadvadgojihvikā matā ||264|| avidāhī
tridoṣaghnaḥ saṅgrāhī suniṣaṇṇakaḥ | avalgujaḥ kaṭuḥ pāke tiktaḥ
pittakaphāpahaḥ ||265|| īṣattiktaṃ
tridoṣaghnaṃ śākaṃ kaṭu satīnajam | nātyuṣṇaśītaṃ kuṣṭhaghnaṃ kākamācyāstu
tadvidham ||266|| kaṇḍūkuṣṭhakṛmighnāni
kaphavātaharāṇi ca | phalāni bṛhatīnāṃ tu kaṭutiktalaghūni ca
||267|| kaphapittaharaṃ vraṇyamuṣṇaṃ
tiktamavātalam | paṭolaṃ kaṭukaṃ pāke vṛṣyaṃ rocanadīpanam
||268|| kaphavātaharaṃ tiktaṃ rocanaṃ
kaṭukaṃ laghu | vārtākaṃ dīpanaṃ proktaṃ jīrṇaṃ sakṣārapittalam | tadvat
karkoṭakaṃ vidyāt kāravellakameva ca
||269|| āṭarūṣakavetrāgraguḍūcīnimbaparpaṭāḥ
| kirātatiktasahitāstiktāḥ pittakaphāpahāḥ
||270|| kaphāpahaṃ śākamuktaṃ
varuṇaprapunāḍa(ṭa)yoḥ | rūkṣaṃ laghu ca śītaṃ ca vātapittaprakopaṇam
||271||
viśeṣaguṇamāha- kaṣāyetyādi| tadvidhamiti tridoṣaghnam| jīrṇaṃ pakvam|
guḍūcīha kaphapittaharā, carake ca ‘vāyuṃ vatsādanī hanyāt’ (ca. sū. a. 27)
iti snigdhoṣṇavīryatvāt, tasmāttridoṣaghnī| pūrvavargapaṭhito'pi varuṇaḥ
prapunnāḍasāmānyaguṇatvādatra paṭhitaḥ| śītaṃ ceti cakārānnātyuṣṇaśītaṃ, tena
saṃyuktavātapittakartṛtvaṃ; yadi vā śītamapi pittakṛt prabhāvāt||264-271||
dīpanaṃ kālaśākaṃ tu garadoṣaharaṃ kaṭu
85| kausumbhaṃ madhuraṃ rūkṣamuṣṇaṃ śleṣmaharaṃ laghu
||272|| vātalaṃ nālikāśākaṃ pittaghnaṃ
madhuraṃ ca tat | grahaṇyarśovikāraghnī sāmlā vātakaphe hitā | uṣṇā
kaṣāyamadhurā cāṅgerī cāgnidīpanī ||273||
prabhṛtiśabdagṛhītānyāha- dīpanamityādi| kālaśākaṃ kāliyāśākaṃ śrāddhārham|
kausumbhaṃ prasiddham| nāḍikā ‘nālī’ iti loke| cāṅgerī ‘amlacāṅgerī’ iti
loke||272-273||
loṇikājātukatriparṇikāpattūrajīvakasuvarcalāḍuḍurakakutumbakakuṭhiñjarakuntalikākuraṇṭikāprabhṛtayaḥ
86||274||
loṇiketyādi| loṇikā loṇiyā; jātukaṃ śuklaśālaparṇī; triparṇikā dugdhikā,
vanakārpāsītyapare; pattūraḥ śirabālikābhedo mahāpatraḥ; jīvako jīvanāmā
svanāmaprasiddhaḥ; suvarcalā sūryāvartabhedaḥ, ḍuḍurakaḥ svanāmaprasiddhaḥ;
kutumbako droṇapuṣpaḥ; kuṭhiñjaraḥ kurahañjanakaḥ ‘kolhasuā’ iti loke;
kunāḍiketi kvacit, tatra kunāḍikā gonāḍīkaḥ; kuntalikā cuccūsadṛśā
dīrghapatrā; kuruṇṭikā amlānasadṛśapatrakusumā haritapuṣpā, anye
‘kunālikākuraṇṭike uttarāpathaje’ ityāhuḥ, kecittriparṇyādīnāṃ ślokena
nirdeśaṃ kurvanti||274||
svādupākarasāḥ śītāḥ kaphaghnā nātipittalāḥ | lavaṇānurasā rūkṣāḥ sakṣārā
vātalāḥ sarāḥ ||275||
teṣāṃ sāmānyaṃ guṇamāha- svādupāketyādi||275||
svādutiktā kuntalikā kaṣāyā sakuraṇṭikā |276|
viśeṣaguṇamāha- svādvityādi|276|
saṅgrāhi śītalaṃ cāpi laghu doṣāpahaṃ tathā | rājakṣavakaśākaṃ tu śaṭīśākaṃ ca
tadvidham ||276||
prabhṛtigṛhītamāha- saṅgrāhītyādi ‘doṣāpahaṃ tathā’ ityatra ‘doṣavirodhi ca’
iti kecit paṭhanti, tannecchati jejjhaṭaḥ| rājakṣavakaśākaṃ kṛṣṇarājikā, anye
tu ‘rājakṣavako bṛhatpatraḥ kṣavathukākara’ ityāhuḥ| śaṭī svanāmaprasiddhā|
tadvidhamiti rājakṣavakasadṛśam||276||
svādupākarasaṃ śākaṃ durjaraṃ harimanthajam |277|
svādvityādi| harimanthaścaṇakaḥ|277|
bhedanaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ kālāyamativātalam
||277||
bhedanamityādi| pūrvaṃ satīno vartulakalāyaḥ, iha tu tripuṭakakalāyaḥ||277||
sraṃsanaṃ kaṭukaṃ pāke laghu vātakaphāpaham | śophaghnamuṣṇavīryaṃ ca patraṃ
pūtikarañjajam ||278||
sraṃsanamityādi| pūtikarañjaḥ kaṇṭakikarañjaḥ, anye tu pūtikaścirabilvaḥ,
karañjo naktamālaḥ||278||
tāmbūlapatraṃ tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭu pittaprakopaṇam | sugandhi viśadaṃ tiktaṃ
svaryaṃ vātakaphāpaham ||279|| sraṃsanaṃ
kaṭukaṃ pāke kaṣāyaṃ vahnidīpanam |
vaktrakaṇḍūmalakledadaurgandhyādiviśodhanam
87||280||
tāmbūletyādi| tāmbūlapatraṃ nāgavallīpatraṃ ‘parṇam’ iti loke| sraṃsanaṃ
kaṭukaṃ pāke ityantaṃ parṇamuktvā kaṣāyamityādi pūgaphalaṃ, tasya phalavarga
eva paṭhitatvānna paṭhanīyamityeke, anye phalavarge pakvamityuktaṃ śākeṣu
tvapakvamārdraṃ cetyāhuḥ||279-280||
atha puṣpavargaḥ | kovidāraśaṇaśālmalīpuṣpāṇi madhurāṇi madhuravipākāni
raktapittaharāṇi ca; vṛṣāgastyayoḥ puṣpāṇi tiktāni kaṭuvipākāni
kṣayakāsāpahāni ca ||281||
atha puṣpaśākānyāha- kovidāretyādi| kovidāraḥ kāñcanārastadbhedo vā; śaṇo
bandhanārhatvak prasiddhaḥ| teṣāṃ sāmānyaguṇamāha- madhurāṇītyādi| vṛṣetyādi|
vṛṣo vāsakaḥ, agastyaḥ ‘agathīyā’ iti loke||281||
āgastyaṃ nātiśītoṣṇaṃ naktāndhānāṃ praśasyate
||282||
tayoragastyapuṣpasya guṇaviśeṣamāha- āgastyamityādi||282||
karīrakusumāni
88
kaṭuvipākāni vātaharāṇi sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ca
||283||
karīretyādi| atrāpi rasavīryavipākaprabhāvitaṃ kāryaṃ yojanīyam||283||
raktavṛkṣasya nimbasya muṣkakārkāsanasya ca | kaphapittaharaṃ puṣpaṃ
kuṣṭhaghnaṃ kuṭajasya ca ||284||
raktavṛkṣasyetyādi| raktavṛkṣasya raktacandanasya| muṣkakasya kṣāravṛkṣasya
‘mokha-u’ iti loke, asano bījakaḥ| śeṣaṃ prasiddham||284||
satiktaṃ madhuraṃ śītaṃ padmaṃ pittakaphāpaham | madhuraṃ picchilaṃ snigdhaṃ
kumudaṃ hlādi śītalam | tasmādalpāntaraguṇe vidyāt kuvalayotpale
||285||
satiktamityādi| padmaṃ padmapuṣpaṃ sūryodayavikāsi| kumudaṃ candrodayavikāsi|
kuvalayaṃ kumudabhedaḥ, utpalaṃ svanāmaprasiddham||285||
sindhuvāraṃ vijānīyāddhimaṃ pittavināśanam |286|
sindhuvāramityādi| sindhuvāraṃ nirguṇḍīpuṣpam|286|
mālatīmallike tikte saurabhyāt pittanāśane
||286||
mālatītyādi| mālatī jātī; mallikā prasiddhā| saurabhyāt saugandhyāt||286||
sugandhi viśadaṃ
89
hṛdyaṃ bākulaṃ pāṭalāni ca | śleṣmapittaviṣaghnaṃ tu nāgaṃ tadvacca kuṅkumam
||287||
sugandhītyādi| nāgaṃ nāgakeśaram| tadvannāgavat| kuṅkumaṃ prasiddham||287||
campakaṃ raktapittaghnaṃ śītoṣṇaṃ kaphanāśanam | kiṃśukaṃ kaphapittaghnaṃ
tadvadeva kuraṇṭakam ||288||
kiṃśukaṃ palāśapuṣpaṃ, kuraṇṭakaṃ sahacarapuṣpam||288||
yathāvṛkṣaṃ vijānīyāt puṣpaṃ vṛkṣocitaṃ tathā |289|
upasaṃhāramāha- yathenyādi| vṛkṣocitaṃ vṛkṣānusāreṇetyarthaḥ|289|
madhuśigrukarīrāṇi kaṭūni śleṣmaharāṇi ca
||289||
madhvityādi| madhuśigrū raktaśobhāñjanakaḥ, tasya karīrāṇi komalā nālāḥ; anye
tu ‘madhuśigrūkarīrāṇi’ ityatra ‘madhuśigrukarīrayoḥ puṣpāṇi’ iti vyācakṣate,
te tu ‘karīrakusumāni’ iti pūrvapāṭhaṃ na manyante||289||
kṣavakakulevaravaṃśakarīraprabhṛtīni kaphakarāṇi sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ca
||290||
udbhidaśākānyāha- kṣavaketyādi| kṣavakaśchatrakaḥ, kulevaraṃ khukhuṇḍakaḥ
90, vaṃśakarīro vaṃśāṅkuraḥ; anye tu kṣavakaṃ droṇapuṣpīsadṛśaṃ viṭapamāhuḥ,
tanna, tasyānudbhidatvāt| prabhṛtigrahaṇādanyānyapyudbhidāni| teṣāṃ
sāmānyaguṇamāha- kaphaharāṇītyādi||290||
kṣavakaṃ kṛmilaṃ teṣu svādupākaṃ sapicchalam | visyandi vātalaṃ
nātipittaśleṣmakaraṃ ca tat ||291|| veṇoḥ
karīrāḥ kaphalā madhurā rasapākataḥ | vidāhino vātakarāḥ
91
sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ ||292||
teṣāṃ kasyacidviśeṣaguṇamāha- kṣavakamityādi| visyandi śleṣmasrāvi, etena
śleṣmaṇo
92
janakapravartakatvamuktam| veṇoḥ karīrā iti
kecinmadhurarasapākitvavidāhitvayorvirodhamāhuḥ, tanna prabhāvāt||291-292||
udbhidāni palālekṣukarīṣaveṇukṣitijāni | tatra palālajātaṃ madhuraṃ
madhuravipākaṃ rūkṣaṃ doṣapraśamanaṃ
93
ca | ikṣujaṃ madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ kaṭupākaṃ śītalaṃ ca | tadvadevoṣṇaṃ
kārīṣaṃ kaṣāyaṃ vātakopanaṃ ca, (veṇujātaṃ
94
kaṣāyaṃ vātakopanaṃ ca,) bhūmijaṃ guru nātivātalaṃ bhūmitaścāsyānurasaḥ
||293||
ādhāraviśeṣeṇāpyudbhidānāṃ guṇaviśeṣamāha- udbhidānītyādi| udbhidāni
chatrakādīni| tadvaditi ikṣujasadṛśam| bhūmitaścāsyānurasa iti
bhūmisadṛśaguṇamityarthaḥ| yadyapi veṇujasya guṇā noktāḥ, tathā'pi
tadādhārasadṛśaguṇamūhyam||293||
piṇyākatilakalkasthūṇikāśuṣkaśākāni sarvadoṣaprakopaṇāni
||294||
śuṣkaśākaviśeṣaguṇamāha- piṇyāketyādi| umāsarṣapādīnāṃ yantrādipīḍitānāṃ
niḥsnehakalkaḥ piṇyākaḥ| tilakalkastilapiṇyākaḥ, so'pi yantrādipīḍitaḥ|
sthūṇikāśuṣkaśākāni nānāśākaiḥ kṛtā vaṭakāḥ; na tu śuṣkaśākamiti bhinnaṃ,
tasyoktaguṇatvāt; sthūṇikārūpāṇi śuṣkaśākānīti vā'rthaḥ, tatrāpi sthūṇikā
vaṭakāḥ; anye tu ‘piṇyākītilapatrasthūṇikāśuṣkaśākāni’ iti paṭhanti
vyākhyānayanti ca- piṇyākīśākaṃ kacchaviṣaye prāyaśaḥ
95, tilapatraṃ tilavipaṭaśākaṃ, sthūṇikā ataruṇaśuṣkaśākaṃ
96
mūlakaśākaṃ vihāyānyat sarvaṃ, tannecchati gayī||294||
viṣṭambhinaḥ smṛtāḥ sarve vaṭakā vātakopanāḥ |295|
sthūṇikāśuṣkaśākānāṃ guṇakarmāha- viṣṭambhina ityādi| vaṭakāḥ
piṣṭakāsamardakakūṣmāṇḍakamūlakādikṛtā mudgādikṛtāśca| savātatodaśūlā
malāpravṛttirviṣṭambhaḥ|295|
siṇḍākī vātalā sārdrā
97
ruciṣyā'naladīpanī ||295||
śuṣkaśākaprakaraṇācchuṣkaśākaviśeṣasya guṇamāha- siṇḍākītyādi|
mūlakādiśākameva kiñcit svinnaṃ kṣuṇṇaṃ sugandhikaṭudravyānvitaṃ vaṭakīkṛtaṃ
sūdeṣu
98
‘siṇḍākī’ ityucyate; sā dvividhā- ārdrā, śuṣkā ca; śuṣkā vaṭakāntargatā,
ārdrāyāstvayameva guṇanirdeśaḥ||295||
viḍbhedi guru rūkṣaṃ ca prāyo viṣṭambhi durjaram
99| sakaṣāyaṃ ca sarvaṃ hi svādu śākamudāhṛtam | puṣpaṃ patraṃ phalaṃ nālaṃ
kandāśca guravaḥ kramāt ||296||
svāduśākaviṣayāṃ paribhāṣāmāha- viḍbhedītyādi| svādu yacchākaṃ
tatsarvamevaivaṅguṇamityarthaḥ| puṣpamityādi kvacit pāṭhaḥ||296||
karkaśaṃ parijīrṇaṃ ca kṛmijuṣṭamadeśajam | varjayet patraśākaṃ
tadyadakālavirohi ca ||297|| iti śākavargaḥ
|
varjanīyapatraśākaviṣayāṃ paribhāṣāmāha- karkaśamityādi| karkaśaṃ
kharasparśam| parijīrṇaṃ purātanam, kṛmijuṣṭaṃ kṛmibhakṣitam|
adeśajamanucitadeśotpannam| akālavirohi akālajam||297||
atha kandavargaḥ | kandānāta ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ-
vidārīkandaśatāvarībisamṛṇālaśṛṅgāṭakakaśerukapiṇḍālukamadhvāluka-
hastyālukakāṣṭhālukaśaṅkhālukaraktālukendīvarotpalakandaprabhṛtīni
||298||
kecit phalavadupayujyamānatvāt phalavargādanantaraṃ kandān paṭhanti,
śākaviṣayatvādanye śākānantaramiti kandānāha- kandānata ityādi| vidārī
vidārīkandaḥ; śatāvarī śatamūlī svānāmaprasiddhā; bisaṃ padmamūlam, anye
sthūlapadmanālaṃ bisamāhuḥ; mṛṇālaṃ padmamūlāt sthūlaprarohaḥ, anye tu sūkṣmaṃ
nālamāhuḥ; śṛṅgāṭakaṃ jalamadhye trikaṇṭakaṃ ‘siṅghāḍā’ iti loke;
kaśerukapiṇḍālūprasiddhau; madhvālukaṃ romaśaṃ madhurāsvādameva; hastyālukaṃ
mahatkāṣṭhālukamityeke; kāṣṭhālukaśaṅkhālukaraktālukotpalakandāḥ
svanāmaprasiddhāḥ| prabhṛtigrahaṇāt kelūṭamuñjātakādayaḥ||298||
raktapittaharāṇyāhuḥ śītāni madhurāṇi ca | gurūṇi bahuśukrāṇi
stanyavṛddhikarāṇi ca ||299||
teṣāṃ sāmānyaguṇamāha- raktapittetyādi||299||
madhuro bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ śītaḥ svaryo'timūtralaḥ | vidārīkando balyaśca
pittavātaharaśca saḥ ||300|| vātapittaharī
vṛṣyā svādutiktā śatāvarī | mahatī caiva hṛdyā ca medhāgnibalavardhinī
||301|| grahaṇyarśovikāraghnī vṛṣyā śītā
rasāyanī | kaphapittaharāstiktāstasyā evāṅkurāḥ smṛtāḥ
||302||
teṣāṃ viśeṣaguṇamāha- madhura ityādi| mahadalpabhedena śatāvarī dvividhā|
tasyā evāṅkurāḥ śatāvaryaṅkurā ityarthaḥ||300-302||
avidāhi bisaṃ proktaṃ raktapittaprasādanam | viṣṭambhi durjaraṃ
100
rūkṣaṃ virasaṃ mārutāvaham ||303|| gurū
viṣṭambhiśītau ca śṛṅgāṭakakaśerukau | piṇḍālukaṃ kaphakaraṃ guru
vātaprakopaṇam ||304|| surendrakandaḥ
śleṣmaghno vipāke kaṭu pittakṛt |305|
surendrakando vajrakandaḥ||303-304||-
veṇoḥ karīrā guravaḥ kaphamārutakopanāḥ
||305||
veṇorityādi| veṇoḥ karīrā vaṃśamūlāṅkurāḥ||305||
sthūlasūraṇamāṇakaprabhṛtayaḥ kandā īṣatkaṣāyāḥ kaṭukā rūkṣā viṣṭambhino
guravaḥ kaphavātalāḥ pittaharāśca ||306||
anyānapi kandānekaguṇān vargīkṛtyāha- sthūletyādi| sthūlakando grāmyakandaḥ;
kecit ‘sakalakanda’ iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ; śūraṇaḥ
svanāmaprasiddhaḥ; māṇakaṃ mahāpatraṃ yathāpūrvamadhaḥpatraparityāgi|
prabhṛtiśabdāt kevadādikandāḥ| teṣāṃ sāmānyaguṇamāha- īṣatkaṣāyā ityādi||306||
māna(ṇa)kaṃ svādu śītaṃ ca guru cāpi prakīrtitam | sthūlakandastu nātyuṣṇaḥ
sūraṇo gudakīlahā ||307||
viśeṣaṇaguṇamāha- mānakamityādi||307||
kumudotpalapadmānāṃ kandā mārutakopanāḥ | kaṣāyāḥ pittaśamanā vipāke madhurā
himāḥ ||308|| vārāhakandaḥ śleṣmaghnaḥ
kaṭuko rasapākataḥ | mehakuṣṭhakṛmiharo balyo vṛṣyo rasāyanaḥ
||309||
tadanyakandānāha- kumudetyādi| kumudaṃ śvetotpalam, utpalaṃ nīlotpalam| teṣāṃ
sāmānyaguṇamāha- mārutakopanā ityādi| varāhakanda iti varāhakando ‘bakāluka’
iti prasiddhaḥ, anye tu ‘vārāhī’ iti paṭhanti, vārāhī gṛṣṭikocyate||308-309||
tālanārikelakharjūraprabhṛtīnāṃ mastakamajjānaḥ
||310||
mūlaprasaṅgenāgraguṇamapi keṣāñcidāha- tāletyādi| tālādayaḥ prasiddhāḥ|
mastakamajjānastālādivṛkṣāgramajjānaḥ||310||
svādupākarasānāhū raktapittaharāṃstathā | śukralānanilaghnāṃśca
kaphavṛddhikarānapi ||311||
sāmānyaguṇamāha- svādupāketyādi||311||
bālaṃ hyanārtavaṃ jīrṇaṃ vyādhitaṃ krimibhakṣitam | kandaṃ vivarjayet sarvaṃ
yo vā samyaṅna rohati ||312||
heyamāha- bālamityādi| iti kandavargaḥ||312||
atha lavaṇavargaḥ | atha lavaṇāni-
saindhavasāmudraviḍasauvarcalaromakaudbhidaprabhṛtīni yathottaramuṣṇāni
vātaharāṇi kaphapittakarāṇi kaṭupākīni yathāpūrvaṃ snigdhāni svādūni
sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ceti ||313||
athetyādi| saindhavaṃ prasiddhaṃ; dakṣiṇasamudrasamīpabhavaṃ sāmudraṃ; viḍaṃ
kṛtrimaṃ svanāmnā khyātaṃ, tacca prasāraṇīkalkabhaktalavaṇasaṃyogādagnidāhena
nirvṛttaṃ; sauvarcalaṃ prasiddhaṃ; tadeva nirgandhaṃ kālalavaṇamityucyate;
romakaṃ śākambharīdeśotthaṃ, ‘rumāsaraḥsambhavam’ ityanye;
bhūmimudbhidyotpannasya kṣārodakasya sūryaraśmibhirvahninā vā
kvathanādyallavaṇamutpadyate tadaudbhidaṃ; prabhṛtigrahaṇādūṣaraprasavādīni|
teṣāṃ sāmānyaguṇamāha- yathottaramityādi| jejjhaṭaścarakamatānusāreṇa
saindhavānantaraṃ sauvarcalaṃ paṭhati; ‘tadasamyak, sāmudrāt
sauvarcalasyoṣṇatvāt; uttarottaramuṣṇānīti vacanāt’ iti gayī||313||
cakṣuṣyaṃ saindhavaṃ hṛdyaṃ rucyaṃ laghvagnidīpanam | snigdhaṃ samadhuraṃ
vṛṣyaṃ śītaṃ doṣaghnamuttamam
||314|| sāmudraṃ madhuraṃ pāke
nātyuṣṇamavidāhi ca | bhedana snigdhamīṣacca śūlaghnaṃ nātipittalam
||315|| sakṣāraṃ dīpanaṃ sūkṣmaṃ
101
śūlahṛdroganāśanam
102| rocanaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca viḍaṃ vātānulomanam
||316|| laghu sauvarcalaṃ pāke vīryoṣṇaṃ
viśadaṃ kaṭu | gulmaśūlavibandhaghnaṃ hṛdyaṃ surabhi rocanam
||317|| romakaṃ tīkṣṇamatyuṣṇaṃ vyavāyi
kaṭupāki ca | vātaghnaṃ laghu visyandi sūkṣmaṃ viḍbhedi mūtralam
||318|| laghu tīkṣṇoṣṇamutkledi sūkṣmaṃ
vātānulomanam | satiktaṃ kaṭu sakṣāraṃ vidyāllavaṇamaudbhidam
||319|| kaphavātakrimighnaṃ ca lekhanaṃ
pittakopanam | dīpanaṃ pācanaṃ bhedi lavaṇaṃ guṭikāhvayam
||320||
teṣāṃ viśeṣamāha- cakṣuṣyamityādi| vṛṣyatvaṃ punarasya jātyutkarṣāt,
anyeṣāmavṛṣyatvamāhuḥ| sūkṣmaṃ sūkṣmasroto'vagāhanaśīlam| vātānulomanaṃ
mārgāvṛtavātasya srotaḥśuddhikaratvena pravartanaṃ, dhātukṣayakṛtasya tu
sūkṣmatvasāmānyānnātipraśamanamityarthaḥ| vyavāyīti apakvameva dehamakhilaṃ
vyāpnoti paścāddehasthameva pākamupaiti| laghvityādi| utkledi ārdrībhāvakāri,
anye ‘prakopayati śleṣmapittādīn’ ityāhuḥ| prabhṛtiśabdopagṛhītaṃ
kecidguḍikālavaṇaṃ paṭhanti- dīpanamityādi| pākābhinirvṛttatvādguḍikābhūtameva
guḍikālavaṇaṃ bhavati, tacca ‘vṛkṣalavaṇam’ iti khyātam||314-320||
ūṣasūtaṃ vālukailaṃ śailamūlākarodbhavam
103| lavaṇaṃ kaṭukaṃ chedi vihitaṃ kaṭu
104
cocyate ||321||
aparamapi prabhṛtigrahaṇopagṛhītamāha- ūṣasūtamityādi| ūṣasūtamūṣaraprajātam|
vālukailamiti vālukāḥ sikatāḥ, tābhiryuktā ilā pṛthvī vālukailā, tatra
sambhavaṃ vālukailam| mūlākarodbhavamiti mūlabhūta ākaro mūlākaraḥ,
praśasyataraturaṅgamotpattibhūmiḥ, tatrodbhavaṃ mūlākarodbhavam| kaṭu cocyata
iti kaṭulavaṇamiti prasiddhamityarthaḥ||321||
yavakṣārasvarjikākṣāroṣakṣārapākimaṭaṅkaṇakṣāraprabhṛtayaḥ |
gulmārśograhaṇīdoṣaśarkarāśmarināśanāḥ
105| kṣārāstu pācanāḥ sarve raktapittakarāḥ
106
sarāḥ | jñeyau vahnisamau kṣārau svarjikāyāvaśūkajau |
śukraśleṣmavibandhārśogulmaplīhavināśanau
||323|| uṣṇo'nilaghnaḥ prakledī coṣakṣāro
balāpahaḥ | medoghnaḥ pākimaḥ kṣārasteṣāṃ
107
bastiviśodhanaḥ ||324|| virūkṣaṇo'nilakaraḥ
śleṣmaghnaḥ pittadūṣaṇaḥ | agnidīptikarastīkṣṇaṣṭaṅkaṇaḥ kṣāra ucyate
||325||
lavaṇasārūpyādāha- yavakṣāretyādi| yavakṣāro yavaśūkodbhavaḥ ‘śītalikā’
‘yavakṣāra’ iti ca loke; svarjikṣāraḥ ‘sājī’ iti loke; pākena nirvṛttaḥ
pākimaḥ kṣārapākavidhānoktaḥ pratisāraṇīyaḥ pānīyaśca, ‘pākimaṃ
tūṣarapāṃśukābhinirvṛttam’ ityanye, apare pākimādbhinnamūṣarakṣāramāhuḥ;
ṭaṅkaṇakṣāraḥ saubhāgyāparaparyāyaḥ ‘suhāgā’ iti loke;
prabhṛtigrahaṇādevañjātīyānāṃ kṣārāṇāmavarodhaḥ| teṣāṃ sāmānyaguṇamāha-
gulmetyādi| viśeṣaguṇamāha- jñeyāvityādi||322-325||
suvarṇaṃ svādu hṛdyaṃ ca bṛṃhaṇīyaṃ rasāyanam | doṣatrayāpahaṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ
viṣasūdanam ||326|| rūpyamamlaṃ saraṃ śītaṃ
sasnehaṃ pittavātanut | tāmraṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ lekhanaṃ śītalaṃ saram
||327|| satiktaṃ lekhanaṃ kāṃsyaṃ cakṣuṣyaṃ
kaphavātajit | vātakṛcchītalaṃ lohaṃ tṛṣṇāpittakaphāpaham
||328|| kaṭu krimighnaṃ lavaṇaṃ trapu sīsaṃ
ca lekhanam | muktāvidrumavajrendravaidūryasphaṭikādayaḥ
||329|| cakṣuṣyā maṇayaḥ śītā lekhanā
viṣasūdanāḥ | pavitrā dhāraṇīyāśca pāpmālakṣmīmalāpahāḥ
||330|| iti lavaṇādivargaḥ |
atra kecit suvarṇādīnāmapi guṇamāhuḥ- suvarṇamityādi||326-330||
dhānyeṣu māṃseṣu phaleṣu caiva śākeṣu cānuktamihāprameyāt | āsvādato
bhūtaguṇaiśca matvā tadādiśeddravyamanalpabuddhiḥ
||331||
dravyānantyādanuktadravyajñānopāyamāha- dhānyeṣvityādi| cakārāt
kandalavaṇadravakṛtānnādīnāṃ samuccayaḥ| iheti śāstre| aprameyāt
ānantyādityarthaḥ| ‘apramohāt’ iti ‘apramādāt’ iti ca kvacit pāṭhaḥ;
tatrāpramoho jñānameva| teṣvanuktadravyeṣu paramaupayaugikamuktaṃ, na sarvaṃ
vistarabhayādityarthaḥ| tatrāpramādaḥ sāvadhānatvamevāsmākam| āsvādato rasāt|
bhūtaguṇairiti dravyārambhakabhūtaguṇairvīryapākādibhiśca| anye tu paṭhanti(?)
teṣāṃ jaḍatvena pramādapāṭha evāyam||331||
ṣaṣṭikā yavagodhūmā lohitā ye ca śālayaḥ | mudgāḍhakīmasūrāśca dhānyeṣu
pravarāḥ smṛtāḥ
||332||
lāvatittirisāraṅgakuraṅgaiṇakapiñjalāḥ | mayūravarmikūrmāśca śreṣṭhā
māṃsagaṇeṣviha ||333|| dāḍimāmalakaṃ drākṣā
kharjūraṃ saparūṣakam | rājādanaṃ mātuluṅgaṃ phalavarge praśasyate
||334|| satīno
vāstukaścuccūcillīmūlakapotikāḥ | maṇḍūkaparṇī jīvantī śākavarge praśasyate
||335|| gavyaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ śreṣṭhaṃ,
saindhavaṃ lavaṇeṣu ca | dhātrīdāḍimamamleṣu, pippalī nāgaraṃ kaṭau
||336|| tikte paṭolavārtākaṃ, madhure
ghṛtamucyate | kṣaudraṃ, pūgaphalaṃ śreṣṭhaṃ kaṣāye saparūṣakam
||337|| śarkarekṣuvikāreṣu, pāne madhvāsavau
tathā | parisaṃvatsaraṃ dhānyaṃ, māṃsaṃ vayasi madhyame
||338|| aparyuṣitamannaṃ tu saṃskṛtaṃ
mātrayā śubham | phalaṃ paryāgataṃ, śākamaśuṣkaṃ taruṇaṃ navam
||339||
ukteṣu pradhānatamamāha- ṣaṣṭikā ityādi| raktaśāliṣaṣṭikau śūkadhānyeṣu,
yavagodhūmau kudhānyeṣu, mudgāḍhakīmasūrāḥ śamīdhānyeṣu| lāvetyādi-
lāvatittirikapiñjalamayūrā viṣkireṣu pakṣiṣu; sāraṅgakuraṅgaiṇā jāṅgalamṛgeṣu,
sāraṅgo'tra gaurahariṇaḥ, kuraṅgaścaturaṅgo, bhedulāpatiḥ
108, eṇaḥ kṛṣṇahariṇaḥ; varmīrmatsyeṣu, varmī rohitaka ityeke, “rohito
matsyānāṃ” (ca. sū. a. 25) iti carakavacanāt, anye sarpākāramatsyamāhuḥ,
śrībrahmadevastu ‘varmī mahāśakalo rohitabhedo'tra, na punaḥ sarpākāramatsyaḥ’
ityāha; kūrmaḥ kacchapaḥ, sa ca pādiṣu| dāḍimetyādi dāḍimāmalakamātuluṅgāni
phaleṣvamleṣu; drākṣākharjūrarājādanāni madhuraphaleṣu, kharjūraṃ
piṇḍakharjūraṃ, rājādanaṃ kṣīrikā; parūṣakaṃ kaṣāyeṣu, paruṣakaṃ ‘phālasā’
109
iti loke, ‘parūṣakamātuluṅge madhurāmleṣu’ iti kecit| satīna iti satīnādayaḥ
śākavarge, satīno vartulakaḥ, vāstukaṣṭaṅkavāstukaḥ, cūcūḥ ‘cūcca’
110
iti loke, cillī kṣetravāstukaḥ, mūlakapotikā bālamūlakaṃ, maṇḍūkaparṇī brāhmī,
jīvantī ‘ḍoḍī’ iti loke, ‘jīvantī jīvā, taṇḍūlīyakasadṛśī’ ityanye|
‘śākamāṃsaphalairyuktā’ ityādau viśeṣānuktāvapyeṣāmeva prādhānyādgrahaṇam|
goraseṣu gavyaṃ kṣīraghṛtaṃ śreṣṭhaṃ; saindhavamiti lavaṇeṣu saindhavam|
dhātrītyādi ‘īṣadamlairanamlairvā’ ityādāvamlīkaraṇe'nuktayorapi
dhātrīdāḍimayoreva prayogaḥ, evaṃ kaṭukādiṣvapi jñeyaṃ;
dhātrīdāḍimetyādirasadvāreṇeti na punaruktam| pippalītyādi| ghṛtaṃ kṣaudraṃ ca
madhure, kaṣāye pūgaphalaṃ parūṣakaṃ ca| śarkarekṣuvikāreṣu anuktaviśeṣeṣu
śarkarā| pāne ityādi madhuśabdena mārdvīkam, āsavaśabdena drākṣāsavaḥ|
parisaṃvatsaramiti parisaṃvatsaroṣitaṃ varṣoṣitaṃ dhānyamityarthaḥ|
māṃsamityādi madhyame vayasyeṇādermāṃsaṃ pradhānamityarthaḥ| aparyuṣitamiti
aparyuṣitamannaṃ taddinasiddham| mātrayeti mātrayā prayuktamityarthaḥ| śubhaṃ
pathyam| paryāgataṃ pakvamityarthaḥ| śākamityādi aśuṣkamārdraṃ, taruṇaṃ
pratyagraṃ, navaṃ tatkālatroṭitam| saliladadhyāditailamākṣikamūtrāṇāṃ svavarga
eva prādhānyamiti na punariha kathanaṃ kṛtam||332-339||
atha kṛtānnavargaḥ | ataḥ paraṃ
111
pravakṣyāmi kṛtānnaguṇavistaram | lājamaṇḍo viśuddhānāṃ pathyaḥ pācanadīpanaḥ
||340|| vātānulomano hṛdyaḥ
pippalīnāgarāyutaḥ |341|
saṃskṛtānāṃ guṇamāha- ata ityādi| kṛtānnaṃ saṃskṛtānnaṃ sādhitānnamityarthaḥ|
lājetyādi| kecidatra ‘aviśuddhānāṃ’ iti īṣadarthamakāramutpādya
mandavirecanādaviśuddhānāmityarthaṃ vadanti; carakābhiprāyeṇa tu ‘viśuddhānāṃ’
ityeva pāṭhaḥ, na tu ‘aviśuddhānāṃ’ iti| pathyo hita ityarthaḥ| pācana
āmādīnāṃ, dīpano jaṭharāgneḥ| hṛdayāya hito hṛdyaḥ| āyuta īṣadyuktaḥ||340||-
svedāgnijananī laghvī dīpanī bastiśodhanī
112||341|| kṣuttṛṭśramaglāniharī peyā
vātānulomanī |342|
peyāmāha- svedāgnijananītyādi|- uṣṇatvāt svedajananī|
kṣuttṛṭśramaglāniharītyatra ‘kṣudhaṃ tṛṣaṃ dravatvāt, śramaglānī
tṛptijanakatvāt, harati’ ityeke vyācakṣate; vṛddhavaidyāstu ‘kṣuttṛṭśramebhya
utpannāṃ glāniṃ harati’ iti vyākhyānayanti| peyā yavāgūḥ; sā viraladravā,
taduparitano bhāgo maṇḍaḥ; etaddvayamapi peyam||341||-
vilepī tarpaṇī hṛdyā grāhiṇī balavardhanī
||342|| pathyā syādurasā laghvī dīpanī
kṣuttṛṣāpahā |343|
yavāgūguṇakarmābhidhāya vilepīguṇakarmāha- vilepītyādi| vilepī ghanasikthā, sā
ca lehyā; tatra maṇḍapeyāvilepīnāṃ taṇḍulajalapramāṇādikaṃ sūpakārā eva
jānanti, vistarabhayāt paribhāṣāyā apyanavasthānācca na pramāṇaṃ likhitam||342||-
hṛdyā santarpaṇī vṛṣyā bṛṃhaṇī balavardhanī
||343|| śākamāṃsaphalairyuktā vilepyamlā
113
ca durjarā |344|
tasyā eva vilepyā anyasaṃyoge guṇakarmāha- hṛdyetyādi| hṛdyā hṛdayāya hitā|
santarpaṇī tṛptijananī| vṛṣyā śukralā| bṛṃhaṇī śarīravṛddhikarī| amlā
amlādibhiḥ kṛtasaṃskārā| jejjhaṭastu hṛdyā santarpaṇītyādiślokārdhaṃ vimucya
“śākamāṃsaphalairyuktā yavāgvo'mlāśca durjarāḥ”- ityevaṃ paṭhati||343||-
sikthairvirahito maṇḍaḥ peyā sikthasamanvitā
||344|| vilepī
114
bahusikthā syādyavāgūrviraladravā |345|
kaḥ punarmaṇḍādīnāṃ bheda ityāha- sikthairityādi| peyā sikthasamanviteti atra
peyā yavāgūrucyate, sā ca sikthasamanvitā bhavati| vilepī bahusikthā syāditi
bahusikthā ghanasikthā pṛthagdravarahitā, ata eva lehyā| prāguktā yā peyā
yavāgvaparaparyāyā tasyā vilepīsakāśādbhedajñāpanāyāha- yavāgūrviraladraveti|
yavāgūḥ peyetyarthaḥ| etenāsiktho maṇḍaḥ, peyā yavāgvaparaparyāyā
sikthasamanvitā viraladravā, vilepī ghanasikthā lehyā pṛthagdravarahiteti
bhedatrayaṃ sikthairvirahita ityādinā ślokenoktam| kecit “annaṃ pañcaguṇe
toye, yavāgūṃ ṣaḍguṇe pacet| caturdaśaguṇe maṇḍaṃ, vilepīṃ tu caturguṇe”- iti
paribhāṣādarśanāt peyāyavāgvorbhedamāhuḥ||344||-
viṣṭambhī pāyaso balyo medaḥkaphakaro guruḥ
||345||
vilepīsādharmyāt pāyasasyāpi guṇamāha- viṣṭambhītyādi| pāyaso
dugdhataṇḍulasiddhaḥ| viṣṭambhī prabhāvāt, savātatodaśūlā
malāpravṛttirviṣṭambhaḥ||345||
kaphapittakarī balyā kṛśarā'nilanāśanī |346|
kṛśarāguṇamāha- kaphetyādi| kṛśarā tilataṇḍulamāṣakṛtā yavāgūḥ|346|
dhautastu vimalaḥ śuddho manojñaḥ surabhiḥ samaḥ
||346|| svinnaḥ suprasrutastūṣṇo
viśadastvodano laghuḥ |347|
bhaktaguṇamāha- dhautastvityādi| śuddhaḥ svayameva dhavalaḥ, vigatamalastu
kaṇḍanāddhautatvena cāpagatāvaśiṣṭamalaḥ| manojño manoramaḥ| surabhiḥ
sugandhiḥ| samaḥ svinnaḥ sarvo'pi svinna ityarthaḥ| suprasrutaḥ suṣṭhugālitaḥ|
uṣṇaḥ prasiddhaḥ| viśadaḥ susiddhaḥ, sa ca saktatvādidoṣarahitaḥ| evambhūta
odano laghuḥ||346||-
adhauto'prasruto'svinnaḥ śītaścāpyodano guruḥ
||347||
pūrvoktaviparītaguṇamāha- adhauta ityādi| evambhūta odano guruḥ||347||
laghuḥ sugandhiḥ kaphahā vijñeyo bhṛṣṭataṇḍulaḥ |348|
bhṛṣṭataṇḍulaudanaguṇamāha- laghvityādi| bhṛṣṭataṇḍulo bhṛṣṭataṇḍulasādhita
odana ityarthaḥ|348|
snehairmāṃsaiḥ phalaiḥ kandairvidalāmlaiśca saṃyutāḥ
||348|| guravo bṛṃhaṇā balyā ye ca
kṣīropasādhitāḥ |349|
odanaviśeṣeṇa viśiṣṭadravyasaṃyogānāṃ guṇamāha- snehairityādi|
snehairghṛtādibhiḥ| māṃsaphalakandāḥ prasiddhāḥ| vidalaṃ śamīdhānyāvayavaḥ,
cakārācchākādīnāmapyavarodhaḥ| kṣīropasādhitā udakādisaṃyuktāḥ
pāyasādanye||348||-
susvinno nistuṣo bhṛṣṭa īṣat
115
sūpo laghurhitaḥ ||349||
prahitamāha- susvinna ityādi| īṣat sūpa iti īṣadbhṛṣṭa iti sambandhaḥ| tatra,
abharjitāpekṣayā bharjitamudgādisūpasya lāghavaṃ; māṣasūpasya tu bharjitādinā
lāghavamityeke, bharjitasyāpi na lāghavamityanye; anye tu ‘īṣatsūpa’ iti na
paṭhanti, kintu pāṭhāntaraṃ paṭhanti, taccādṛṣṭatvānna likhitam||349||
svinnaṃ niṣpīḍitaṃ śākaṃ hitaṃ
116
syāt snehasaṃskṛtam | asvinnaṃ sneharahitamapīḍitamato'nyathā
||350||
prahitamabhidhāyāparāṇyapi vyañjanānyāha- svinnamityādi| ataḥ pūrvoktāt,
anyatheti ahitamityarthaḥ||350||
māṃsaṃ svabhāvato vṛṣyaṃ snehanaṃ balavardhanam
117| snehagorasadhānyāmlaphalāmlakaṭukaiḥ saha
||351|| siddhaṃ māṃsaṃ hitaṃ balyaṃ rocanaṃ
bṛṃhaṇaṃ guru |352|
māṃsasya vyañjanottamasya saṃyogasaṃskārajaṃ guṇakarma nirdiśannāha-
māṃsamityādi| sneho ghṛtādiḥ, goraso dadhyādiḥ, dhānyāmlaṃ kāñjikaṃ, phalāmlaṃ
dāḍimādi, kaṭukaṃ maricādi, prakṛtyanurūpaṃ saṃskārānurūpaṃ ca balyatvādi
jñeyam, ayaṃ talitamāṃsānāṃ guṇa uktaḥ||351||-
tadeva gorasādānaṃ surabhidravyasaṃskṛtam
||352|| vidyātpittakaphodrekī
balamāṃsāgnivardhanam |353|
tasyaiva māṃsasya pradigdhatvena siddhasya guṇamāha- tadevetyādi| tadeveti
māṃsam| ādānaṃ ghanadravāvāpaḥ| surabhidravyasaṃskṛtaṃ
hiṅgumaricājājiprabhṛtisaṃskṛtam, ayaṃ pralehamāṃsānāṃ guṇa uktaḥ||352||-
pariśuṣkaṃ sthiraṃ snigdhaṃ harṣaṇaṃ prīṇanaṃ guru
||353|| rocanaṃ
balamedhāgnimāṃsaujaḥśukravardhanam |354|
māṃsasya pariśuṣkatvena siddhasya guṇamāha- pariśuṣkamityādi|
pariśuṣkapradigdhayorayaṃ viśeṣaḥ- “bhṛṣṭaṃ
118
bahughṛte siktaṃ muhuruṣṇāmbunā mṛdu| jīrakādyairghanaṃ māṃsaṃ pariśuṣkaṃ
taducyate|| tadeva gorasādānaṃ pradigdhamiti viśrutam”- iti| sthiraṃ kaṭhinam|
harṣaṇaṃ harṣotpādakam| balamutsāhaḥ, ojo hṛdi sthitaṃ dhātudhāma| ayaṃ
śūlyaguṇa uktaḥ||353||-
tadevolluptapiṣṭatvādulluptamiti pācakāḥ
||354||
pariśuṣkasya śūlyasya prasaṅgena śūlyaviśeṣāṇāmapi guṇamāha- tadevetyādi|
tadeva pariśuṣkameva; ūrdhvaṃ nirantaraṃ chedanātiśayenāṇuśaśchinnatvāt
piṣṭamivolluptapiṣṭam; ulluptamiti pācakā iti ‘vadanti’ iti śeṣaḥ; pācakāḥ
sūpakārāḥ||354||
pariśuṣkaguṇairyuktaṃ vahnau pakvamato laghu |355|
tasyaivāṅgārapakvasya pariśuṣkasya guṇamāha- pariśuṣketyādi| vahnāviti
aṅgāratāpitatvāt, ataḥ pūrvoktapariśuṣkāllaghu bhavati|355|-
tadeva śūlikāprotamaṅgāraparipācitam
||355|| jñeyaṃ gurutaraṃ kiñcit pradigdhaṃ
119
gurupākataḥ |356|
ulluptapiṣṭapradigdhaguṇamāha- tadevetyādi| śūlikāprotamiti
lohādiśalākāropitam| pradigdhamiti snehadhānyāmlatakrādinā pradigdham|
pariśuṣkādgurupākāt kiñcidgurutaraṃ, snehādipradigdhatvādeva||356||
ulluptaṃ bharjitaṃ piṣṭaṃ prataptaṃ kandupācitam
||356|| pariśuṣkaṃ pradigdhaṃ ca śūlyaṃ
yaccānyadīdṛśam | māṃsaṃ yattailasiddhaṃ tadvīryoṣṇaṃ pittakṛdguru
||357|| laghvagnidīpanaṃ hṛdyaṃ rucyaṃ
dṛṣṭiprasādanam | anuṣṇavīryaṃ pittaghnaṃ manojñaṃ ghṛtasādhitam
||358||
uktānuktaśūlyānyāha- ulluptamityādi| ulluptaṃ pūrvavat| bharjitādīni
vyākhyānayanti- “bharjitaṃ syādghṛtādau tu piṣṭvā yat sādhitaṃ punaḥ|
apūpādikṛtaṃ piṣṭaṃ dadhidāḍimasaurabhaiḥ|| siddhaṃ
sājyaistathā'jājīsāmudramaricairapi| aṅgārādiṣu yat pakvaṃ prataptaṃ
tadudāhṛtam|| piśitaṃ saurabhairliptaṃ kandupakvaṃ madhuprabham|
rājikākalkaliptaṃ ca kandupācitamucyate”- iti| pariśuṣkapradigdhe pūrvavat|
“hiṅgūdake parikṣiptaṃ śūle niṣpīḍitaṃ tataḥ| siktvā
siktvā'mbudhārābhirvidhūme'gnau pratāpayet|| phalāmlenāpi yat pakvaṃ śūlyaṃ
tat saurabhānvitam”- iti| yaccānyadīdṛśamiti yadevaṃvidhaṃ māṃsaṃ
tailasādhitaṃ bhavati taduṣṇādiguṇakaṃ jñeyam| ghṛtasādhitamāha-
laghvityādi||356-358||
prīṇanaḥ prāṇajananaḥ śvāsakāsakṣayāpahaḥ | vātapittaśramaharo hṛdyo
120
māṃsarasaḥ smṛtaḥ
||359|| smṛtyojaḥsvarahīnānāṃ
jvarakṣīṇakṣatorasām | bhagnaviśliṣṭasandhīnāṃ kṛśānāmalparetasām
||360|| āpyāyanaḥ saṃhananaḥ śukrado
balavardhanaḥ |361|
śūlyaṃ māṃsamuktaṃ pradigdhapariśuṣkabhedābhyāṃ dvibhedameva, tadabhidhāya
dravamabhidhātumāha- prīṇana ityādi| āpyāyana iti
smṛtisvarahīnajvarakṣīṇakṛśālparetasāṃ svāsthyakaraḥ, saṃhanana iti kṣatorasāṃ
tathā bhagnaviśliṣṭasandhīnāṃ sandhānakaraḥ, śukrada iti alparetasāṃ,
balavardhana ojohīnasya| eṇādiprakṛtyanuvidhānena rasasyotkarṣāpakarṣāvūhyau,
anyathā prakṛtiguṇābhidhānaṃ vyarthaṃ syāt||359-360||-
sa dāḍimayuto vṛṣyaḥ saṃskṛto doṣanāśanaḥ
||361||
tasyaiva rasasya saṃyogajaṃ guṇamāha- sa dāḍimetyādi| sa iti māṃsarasaḥ|
saṃskṛtaḥ kaṭukādinā| doṣaśamanastridoṣaharaḥ||361||
prīṇanaḥ sarvabhūtānāṃ
121
viśeṣānmukhaśoṣiṇām | kṣuttṛṣṇāpaharaḥ śreṣṭhaḥ saurāvaḥ svāduśītalaḥ
||362||
saurāvaguṇamāha- prīṇana ityādi| saurāvo rasasyoparitano'ccho bhāgaḥ| śītalaḥ
suśītaḥ||362||
yanmāṃsamuddhṛtarasaṃ na tat puṣṭibalāvaham | viṣṭambhi durjaraṃ rūkṣaṃ
virasaṃ mārutāvaham ||363||
māṃsarasaprasaṅgenoddhṛtarasasya māṃsasya guṇamāha- yadityādi| yataḥ
piṣṭakvathitagālitamāṃsādraso gṛhītaḥ sa niḥsāratvāduktaguṇaḥ||363||
dīptāgnīnāṃ sadā pathyaḥ khāniṣkastu paraṃ guruḥ |364|
kecidatra khāniṣkaguṇaṃ paṭhanti- dīptāgnīnāmityādi| tamanye pariśuṣkabhedaṃ
manyante, anye vesavārabhedaṃ khāniṣkamāhuḥ|364|
māṃsaṃ nirasthi susvinnaṃ
122
punardṛṣadi peṣitam
||364||
pippalīśuṇṭhimaricaguḍasarpiḥsamanvitam | aikadhyaṃ pācayet samyagvesavāra iti
smṛtaḥ ||365|| vesavāro guruḥ snigdho balyo
vātarujāpahaḥ |366|
vesavāraguṇamāha- māṃsamityādi| atra guḍaṃ vihāya ‘hiṅgusarpiḥsamanvitam’ iti
kecit paṭhanti, tanna sarvairācāryairniṣiddhatvāt| vesavāramapyanye pariśuṣkaṃ
manyante||364-365||-
kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānāṃ vraṇināmapi
||366|| jñeyaḥ pathyatamaścaiva mudgayūṣaḥ
kṛtākṛtaḥ |367|
rasasya prasaṅgena mudgayūṣasya guṇamāha- kaphaghna ityādi| kṛtayūṣasya
vyavahārārthaṃ svayameva lakṣaṇaṃ vakṣyati, kaphaghnasthāne kecid ‘jvaraghna’
iti paṭhanti||366||-
sa tu dāḍimamṛdvīkāyuktaḥ syādrāgaṣāḍavaḥ
||367|| ruciṣyo laghupākaśca doṣāṇāṃ
cāvirodhakṛt |368|
mudgayūṣasya saṃyogāntareṇa nāmāntaraṃ darśayannāha- sa tvityādi| sa iti
mudgayūṣaḥ| doṣāṇāṃ cāvirodhakṛditi
vātādīnāmīṣadvirodhakṛdvātādīnāmīṣacchamana ityarthaḥ||367||-
masūramudgagodhūmakulatthalavaṇaiḥ kṛtaḥ
||368|| kaphapittāvirodhī syādvātavyādhau ca
śasyate |369|
masūrādipañcakayūṣamāha- masuretyādi| vātavyādhau ca śasyata iti kathaṃ
mudgamasūrayoryūṣo vāte śastaḥ, kathaṃ kulatthalavaṇayoryoge pittāvirodhīti?
ucyate- masūrāditrayāṇāṃ śaityāt kulatthalavaṇayorauṣṇye'pi pittāvirodhitvaṃ;
kulatthalavaṇayogādeva ca vāte śastaḥ; saṃyogaśaktervā'cintyatvāt||368||-
mṛdvīkādāḍimairyuktaḥ sa cāpyukto'nilārdite
||369|| rocano dīpano hṛdyo
laghupākyupadiśyate |370|
tasya pañcakayūṣasya saṃyogāntareṇa guṇāntaramāha- mṛdvīketyādi| masūrādiyūṣo
mṛdvīkādāḍimābhyāṃ saṃyukto'tīva vātaharaḥ||369||-
paṭolanimbayūṣau tu kaphamedoviśoṣiṇau
||370|| pittaghnau dīpanau hṛdyau
kṛmikuṣṭhajvarāpahau |371|
anyayūṣānāha- paṭoletyādi| paṭolādiṣu ca yūṣasya sūpayonitvānmudgādikaṃ
triguṇamicchanti| imau dvāvapi yūṣau bhinnau jñeyau, na tu dvayorapyekaḥ||370||-
śvāsakāsapratiśyāyaprasekārocakajvarān
||371|| hanti mūlakayūṣastu
kaphamedogalagrahān | kulatthayūṣo'nilahā śvāsapīnasanāśanaḥ
123||372||
tūṇīpratūṇīkāsāśmagulmamedaḥkaphāvahaḥ
124|373|
kāsetyādi| mūlakayūṣo bālaśuṣkamūlakayūṣaḥ, jejjhaṭasta ‘yadyapi bālamūlakaṃ
tridoṣaghnaṃ tathāpi tasya na yūṣakaraṇe śrutirasti” ityāha| ayamapi
mudgādisahito jñeyaḥ||371-372||-
dāḍimāmalakairyūṣo hṛdyaḥ saṃśamano laghuḥ
||373|| prāṇāgnijanano mūrcchāmedoghno
vātapittajit |374|
dāḍimetyādi| ayameka eva samudgaśca| na virekaṃ karoti nāpi vamanaṃ kintu
tatsthameva doṣaṃ śamayatīti saṃśamanaḥ| prāṇo bhāraharaṇādiśaktiḥ||373||-
mudgāmalakayūṣastu grāhī pittakaphe hitaḥ
||374||
mudgetyādi| grāhī atisārādīnāṃ saṅgrāhī| ayamapyekaḥ||374||
yavakolakulatthānāṃ yūṣaḥ kaṇṭhyo'nilāpahaḥ |375|
yavakoletyādi| ayamapyekaḥ|375|-
sarvadhānyakṛtastadvadbṛṃhaṇaḥ prāṇavardhanaḥ
||375||
sarvadhānyetyādi| sarvadhānyakṛta ayūṣayonitvācchūkadhānyakudhānye vihāya
mudgādiśamīdhānyānāmapathyavarjyaṃ yūṣaḥ| ayaṃ tantrāntare
navamuṣṭināmnā'bhihitaḥ||375||
khaḍakāmbalikau hṛdyau tathā vātakaphe hitau |376|
khaḍetyādi| khaḍakāmbalikau yūṣaviśeṣau| tatra khaḍo dvividhaḥ-
satakraśamīdhānyaḥ, satakraśākaśca| tathāhi- “satakrāṇi śamīdhānyāni snigdhāni
saṅgrāhakāṇi khaḍāni” iti, satakraśākastu
“kapitthatakracāṅgerīmaricājājīcitrakaiḥ| supakvaḥ khaḍayūṣo'yamatha
125
kāmbaliko'paraḥ|| dadhyamlalavaṇasnehatilamāṣasamanvitaḥ”- iti|
takrāmlasiddhaḥ kāmbalikaḥ, amlānāṃ bahutvāt| jejjhaṭamate tu
dadhidāḍimamāṣaśākasnehayuktaṃ vyañjanaṃ khaḍa ityucyate nalamate tu “tilaṃ
suluñcitaṃ kṛtvā piṣṭaṃ kṣīre tryahoṣitam| paṭe pūtaṃ paceddhīmānārdrakāvāpite
126
ghṛte| maricājājisāmudrairyuktastilakhaḍo bhavet”- iti| kāmbalikalakṣaṇaṃ
tatraivoktaṃ “dadhimastvamlasiddhastu yūṣaḥ kāmbalikaḥ smṛtaḥ| punaḥ
sauvarcalājājībījapūrakasaurabhaiḥ|| saṃyojya mathitaḥ svaccha eṣa kāmbaliko
bhavet”- iti|376|-
balyaḥ kaphānilau hanti dāḍimāmlo'gnidīpanaḥ
127||376|| dadhyamlaḥ kaphakṛdbalyaḥ snigdho
vātaharo guruḥ | takrāmlaḥ pittakṛt prokto viṣaraktapradūṣaṇaḥ
||377||
yena yenāmlena siddho yūṣo yaṃ yaṃ guṇaṃ karoti taṃ taṃ guṇaṃ darśayannāha-
balya ityādi| dāḍimena kriyate yo'mlo yūṣaḥ sa dāḍimāmlaḥ| dadhyamla iti
dadhnā kriyate yo'mlo yūṣaḥ sa dadhyamlaḥ| takrāmlo'pyevam| pradūṣaṇaḥ
prakopaṇaḥ| ‘dāḍimadhānyāmladadhitakrairamlatvaṃ kāmbalikasyaiva’ ityeke||376-377||
khaḍāḥ khaḍayavāgvaśca ṣā(khā)ḍavāḥ pānakāni ca | evamādīni cānyāni kriyante
vaidyavākyataḥ ||378||
khaḍā ityādi| khaḍāḥ pūrvoktāḥ| khaḍayavāgva iti khaḍairuktalakṣaṇaiḥ siddhā
yavāgvaḥ khaḍayavāgvaḥ| ṣā(khā)ḍavalakṣaṇamucyate-
“spaṣṭāmlamadhuro'spaṣṭakaṣāyalavaṇoṣaṇaḥ| atiktaḥ khāḍavaḥ
kolakapitthādyupabṛṃhitaḥ”- iti; khāḍavā iti bahuvacanaṃ
khāḍavabhūyastvaprāptaye, tacca vistarabhayānna likhitam| pānakāni
amlikādrākṣādikṛtāni, evamādigrahaṇāt saṭṭakaprabhṛtīni||378||
asnehalavaṇaṃ sarvamakṛtaṃ kaṭukairvinā | vijñeyaṃ lavaṇasnehakaṭukaiḥ
saṃyutaṃ kṛtam ||379||
vyavahārārthaṃ kṛtākṛtayūṣayoḥ paribhāṣāṃ darśayannāha- asnehalavaṇamityādi|
kaṭukaiḥ śuṇṭhyādibhiḥ||379||
atha gorasadhānyāmlaphalāmlairamlitaṃ ca yat | yathottaraṃ laghu hitaṃ
saṃskṛtāsaṃskṛtaṃ rasam ||380||
tayoryūṣayoramlāntarasaṃyogena saṃskṛtāsaṃskṛtayorapi gurulāghavaṃ
darśayannāha- athetyādi| napuṃsakanirdeśādrasamiti sāmānyenābhīṣṭaṃ, tena
yūṣarasayorubhayorapi gurulāghavamuktaṃ bhavati; saṃskṛtādasaṃskṛtaṃ laghviti
sambadhyate, raso'tra māṃsarasaḥ||380||
dadhimastvamlasiddhastu
128
yūṣaḥ kāmbalikaḥ smṛtaḥ |381|
yūṣakāmbalikayūṣalakṣaṇamucyate- dadhītyādi|381|-
tilapiṇyākavikṛtiḥ śuṣkaśākaṃ virūḍhakam
||381|| siṇḍākī
129
ca gurūṇi syuḥ kaphapittakarāṇi ca |382|
śuṣkaśākaviśeṣāṇāṃ kṛtānnānāṃ guṇaṃ nirdiśannāha- tiletyādi|
tilavikṛtirmodakādiḥ, piṇyākavikṛtiḥ phuṭṭāḍhakādiḥ| tilapiṇyākasya
śuṣkaśākasya virūḍhakasya ca vyañjanāni deśapuruṣaviśeṣato jñeyāni|
virūḍhamaṅkuritaṃ vigatarohaṃ vā, anye śākamevātyantarūḍhaṃ virūḍhamāhuḥ|
siṇḍākī anāsutā
130
śuṣkārdrā suhmeṣu, ‘annādiṣvāsutasiṇḍākī śuktaguṇā noktaguṇā’ ityeke,
‘anāsutasiṇḍākī śākavarge uktaguṇetyāsutasiṇḍākyā evāyaṃ guṇaḥ’ ityeke,
mūlakādiśākameva kiñcit svinnaṃ kṣuṇṇaṃ sugandhikaṭukadravyānvitaṃ vaṭakīkṛtaṃ
suhmeṣu ‘siṇḍākī’ ityucyate, anye tu ‘śākasikthamaṇḍāsutiḥ siṇḍākī’
ityāhuḥ||381||-
tadvacca vaṭakānyāhurvidāhīni gurūṇi ca
||382||
tadvadityādi vaṭakānīti siṇḍākīvaṭakāni||382||
laghavo bṛṃhaṇā vṛṣyā hṛdyā rocanadīpanāḥ | tṛṣṇāmūrcchābhramacchardiśramaghnā
rāgaṣāḍavāḥ ||383||
rāgaṣāḍavaguṇamāha- laghava ityādi| tatra rāgaḥ- “sitārucakasindhūtthaiḥ
savṛkṣāmlaparūṣakaiḥ| jambūphalarasairyukto rāgo rājikayā kṛtaḥ”- iti| ṣāḍavāḥ
punarmadhurāmlalavaṇasaṃyogajā nānāvidhāḥ||383||
rasālā bṛṃhaṇī balyā snigdhā vṛṣyā ca rocanī |384|
rasālāguṇamāha- rasāletyādi| rasālā śikhariṇī|384|-
snehanaṃ guḍasaṃyuktaṃ hṛdyaṃ dadhyanilāpaham
||384||
saguḍadadhiguṇamāha- snehanamityādi||384||
saktavaḥ sarpiṣā'bhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ | nātidravā nātisāndrā mantha
ityupadiśyate ||385|| manthaḥ sadyobalakaraḥ
131
pipāsāśramanāśanaḥ | sāmlasnehaguḍo mūtrakṛcchrodāvartanāśanaḥ
||386|| śarkarekṣurasadrākṣāyuktaḥ
pittavikāranut | drākṣāmadhūdakayutaḥ kapharoganibarhaṇaḥ
||387|| vargatrayeṇopahito maladoṣānulomanaḥ
|388|
saktumanthamāha- saktava ityādi| manthaḥ sadyobalakara iti sadyobalakaro'yaṃ
nottarakāle(laṃ) balakaro, rūkṣatvāt; aviśeṣoktāvapi yavādiśaktavo grāhyāḥ|
manthasyaiva dravyāntarasaṃyuktasya guṇāntaramāha- sāmlasnehetyādi|
udāvartanāśanatvenāsya vātaharatvamuktam||385-387||-
gauḍamamlamanamlaṃ vā pānakaṃ guru mūtralam
||388|| tadeva khaṇḍamṛdvīkāśarkarāsahitaṃ
punaḥ | sāmlaṃ satīkṣṇaṃ sahimaṃ pānakaṃ syānniratyayam
||389|| mārdvīkaṃ tu śramaharaṃ
mūrcchādāhatṛṣāpaham | parūṣakāṇāṃ kolānāṃ hṛdyaṃ viṣṭambhi pānakam
||390|| dravyasaṃyogasaṃskāraṃ jñātvā mātrāṃ
ca sarvataḥ | pānakānāṃ yathāyogaṃ gurulāghavamādiśet
||391|| iti kṛtānnavargaḥ |
pānakaguṇamāha- gauḍamityādi| guḍaśabdopalakṣaṇatvāt sarvekṣuvikārapānakaguṇa
uktaḥ| anamlam īṣadamlam| pānakasya nānādravyaparibhāṣāmāha- tadevetyādi|
tadeva gauḍameva, sāmlaṃ satintiḍīkādidravyaṃ, satīkṣṇamiti
maricāditīkṣṇadravyasahitaṃ, sahimaṃ sakarpūraṃ, pānakaṃ syādbhavet,
niratyayaṃ śreṣṭham; evaṃ khaṇḍamṛdvīkāśarkarāpānakeṣvamlādidravya saṃskāro
jñeyaḥ; mṛdvīkāgrahaṇaṃ pānakayoniphalopalakṣaṇam| drākṣāpānakaguṇamāha-
mārdvīkamityādi| parūṣakakolapānakayorguṇamāha- parūṣakāṇāmityādi| parūṣakaṃ
‘phālasā’
132
iti loke, kolaṃ badaraḥ| anuktapānakaguṇamāha- dravyetyādi| sarvataḥ sarvasmin
pānake| uktānuktapānakaguṇo'yamityeke| iti kṛtānnavargaḥ||388-391||
atha bhakṣyavargaḥ | vakṣyāmyataḥ paraṃ bhakṣyān rasavīryavipākataḥ |392|
bhakṣyānnirdeṣṭumāha- vakṣyāmītyādi| bhakṣyā laḍḍukādayaḥ| rasavīryavipākata
iti rasādibhiḥ kṛtvetyarthaḥ|392|-
bhakṣyāḥ kṣīrakṛtā balyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ
||392|| adāhinaḥ puṣṭikarā dīpanāḥ
pittanāśanāḥ |393|
bhakṣyāṇāṃ yoniviśeṣeṇa guṇaviśeṣaṃ nirdiśannāha- bhakṣyā ityādi|
godhūmapiṣṭavikṛtiṃ kṣīreṇāloḍya ye kriyante te kṣīrakṛtā bhakṣyāḥ| balyā iti
utsāhakarāḥ| adāhina iti īṣaddāhinaḥ| dīpanāḥ punaḥ svavargāpekṣayā
vātopahatāgneḥ, saṃskāraprabhāvādvā||392||-
teṣāṃ prāṇakarā hṛdyā ghṛtapūrāḥ kaphāvahāḥ
||393|| vātapittaharā vṛṣyā guravo
raktamāṃsalāḥ |394|
kṣīrabhakṣyaviśeṣamāha- teṣāmityādi| “marditāḥ samitāḥ
kṣīranālikerasitādibhiḥ| avagāhya ghṛte pakvo ghṛtapūro'yamuttamaḥ”
‘gheva(u)ra’ iti loke||393||-
bṛṃhaṇā gauḍikā bhakṣyā guravo'nilanāśanāḥ
||394|| adāhinaḥ pittaharāḥ śukralāḥ
kaphavardhanāḥ |395|
guḍakṛtān bhakṣyānāha- bṛṃhaṇā ityādi| samitāveṣṭitā guḍapradhānodarā
‘gauḍikā’ ityucyante||394||-
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ
||395|| guravo bṛṃhaṇāścaiva modakāstu
sudurjarāḥ |396|
madhvityādi| samitāveṣṭitāḥ pākaghanībhūtā madhurā ghṛtodarā madhumastakāḥ, ta
eva ‘madhuśīrṣakā’ ucyante; kecinmadhumastakaśabdena khajjakamāhuḥ| saṃyāvāḥ
punaḥ- “samitāṃ madhu(ghṛta)dugdhena modayitvā suśobhanām| pacedghṛtottare
khaṇḍe kṣipedbhāṇḍe nave tataḥ|| saṃyāvo'sau yutaścūrṇaiḥ
khaṇḍailāmaricārdrakaiḥ”- iti| pūpāḥ ‘pūā’ iti loke| modakā laḍḍukāḥ||395||-
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ
||396|| gururmṛṣṭataramaścaiva
133
saṭṭakaḥ prāṇavardhanaḥ |397|
saṭṭakaguṇamāha- dīpana ityādi| mṛṣṭataraḥ atiśayena svāduḥ| saṭṭakabhedā
bahavaḥ; tatraika eva likhyate- “lavaṅgavyoṣakhaṇḍaistu dadhi nirmathya
gālitam| dāḍimībījasaṃyuktaṃ candracūrṇāvacūrṇitam|| saṭṭakaṃ supramodākhyaṃ
nalādibhirudāhṛtam”- iti| apare vistarabhayānna likhitāḥ||396||-
hṛdyaḥ sugandhirmadhuraḥ snigdhaḥ kaphakaro guruḥ
||397|| vātāpahastṛptikaro balyo viṣyanda
ucyate |398|
viṣyandaguṇamāha- hṛdya ityādi| “āmagodhūmacūrṇaṃ ca sarpiḥkṣīraguḍānvitam|
nātisāndro nātighano viṣyando nāma nāmataḥ”- anye tu ghṛtabhraṣṭataṇḍulān
viṣyandaśabdenāhuḥ, tannecchati gayī||397||-
bṛṃhaṇā vātapittaghnā bhakṣyā balyāstu sāmitāḥ
||398|| hṛdyāḥ pathyatamāsteṣāṃ laghavaḥ
phenakādayaḥ |399|
samitākṛtaṃ sāmānyaṃ guṇaṃ keṣucit kiñcinnirākurvannāha- bṛṃhaṇā ityādi|
sāmitā iti phenakādiviśeṣaṇaṃ, samitā godhūmacūrṇaṃ, tayā kṛtāḥ sāmitāḥ; anye
‘bṛṃhaṇā ityādayaḥ samitākṛtabhakṣyāṇāṃ sāmānyaguṇāḥ, hṛdyā ityādayastu
samitākṛtabhakṣyaviśeṣaphenakādiguṇāḥ’ ityāhuḥ| tatra phenakāḥ “vimardya
vimalāṃ śuklāṃ samitāṃ nātiśarkarām| saṃveṣṭanāya garbhārthaṃ kharapākaṃ ghṛte
pacet|| phenakaṃ phenasaṅkāśaṃ sampūrṇaśaśisannibham”- iti||398||-
mudgādivesavārāṇāṃ pūrṇā viṣṭambhino matāḥ
||399|| vesavāraiḥ sapiśitaiḥ sampūrṇā
gurubṛṃhaṇāḥ |400|
ta eva sāmitādayo mudgādinyastagarbhā bhavanti, tadā tadguṇaṃ nirdiśannāha-
mudgādītyādi| svinnapiṣṭamudgādikalko vesavāraḥ, pūrṇā bharitāḥ|
piśitaveśavārabharitaguṇamāha- vesavārairityādi| sapiśitairiti
piśitavesavārairityarthaḥ; apare vesavāraṃ śuṇṭhyādikṛtamāhuḥ| sampūrṇā
bharitāḥ| ime'pi sāmitāḥ||399||-
pālalāḥ śleṣmajananāḥ, śaṣkulyaḥ kaphapittalāḥ
||400||
palalaṃ tilapiṣṭaṃ guḍādyupetaṃ, tena kṛtāḥ pālalāḥ; ime'pi sāmitāḥ| śaṣkulya
iti śaṣkulyaḥ ‘śāṅkulī’ iti loke||400||
vīryoṣṇāḥ paiṣṭikā bhakṣyāḥ kaphapittaprakopaṇāḥ | vidāhino nātibalā guravaśca
viśeṣataḥ ||401||
sāmitān bhakṣyānabhidhāya piṣṭabhakṣyānnirdiśannāha- vīryoṣṇā ityādi|
paiṣṭikāḥ taṇḍulapiṣṭakṛtāḥ||401||
vaidalā laghavo bhakṣyāḥ kaṣāyāḥ sṛṣṭamārutāḥ | viṣṭambhinaḥ pittasamāḥ
134
śleṣmaghnā bhinnavarcasaḥ ||402|| balyā
vṛṣyāstu guravo vijñeyā māṣasādhitāḥ |403|
vaidalā ityādi| vaidalā mudgādikṛtāḥ||402||
kūrcikāvikṛtā bhakṣyā guravo nātipittalāḥ
||403||
vigrathitaṃ kṣīraṃ ghanatvamāpannaṃ kūrcikā, tayā vividhaprakārāḥ kṛtāḥ
kūrcikāvikṛtāḥ||403||
virūḍhakakṛtā bhakṣyā guravo'nilapittalāḥ | vidāhotkleśajananā rūkṣā
dṛṣṭipradūṣaṇāḥ ||404||
virūḍhakakṛtā ityādi| virūḍhakakṛtā aṅkuritamudgādikṛtāḥ||404||
hṛdyāḥ sugandhino bhakṣyā
135
laghavo ghṛtapācitāḥ | vātapittaharā balyā varṇadṛṣṭiprasādanāḥ
||405|| vidāhinastailakṛtā guravaḥ
kaṭupākinaḥ | uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāstvakpradūṣaṇāḥ
||406||
ghṛtatailapakvabhakṣyasya guṇaviśeṣamāha- hṛdyā ityādi||405-406||
phalamāṃsekṣuvikṛtitilamāṣopasaṃskṛtāḥ | bhakṣyā balyāśca guravo bṛṃhaṇā
hṛdayapriyāḥ ||407||
yoniviśeṣeṇa bhakṣyāṇāṃ guṇāguṇaviśeṣaṃ darśayannāha- phaletyādi| phalāni
tālādīni||407||
kapālāṅgārapakvāstu laghavo vātakopanāḥ | supakvāstanavaścaiva bhūyiṣṭhaṃ
laghavo matāḥ ||408||
kapālāṅgārapakvānāṃ snehasiddhebhyo laghutvaṃ darśayannāha- kapālāṅgārapakvā
ityādi| kapālaṃ karparaḥ, tatra pakvā maṇḍakādayaḥ; aṅgārapakvā
aṅgārakarkaṭīprabhṛtayaḥ||408||
sakilāṭādayo bhakṣyā guravaḥ kaphavardhanāḥ |409|
sakilāṭādaya ityādi| kilāṭaḥ kṣīrakūrcikāpiṇḍaḥ,
ādiśabdāttakrapiṇḍakādayaḥ|409|-
kulmāṣā vātalā rūkṣā guravo bhinnavarcasaḥ
||409||
kulmāṣā ityādi| yavapiṣṭamuṣṇodake siktamīṣatsvinnamṛditaṃ śṛṅgāṭādiprakāraṃ
kulmāṣamāhuḥ, ‘yavādayaḥ svinnā’ ityeke| bhinnavarcaso dravamalāḥ||409||
udāvartaharo vāṭyaḥ kāsapīnasamehanut |410|
udāvartetyādi| vāṭyo yavagodhūmādibhirdalitaiḥ kṛtaḥ, anye tu bhṛṣṭayavakṛto
bhakṣya ityāhuḥ|410|-
dhānolumbāstu laghavaḥ kaphamedoviśoṣaṇāḥ
||410||
dhānetyādi| dhānā bhṛṣṭayavāḥ; ulumbā holakāḥ, atra mudgakalāyādiśimbā
agnipakvā ‘holakā’ ityucyante||410||
śaktavo
136
bṛṃhaṇā vṛṣyāstṛṣṇāpittakaphāpahāḥ | pītāḥ sadyobalakarā bhedinaḥ pavanāpahāḥ
||411|| gurvī piṇḍī kharā'tyarthaṃ laghvī
saiva
137
viparyayāt | śaktūnāmāśu jīryeta mṛdutvādavalehikā
||412||
vāṭyadhānāprasaṅgena yavaśaktūnāha- śaktava ityādi| śaktavo yavaśaktavaḥ|
bṛṃhaṇā na lekhanā māṃsakarā ityarthaḥ| ‘tṛṣṇāpittakaphāpahāḥ’ ityatra
‘tṛṣṇāpittamalāpahāḥ’ iti kvacit, tatra malāpahatvamalpamalakartṛtvāt|
sadyobalakaratvaṃ raukṣyānnottarakālam| kharamārdavabhedena gurulāghavamāha-
gurvītyādi| kharā kaṭhinetyarthaḥ| viparyayāditi mṛdvītyarthaḥ|
piṇḍīmabhidhāyāvalehikāmāha- śaktūnāmityādi| śaktūnāmavalehiketi
sambandhaḥ||411-412||
lājāśchardyatisāraghnā dīpanāḥ kaphanāśanāḥ | balyāḥ kaṣāyamadhurā
laghavastṛṇmalāpahāḥ ||413||
adhunā lājaguṇamāha- lājā ityādi| malāpahatvamalpakartṛtvāt||413||
tṛṭchardidāhagharmārtinudastatsaktavo matāḥ | raktapittaharāścaiva
dāhajvaravināśanāḥ ||414||
lājaśaktuguṇamāha- tṛḍityādi| tatsaktavo lājaśaktavaḥ||414||
pṛthukā guravaḥ snigdhā bṛṃhaṇāḥ kaphavardhanāḥ | balyāḥ sakṣīrabhāvāttu
vātaghnā bhinnavarcasaḥ ||415||
pṛthukaguṇamāha- pṛthukā ityādi| ārdraśālidhānyaṃ mṛdubhṛṣṭaṃ
musalāghātacippaṭībhūtāvayavaṃ ‘pṛthukā’ ityucyate||415||
sandhānakṛtpiṣṭamāmaṃ taṇḍulaṃ kṛmimehanut |416|
dhānyapiṣṭaguṇamāha- sandhānakṛdityādi| sandhānaṃ bhagnasya,
āmamapakvamityarthaḥ|416|-
sudurjaraḥ svāduraso bṛṃhaṇastaṇḍulo navaḥ
||416|| sandhānakṛnmehaharaḥ
138
purāṇastaṇḍulaḥ smṛtaḥ |417|
navānavataṇḍulaguṇamāha
139
- sudurjara ityādi||416||-
dravyasaṃyogasaṃskāravikārān
140
samavekṣya ca ||417|| yathākāraṇamāsādya
bhoktṝṇāṃ chandato'pi vā | anekadravyayonitvācchāstratastān vinirdiśet
||418|| iti bhakṣyavargaḥ |
kimbahunā ānantyādannasaṃyogasaṃskārāṇāṃ na śakyate sarvopasaṅgrahaḥ kartuṃ,
tasmāduktānuktasaṅgrahāyāha- dravyetyādi| vikārān bhakṣyaviśeṣān|
kāraṇamāsādyeti doṣādiprakopaṃ prāpyetyarthaḥ| bhoktṝṇāṃ chandato'pi veti
puruṣābhilāṣata ityarthaḥ| iti bhakṣyavargaḥ||417-418||
ataḥ sarvānupānānyupadekṣyāmaḥ | - amlena kecidvihatā manuṣyā mādhuryayoge
praṇayībhavanti | tathāmlayoge madhureṇa tṛptāsteṣāṃ yatheṣṭaṃ pravadanti
pathyam ||419||
anupānaṃ nirdeṣṭumāha- anupānānītyādi| annādanu paścāt pīyata ityanupānam|
anupānaṃ kutra hitāvahamityāha- amlenetyādi| vihatā udvejitāḥ| mādhuryayoga
iti mādhuryopayoge ityarthaḥ| praṇayībhavanti sukhībhavantīti, tathā'mlayoga
ityatrāpi praṇayībhavantīti sambandhanīyam| teṣāmubhayeṣāmapi amlatṛptānāṃ
madhuratṛptānāṃ cetyarthaḥ| yatheṣṭaṃ yathābhilaṣitam; amlatṛptasya madhuraṃ
pathyaṃ, madhuratṛptasya cāmlamityarthaḥ; tasmādrasaṣaṭke'pi
parasparaviruddhamanupānaṃ jñeyaṃ, rasadvayasyopalakṣaṇatvāt; athavā
śeṣarasānāṃ tṛptyā bhoktumaśakyatvāccheṣarasānāmanuktiḥ||419||
śītoṣṇatoyāsavamadyayūṣaphalāmladhānyāmlapayorasānām | yasyānupānaṃ tu hitaṃ
bhavedyattasmai pradeyaṃ tviha mātrayā tat
||420|| vyādhiṃ ca kālaṃ ca vibhāvya
dhīrairdravyāṇi bhojyāni
141
ca tāni tāni | sarvānupāneṣu varaṃ vadanti maidhyaṃ
142
yadambhaḥ śucibhājanastham ||421|| lokasya
janmaprabhṛti praśastaṃ toyātmakāḥ sarvarasāśca dṛṣṭāḥ | saṅkṣepa
eṣo'bhihito'nupāne... |422|
anupānadravyāṇi saṅkalayyāha- śītoṣṇetyādi| dravapradhāna āsavaḥ,
dravapradhānaṃ dravyapradhānaṃ ca madyamucyate, yūṣo mudgādīnāṃ, phalāmlāni
bījapūrādīni, dhānyāmlaṃ kāñjikaṃ, payo dugdhaṃ, raso māṃsarasaḥ| yasya
puruṣasya, vyādhiṃ vraṇajvarādikaṃ, kālamāvasthikamārtavaṃ ca, vibhāvya
viśeṣeṇa jñātvā, dravyāṇi tailādīni, bhojyāni raktaśālyādīni,
etatsarvamūhāpohavidā jñātvā anupānaṃ vidheyamiti| (kimbahunā sarvānupāneṣvapi
143
) medhyam āntarikṣaṃ jalam||420-421||-
... ṣvataḥ paraṃ vistarato'bhidhāsye
||422|| uṣṇodakānupānaṃ tu snehānāmatha
śasyate | ṛte bhallātakasnehāt snehāttauvarakāttathā
||423|| anupānaṃ vadantyeke taile
yūṣāmlakāñjikam | śītodakaṃ mākṣikasya piṣṭānnasya ca sarvaśaḥ
||424|| dadhipāyasamadyārtiviṣajuṣṭe
tathaiva ca | kecit piṣṭamayasyāhuranupānaṃ sukhodakam
||425|| payo māṃsaraso vā'pi
śālimudgādibhojinām | yuddhādhvātapasantāpaviṣamadyarujāsu ca
||426|| māṣāderanupānaṃ tu dhānyāmlaṃ
dadhimastu vā | madyaṃ madyocitānāṃ tu sarvamāṃseṣu pūjitam
||427|| amadyapānāmudakaṃ phalāmlaṃ vā
praśasyate | kṣīraṃ gharmādhvabhāṣyastrīklāntānāmamṛtopamam
||428|| surā kṛśānāṃ sthūlānāmanupānaṃ
madhūdakam | nirāmayānāṃ citraṃ tu bhuktamadhye prakīrtitam
||429|| snigdhoṣṇaṃ mārute pathyaṃ, kaphe
rūkṣoṣṇamiṣyate | anupānaṃ hitaṃ cāpi pitte madhuraśītalam
||430|| hitaṃ śoṇitapittibhyaḥ
kṣīramikṣurasastathā | arkaśeluśirīṣāṇāmāsavāstu viṣārtiṣu
||431||
saṅkṣepamabhidhāya vistaramāha- ataḥ paramityādi| ṛte vinetyarthaḥ|
bhallātakasyātyantoṣṇatvācchītajalam| tauvarakāditi “patraistu keśarākāraiḥ
kalāyasadṛśaiḥ phalaiḥ| vṛkṣāstuvaranāmānaḥ paścimārṇavatīrajāḥ” iti,
tadbhavastauvarakaḥ| snehaprasaṅgenaikīyamataṃ tailānupāne nirdiśannāha-
anupānamityādi| uṣṇakāle yūṣaṃ, śītakāle kāñjikam| mākṣikasyeti mākṣikasya
madhunaḥ| piṣṭānnasya taṇḍulapiṣṭasya| dadhi prasiddhaṃ; pāyasaṃ
kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ, pāyasasya gurutvena vidāhasambhavācchītodakaṃ peyaṃ;
madyārtirmadyavidāhaḥ; viṣajuṣṭe viṣavyāpte
144| tathaiva ceti śītodakameva| kecidityādi| sukhodakam īṣaduṣṇamudakam| paya
ityādi| yuddhaṃ saṅgrāmaḥ, ātapo gharmaḥ, santāpo'gnyādīnāṃ,
viṣamadyarujāsviti viṣarogeṣu
145
madātyaye cetyarthaḥ| śāliṣu payo'nupānaṃ samānamapyacintyatvāt
saṃyogaśaktīnāṃ; jejjhaṭastu payaḥsthāne mastvicchati, ‘payograhaṇasya
gorasopalakṣaṇatvāttadapi labhyata eva’ ityanye| māṣāderityādi dhānyāmlaṃ
kāñjikam| madyocitānāṃ madyayogyānām| pūjitaṃ praśastam| amadyetyādi|
phalāmlaṃ dāḍimādi| kṣīramityādi| gharmādiklāntānām
146
ātapādipīḍitanām| kṛśānāṃ durbalānāṃ, surā'nuśasteti sambandhaḥ| madhūdakaṃ
madhumiśraṃ jalam| nirāmayānāṃ svasthānām| citraṃ nānāprakāram| snigdhoṣṇamiti
anupānamiti sambandhaḥ| śoṇitapittibhyo raktapittibhya ityarthaḥ| atrāpi
‘anupānam’ ityanuvartate| arkaśelvityādi| viṣārtiṣu viṣapīḍāsu, arkādīnāmāsavā
anupānāni| śeluḥ śleṣmāntakaḥ||422-431||
ataḥ paraṃ tu vargāṇāmanupānaṃ pṛthak pṛthak | pravakṣyāmyanupūrveṇa
sarveṣāmeva me śṛṇu ||432|| tatra
pūrvaśasyajātānāṃ badarāmlaṃ, vaidalānāṃ dhānyāmlaṃ, jaṅghālānāṃ dhanvajānāṃ
ca pippalyāsavaḥ, viṣkirāṇāṃ kolabadarāsavaḥ, pratudānāṃ kṣīravṛkṣāsavaḥ,
guhāśayānāṃ kharjūranālikerāsavaḥ, prasahānāmaśvagandhāsavaḥ, parṇamṛgāṇāṃ
kṛṣṇagandhāsavaḥ, bileśayānāṃ phalāsavaḥ
147, ekaśaphānāṃ triphalāsavaḥ, anekaśaphānāṃ khadirāsavaḥ, kūlacarāṇāṃ
śṛṅgāṭakakaśerukāsavaḥ, kośavāsināṃ pādināṃ ca sa eva, plavānāmikṣurasāsavaḥ,
nādeyānāṃ matsyānāṃ mṛṇālāsavaḥ, sāmudrāṇāṃ mātuluṅgāsavaḥ, amlānāṃ phalānāṃ
padmotpalakandāsavaḥ, kaṣāyāṇāṃ dāḍimavetrāsavaḥ, madhurāṇāṃ trikaṭukayuktaḥ
khaṇḍāsavaḥ, tālaphalādīnāṃ dhānyāmlaṃ, kaṭukānāṃ dūrvānalavetrāsavaḥ,
pippalyādīnāṃ śvadaṃṣṭrāvasukāsavaḥ, kūṣmāṇḍādīnāṃ dārvīkarīrāsavaḥ,
cuccuprabhṛtīnāṃ lodhrāsavaḥ, jīvantyādīnāṃ triphalāsavaḥ, kusumbhaśākasya sa
eva, maṇḍūkaparṇyādīnāṃ mahāpañcamūlāsavaḥ, tālamastakādīnāmamlaphalāsavaḥ,
saindhavādīnāṃ surāsava āranālaṃ ca, toyaṃ vā sarvatreti
||433||
ata ityādi| anupūrveṇa yathākrameṇa| sarveṣāmeva śālyādivargāṇāmityarthaḥ| me
matsakāśāt
148| tatretyādi| pūrvaśasyajātānāṃ prāguktānnasamūhānāṃ, tāni ca
śūkadhānyakudhānyaśamīdhānyāni| jaṅghālānām eṇādīnām| dhanvajānāṃ vartakādīnāṃ
pakṣiṇām| viṣkirāṇāṃ teṣāmeva vartakādīnām, etena viṣkirāṇāṃ
pippalīkolabadarāsavau dvāvapyanupānaṃ, kolabadaraṃ madhyamapramāṇaṃ badaram|
kṛṣṇagandhaḥ śobhāñjanakaḥ| ekaśaphānām aśvādīnām| anekaśaphānāmiti
anekaśaphāśchāgādayaḥ| evamayaṃ māṃsavargo
jaṅghālādibhedenāṣṭavidho'nupānenoktaḥ| anūpavargasya pañcavidhasyānupānaṃ
nirdiśannāha- kūlacarāṇāmityādi| sa eveti
śṛṅgāṭakakaśerukāsavo'nupānamityarthaḥ| anūpavargamapi pañcavidhamabhidhāya
phalānāmanupānaṃ nirdiśannāha- amlānāmityādi| amlaphalānāṃ dāḍimādīnām|
kaṣāyāṇāṃ kṣīravṛkṣādiphalānām| madhurāṇāṃ drākṣādīnāṃ, vātāmābhiṣukādīnāṃ ca|
kaṭukānāṃ phalānāmityarthaḥ| śvadaṃṣṭrā gokṣurakaḥ; vasuko bukaḥ, kedāragirau
‘bagahula’ iti prasiddhaḥ| śākānāmanupānaṃ nirdiśannāha- kūṣmāṇḍādīnāmityādi|
jīvantī ḍoḍī| sa eva triphalāsavaḥ| maṇḍūkaparṇī brāhmī|
tālamastakādīnāmanupānamāha- tālamastakādīnāmityādi| tālamastakādīnāṃ
tālamastakamajjādīnām| sarvatra sarvavargeṣu||432-433||
bhavanti cātra- sarveṣāmanupānānāṃ māhendraṃ toyamuttamam |434|
sarveṣvevānupāneṣu toyasya prādhānyaṃ darśayannāha- sarveṣāmityādi|
māhendratoyam āntarikṣamudakam|434|-
sātmyaṃ vā yasya yattoyaṃ tattasmai hitamucyate
||434||
śeṣamapi bhaumamudakaṃ niyamayannāha- sātmyaṃ vetyādi| yattoyamiti
nadīnadasarastaḍāgādyudakamityarthaḥ||434||
uṣṇaṃ vāte kaphe toyaṃ pitte rakte ca śītalam |435|
uṣṇaśītabhedenānupānamāha- uṣṇamityādi|435|-
doṣavadguru vā bhuktamatimātramathāpi vā
||435|| yathoktenānupānena sukhamannaṃ
prajīryati | rocanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ doṣasaṅghātabhedanam
||436|| tarpaṇaṃ mārdavakaraṃ
śramaklamaharaṃ sukham | dīpanaṃ doṣaśamanaṃ pipāsācchedanaṃ param
||437|| balyaṃ varṇakaraṃ samyaganupānaṃ
sadocyate |438|
sarveṣāmevānupānānāmuktānāṃ guṇaṃ nirdiśannāha- doṣavadityādi| doṣavaditi
vātādidoṣakaram| sukhamiti adoṣamityarthaḥ| doṣasaṅghātabhedanaṃ
doṣasamūhapṛthakkaraṇam| tarpaṇaṃ tṛptijanakam| mārdavakaraṃ
śarīrakomalatotpādakam| sukhaṃ svāsthyotyādakam| doṣaśamanaṃ vātādiśamanam|
pipāsācchedanaṃ pipāsāvināśakam| paramatiśayena sadocyata iti
evaṃvidhamanupānaṃ sarvadā kathyate| anye ‘doṣavadityādyanupānasya phalaṃ,
rocanamityādayastu sāmānyānupānaguṇāḥ’ ityāhuḥ||435-437||-
tadādau karśayetpītaṃ sthāpayenmadhyasevitam
||438|| paścātpītaṃ bṛṃhayati tasmādvīkṣya
prayojayet |439|
tadanupānaṃ bhojanādimadhyāntavibhāgena guṇaviśeṣaṃ karotīti darśayannāha-
tadādāvityādi| tat anupānam| ādau bhojanasya| karśayedatiśayena śarīrasya
kṛśatvamāpādayet| sthāpayet na karśayati nāpi sthūlayatyapi tu madhyaṃ
karotītyarthaḥ| paścāt pītaṃ bṛṃhayati puṣṭimāpādayati| tasmādvīkṣya
prayojayediti kārśyamicchannādau, madhyavapuricchan madhya eva,
puṣṭimicchannanta iti| anupānamiti anuśabdaṃ lakṣaṇārthamāhuḥ, āhāraṃ
lakṣīkṛtya pānamiti, āhāramāśritya yat pīyata ityarthaḥ; tena
madhyādyayorapyanupānaśabdaḥ prayukto bhavati||438||-
sthiratāṃ gatamalkinnamannamadravapāyinām
||439|| bhavatyābādhajananamanupānamataḥ
pibet |440|
anupānavyatireke doṣaṃ darśayannāha- sthiratāmityādi| sthiratām acalatām|
aklinnaṃ śuṣkamityarthaḥ| adravapāyinām anupānamapibatām| ābādhajananaṃ
pīḍākaram||439||-
na pibecchvāsakāsārto roge cāpyūrdhvajatruge
||440|| kṣatoraskaḥ prasekī ca yasya
copahataḥ svaraḥ |441|
kasyacit puruṣaviśeṣasyānupānaniṣedhamāha- na pibedityādi| ārtaḥ pīḍitaḥ|
ūrdhvajatruge iti jatru grīvāmūlaṃ, tasyordhvage| kṣatoraska iti
uraḥkṣatarogavānityarthaḥ| prasekī lālāsrāvī| upahata iti
vātādibhirityarthaḥ||440||
pītvā'dhvabhāṣyādhyayanageyasvapnānna śīlayet
||441|| pradūṣyāmāśayaṃ taddhi tasya
kaṇṭhorasi sthitam | syandāgnisādacchardyādīnāmayāñjanayedbahūn
||442||
anupāne pīte sati yadvarjanīyaṃ tadāha- pītvetyādi| adhvā mārgaḥ, bhāṣyaṃ
bahubhāṣaṇam, adhyayanaṃ paṭhanaṃ, geyaṃ gītam| na śīlayediti na
sevetetyarthaḥ| kasmādetānna śīlayedityāha- pradūṣyetyādi| pradūṣya vātādīnāṃ
prakopaṃ kṛtvā| taddhīti tadanupānaṃ, hi yasmādarthe| tasya puruṣasya| syandaṃ
śleṣmasravaṇam||441-442||
gurulāghavacinteyaṃ svabhāvaṃ nātivartate | tathā
saṃskāramātrānnakālāṃścāpyuttarottaram
||443||
gurulāghavasya dravyarasavīryavipākāśrayasya caraśarīrādibhedenoktasya
yathāsvātiśayena vyavasthāṃ kurvannāha- gurvityādi| nātivartate na tyajati|
‘jaṅghālā
149
jāṅgalacāriṇaḥ kuto laghavaḥ?’ ityukte'vaśyameva svabhāvo vācyaḥ, evaṃ
śarīradhātvavayavādiṣvapi vācyaṃ; tathā saṃskāraṃ nātivartate, yathā-
svabhāvādgurorapi vrīherlājā laghavaḥ, laghorapi śāleḥ saṃskārāt piṣṭameva
guru; tathā mātrāṃ nātivartate, yathā- “gurūṇāmardhasauhityaṃ laghūnāṃ
tṛptiriṣyate”- iti; annaṃ ca nātivartate, tadyathā-
maṇḍapeyāvilepībhaktāpūpādi yathottaraṃ guru, yathāpūrvaṃ laghviti; kālaṃ ca
nātivartate, yathā|- “navaṃ dhānyamabhiṣyandi laghu saṃvatsaroṣitam”-iti|
uttarottaramiti svabhāvāt saṃskāraṃ, saṃskārānmātrāṃ, mātrāto'nnaṃ, annāt
kālaṃ, gurulāghavacintā nātivartata ityarthaḥ; cakārādihāpi carādayaścānuktā
api samuccīyante||443||
mandakarmānalārogyāḥ sukumārāḥ sukhocitāḥ | jantavo ye tu teṣāṃ hi cinteyaṃ
parikīrtyate ||444||
iyaṃ gurulāghavacintā viśiṣṭapuruṣāśrayeti jñāpanāyāha- mandakarmetyādi|
mandakarmāṇaḥ alasāḥ, mandānalā mandāgnayaḥ, mandārogyāḥ rogiṇaḥ| sukumārā
mṛdudehāḥ| sukhocitāḥ sukhinaḥ| jantavaḥ prāṇinaḥ| cinteyamiti
gurulāghavalakṣaṇā| parikīrtyate kathyata ityarthaḥ||444||
balinaḥ kharabhakṣyā ye ye ca dīptāgnayo narāḥ | karmanityāśca ye teṣāṃ
nāvaśyaṃ parikīrtyate
||445|| ityanupānavargaḥ |
yān prati neyaṃ cintā tānapi darśayannāha- balina ityādi| balinaḥ
śaktyupacayayuktāḥ, etenaivārogyatvamuktam| kharabhakṣyā amṛdubhojanāḥ|
karmanityāḥ sadā karmakāriṇaḥ| parikīrtyate iti ‘gurulāghavacinteyam’ iti
śeṣaḥ| ityanupānavargaḥ||445||
athāhāravidhiṃ vatsa! vistareṇākhilaṃ śṛṇu |446|
athāhāravidhimāha- athetyādi| akhilaṃ samastam| śṛṇu ākarṇaya|446|
āptāsthitamasaṅkīrṇaṃ śuci kāryaṃ mahānasam
||446||
pākasthānaṃ kīdṛkkāryamityāha- āptānvitamityādi| āptā avyabhicāriṇaḥ,
tairāsthitamāśritam| asaṅkīrṇaṃ asaṅkaṭam| mahānasamiti pākasthānaṃ,
‘rasavatī’ iti loke||446||
tatrāptairguṇasampannaṃ bhakṣyamannaṃ susaṃskṛtam | śucau deśe susaṅguptaṃ
samupasthāpayedbhiṣak ||447||
susaṃskṛtasyānnasya sthāpanamāha- tatretyādi| āptaiḥ susaṃskṛtamiti
sambandhaḥ| guṇasampannamiti iṣṭarasagandhasparśavarṇopetam|
bhakṣyamannamabhyavaharaṇīyam| susaṅguptam| atiśayenādṛśyam samupasthāpayet
niveśayet| śucau pradeśa iti sambandhaḥ| bhiṣak vaidyaḥ||447||
viṣaghnairagadaiḥ spṛṣṭaṃ prokṣitaṃ vyajanodakaiḥ | siddhairmantrairhataviṣaṃ
siddhamannaṃ nivedayet ||448||
tasyāhārasyaivaṅguṇasya dūṣaṇakaraviṣanāśanaṃ nirdiśannāha- viṣaghnairityādi|
viṣaghnairviṣahāribhiḥ, agadairauṣadhaiḥ, spṛṣṭaṃ chuptam| prokṣitaṃ
vyajanodakairiti atharvamantrairabhimantritam; anye tu
vyajanodakairityagadasyaiva viśeṣaṇaṃ kathayanti, teṣāṃ mate
agadodakakṣālitavyajanairvījitamaviṣībhavatyannam| tantramabhidhāya mantramapi
nirdiśannāha- siddhairityādi| siddhairavyabhicāribhiḥ,
kurukullāpheraṇḍaprabhṛtibhirhataviṣamannamiti sambandhaḥ| nivedayet
‘nṛpataye’ iti śeṣaḥ||448||
vakṣyāmyataḥ paraṃ kṛtsnāmāhārasyopakalpanām | ghṛtaṃ kārṣṇāyase deyaṃ, peyā
deyā tu rājate ||449|| phalāni
sarvabhakṣyāṃśca pradadyādvai daleṣu tu | pariśuṣkapradigdhāni sauvarṇeṣu
prakalpayet ||450|| pradravāṇi rasāṃścaivaṃ
rājateṣūpahārayet | kaṭvarāṇi khaḍāṃścaiva sarvāñchaileṣu dāpayet
||451|| dadyāttāmramaye pātre suśītaṃ
suśṛtaṃ payaḥ | pānīyaṃ, pānakaṃ madyaṃ mṛnmayeṣu pradāpayet
||452|| kācasphaṭikapātreṣu śītaleṣu śubheṣu
ca | dadyādvaidūryacitreṣu rāgaṣāḍavasaṭṭakān
||453|| purastādvimale pātre suvistīrṇe
manorame | sūdaḥ sūpaudanaṃ dadyāt pradehāṃśca susaṃskṛtān
||454|| phalāni sarvabhakṣyāṃśca pariśuṣkāṇi
yāni ca | tāni dakṣiṇapārśve tu bhuñjānasyopakalpayet
||455|| pradravāṇi rasāṃścaiva pānīyaṃ
pānakaṃ payaḥ | khaḍān yūṣāṃśca peyāṃśca savye pārśve pradāpayet
||456|| sarvān guḍavikārāṃśca
rāgaṣāḍavasaṭṭakān | purastāt sthāpayet prājño dvayorapi ca madhyataḥ
||457||
vakṣyāmītyādi| kṛtsnāṃ samastām| upakalpanāṃ samīpaḍhaukanām|
ādhārāpekṣaṇīyameva prathamaṃ kalpanaṃ nirdiśannāha- ghṛtamityādi| kārṣṇāyase
kṛṣṇalohapātre, ‘kāntalohapātre’ ityanye| rājate raupyamaye| bhakṣyā
laḍḍukādayaḥ| vaiśabdaḥ pādapūraṇe, daleṣu patreṣu; anye tu ‘vaidaleṣu
vetravaṃśāditvaggrathiteṣu parṇamayeṣu’ iti manyante| pariśuṣketyādi| “siktvā
bahughṛte bhṛṣṭaṃ muhuruṣṇāmbunā mṛdu| jīrakādyairghanaṃ māṃsaṃ pariśuṣkaṃ
taducyate|| tadeva gorasādānaṃ pradigdhamiti viśrutam”- | pradravāṇi
prakṛṣṭadravāṇi maṇḍādīni, raso māṃsarasaḥ, upahārayet dadyāt| kaṭvaraṃ
takram, anye tu- “sauvīrāmlamathātyamlaṃ kāñjikaṃ kaṭvaraṃ viduḥ| anye tu
tadadhobhāgaṃ takraṃ vā'tyamlatāṃ gatam|| sasnehaṃ dadhijaṃ takramāhuranye tu
kaṭvaram”- iti khaḍo yūṣaviśeṣaḥ; sa ca satakraśamīdhānyaḥ, satakraśākaśca|
śaileṣu pāṣāṇamayeṣu| dadyādityādi| payo jalam
150| mṛnmayeṣu mṛttikāmayeṣu śarāvādiṣu| śubheṣu bhavyeṣu| vaidūryaṃ
ratnaviśeṣaḥ, citreṣu vicitreṣu| tatra rāgaḥ “sitārucakasindhūtthaiḥ
savṛkṣāmlaparūṣakaiḥ| jambūphalarasairyuṅkto rāgo rājikayā kṛtaḥ”- iti|
ṣāḍavāḥ punarmadhurāmlalavaṇasaṃyogajā nānāvidhāḥ, viśeṣataḥ sūdebhyo jñeyāḥ|
saṭṭakastu “lavaṅgavyoṣakhaṇḍaistu dadhi nirmathya gālitam|
dāḍimobījasaṃyuktaṃ candracūrṇāvacūrṇitam|| saṭṭakaṃ tu pramodākhyaṃ
nalādibhirudāhṛtam” - iti| ‘dadyādvaidūryacitreṣu’ ityasya sthāne
‘vajravaidūryacitreṣu’ iti kecit paṭhanti; tatra vajraṃ ṣaṭkoṭikaṃ ratnaṃ
hīraka ityarthaḥ| eṣvādhāreṣu dīyamānānāmeṣāṃ hitakāritvam|
ādhāraviśeṣamabhidhāya deśaviśeṣeṇāhāraviśeṣaṃ darśayannāha- purastādityādi|
purastādagrataḥ, puraudanaṃ hi grahaṇasaukaryārtham| pātra sthālyādike|
suvistīrṇe bahule
151| manorame rucijanake| sūdaḥ sūpakāraḥ| sūpaprahitamodanaṃ bhaktam| pradehān
pralehān| pariśuṣkāṇi pūrvavat| dakṣiṇapārśve dakṣiṇabhāge, bhuñjānasya
bhojanaṃ kurvataḥ, upakalpayet samīpaṃ ḍhaukayet| pradravāṇīti pradravādayaḥ
pūrvavat| savye pārśve vāmabhāge| rāgaṣāḍavasaṭṭakāḥ pūrvavat, purastādagrata
ityarthaḥ; na kevalaṃ purastāt, dvayorapi ca madhyataḥ dvayoḥ pakṣayormadhye
ekasmin pakṣe dadyāt; etena sarvatra dātavyamityuktaṃ bhavati||449-457||
evaṃ vijñāya matimān bhojanasyopakalpanām | bhoktāraṃ vijane ramye niḥsampāte
152
śubhe śucau ||458|| sugandhapuṣparacite same
deśe ca bhojayet |459|
evamityādi| evamuktaprakāreṇa bhojanasyopakalpanāṃ vijñāya, bhoktāraṃ ca
vijñāyeti sambandhaḥ| vijane ekānte, vijane hi bhuñjānasya
duṣṭadṛṣṭinipātādidoṣo na bhavati| ramye manohare| niḥsampāte ullocasahite,
niḥsampāte bhuñjānasya pāṃśuprakṣepādidoṣo na bhavati| śubhe vāstudoṣarahite|
śucau pavitre, tatra na bhūtādyāveśaḥ| same nimnonnatatvarahite||458||-
viśiṣṭamiṣṭasaṃskāraiḥ pathyairiṣṭai rasādibhiḥ
||459|| manojñaṃ śuci nātyuṣṇaṃ
pratyagramaśanaṃ hitam |460|
kīdṛgaśanaṃ hitamityāha- viśiṣṭamityādi| viśiṣṭaṃ śreṣṭhaṃ, kaiḥ kṛtvā?
iṣṭasaṃskāraiḥ| pathyairiṣṭai rasādibhiriti pathyairhitaiḥ, iṣṭaiḥ priyaiḥ,
ādiśabdādgandhavarṇasparśā gṛhyante| pratyagram abhinavam| aśanaṃ
bhojanam||459||-
pūrvaṃ madhuramaśnīyānmadhye'mlalavaṇau rasau
||460|| paścāccheṣān rasān vaidyo
bhojaneṣvavacārayet | ādau phalāni bhuñjīta dāḍimādīni buddhimān
||461|| tataḥ peyāṃstato bhojyān
bhakṣyāṃścitrāṃstataḥ param | ghanaṃ pūrvaṃ samaśnīyāt, kecidāhurviparyayam
||462|| ādāvante ca madhye ca bhojanasya tu
śasyate | niratyayaṃ doṣaharaṃ phaleṣvāmalakaṃ nṛṇām
||463|| mṛṇālabisaśālūkakandekṣuprabhṛtīni
ca | pūrvaṃ yojyāni bhiṣajā na tu bhukte kadācana
||464||
kālabhedenāpyāhāravidhiṃ nirdiśannāha- pūrvamityādi| bubhukṣite puruṣe
vātapittapraśamanāya prathamaṃ madhuro rasaḥ
153
pakvāśayagataṃ vāyuṃ jayati, amlalavaṇau madhyabhojanasthau
pittāśaye'gnidīptiṃ kurutaḥ, ante kaphajayāya kaṭvādayaḥ| ādau phalāni
bhuñjīta, vātajayārthaṃ dāḍimādyamlopayogaḥ; ‘ādāviti matāntare’ ityanye|
tataḥ peyān pātavyān dāḍimādikaṭhināhāramṛdukaraṇārthaṃ vayaḥsthāpanārthaṃ ca,
tato bhojyaṃ raktaśālyādi, citrān nānāprakārān| ghanaṃ bhojyaṃ bhakṣyādi
kaṭhinam| viparyayamuktaviparyayaṃ, pūrvaṃ dravaṃ paścāt kaṭhinamiti| ‘ghṛtaṃ
pūrvaṃ samaśnīyāt’ iti kecit paṭhanti| amlaphalasyādāveva niyatasya
kasyacideva phalasyādimadhyānteṣu prayogaṃ darśayannāha- ādāvityādi|
niratyayam abādham| mṛṇālaṃ padmanālaṃ, bisaṃ bhisaṇḍakaṃ, śālūkaṃ
prasiddham||460-464||
sukhamuccaiḥ samāsīnaḥ samadeho'nnatatparaḥ | kāle sātmyaṃ laghu snigdhamuṣṇaṃ
kṣipraṃ dravottaram
||465||
bubhukṣito'nnamaśnīyānmātrāvadviditāgamaḥ |466|
bhuñjānaḥ kathaṃ bhuñjītetyāha- sukhamuccairityādi| samāsīna iti samyagāsīna
upaviṣṭaḥ| annatatpara iti na kāmādivyagramanā| bhuñjānaḥ kimbhūtaḥ kadā
kīdṛśaṃ bhuñjītetyāha- kāle sātmyamityādi| kālo dvividho nityaga āvasthikaśca;
tatra nityaga ārtavaḥ, sa punaḥ ‘atīvāyatayāmā’ ityādinā niyamitaḥ; āvasthikaḥ
punarjīrṇalakṣaṇāpekṣaḥ, āme tvanne'kālaḥ| sātmyaṃ
deśāmayādibhedenānekavidham, asātmyaṃ punardoṣakāri| kṣipraṃ nātidrutaṃ
nātivilambitam, atidrutātivilambitayordoṣakāritvāt| dravottaraṃ
dravapradhānam| bubhukṣitagrahaṇamakālabubhukṣāniṣedhāya, vakṣyati ca-
“bhavatyakāle'piṃ tadā bubhukṣā yā mandabuddhiṃ viṣavannihanti”- iti|
mātrālakṣaṇamāha- “apīḍanaṃ bhavet kukṣeḥ pārśvayoravipāṭanam| annena
hṛdayābā(ro)dho jaṭharasya tvagauravam|| prīṇanaṃ cakṣurādīnāṃ śamanaṃ
kṣutpipāsayoḥ| ucchvāsaśvāsahāsyādikathāsu sukhavartanam|| sukhena pariṇāmaḥ
syādanne bhukte divāniśi”- iti| viditāgama iti heyopādeyavivekārthaṃ viditaṃ
hitāhitaṃ yena sa viditāgamaḥ||465||-
kāle prīṇayate bhuktaṃ sātmyamannaṃ na bādhate
||466|| laghu śīghraṃ vrajet pākaṃ
snigdhoṣṇaṃ balavahnidam | kṣipraṃ bhuktaṃ samaṃ pākaṃ yātyadoṣaṃ dravottaram
||467|| sukhaṃ jīryati mātrāvaddhātusāmyaṃ
karoti ca |468|
eṣāṃ kālādibhojanānāṃ phalānuśaṃsāṃ darśayannāha- kāle ityādi| prīṇayate
tṛptiṃ janayati| sātmyamannaṃ bhuktaṃ na bādhate na pīḍāṃ janayati|
laghvityādi| laghvannaṃ bhuktamiti sambandhaḥ| snigdhoṣṇaṃ balavahnidamiti
snigdhaṃ balapradam, uṣṇaṃ vahnipradamityarthaḥ| kṣipramityādi| samam
ekakālam| adoṣaṃ dravottaramiti dravottaramannaṃ bhuktaṃ sadadoṣaṃ doṣarahitaṃ
pākaṃ yāti| sukhamityādi mātrāvadannaṃ bhuktaṃ sukhena pākaṃ gacchati
dhātusāmyaṃ ca karoti; dhātuśabdo'yaṃ doṣadhātumaleṣu vartate||466-467||-
atīvāyatayāmāstu kṣapā yeṣvṛtuṣu smṛtāḥ
||468|| teṣu tatpratyanīkāḍhyaṃ bhuñjīta
prātareva tu | yeṣu cāpi bhaveyuśca divasā bhṛśamāyatāḥ
||469|| teṣu tatkālavihitamaparāhṇe
praśasyate | rajanyo divasāścaiva yeṣu cāpi samāḥ smṛtāḥ
||470|| kṛtvā samamahorātraṃ teṣu bhuñjīta
bhojanam |471|
ārtavalakṣaṇaṃ kālamāha- atīvāyatayāmā ityādi| atīvāyatayāmā atīva
dīrghapraharāḥ| kṣapāḥ rajanyaḥ| yeṣvṛtuṣviti hemante śiśire ca|
tatpratyanīkāḍhyamiti kālabalapravṛttadoṣaguṇānāṃ bādhakabhūtaṃ
virodhidravyaguṇabahulamityarthaḥ| prātariti sapāde yāme, yeṣvṛtuṣu
grīṣmaprāvṛṣoḥ| bhṛśamāyatā dīrghatarāḥ| tatkālavihitaṃ
dravasnigdhamadhuraprāyam| aparāhṇa iti ardhatṛtīyayāmopari| rajanya ityādi|
yeṣvṛtuṣu śaradi vasante ca, samamahorātramiti madhyāhna ityarthaḥ|
‘ayamekāśanasya puruṣasya vidhiḥ; dviraśnataḥ punaḥ
prātarbhojanamātrayorardhamātraṃ
154
tribhāgaṃ vā laghu mṛṣṭaṃ ca; tacca prātarbhojanaṃ sapāde prahare, dvitīyaṃ
bhojanaṃ tvardhacaturthapraharopari’ iti pañjikākāraḥ; jejjhaṭastu ‘satribhāge
prahare divasasya rātreśca satribhāgaprahare bhuñjānasya rajanīdivasayoḥ
samatvaṃ bhavati’ ityāha| ayamārtavakāla uktaḥ| āvasthikaṃ punaḥ
svāsthyavṛttike'dhyāye daśauṣadhakālānabhidhāya vakṣyati||468-470||-
nāprāptātītakālaṃ vā hīnādhikamathāpi vā
||471|| aprāptakālaṃ bhuñjānaḥ śarīre
hyalaghau naraḥ | tāṃstān vyādhīnavāpnoti maraṇaṃ vā niyacchati
||472|| atītakālaṃ bhuñjāno
vāyunopahate'nale | kṛcchrādvipacyate bhuktaṃ dvitīyaṃ ca na kāṅkṣati
||473|| hīnamātramasantoṣaṃ karoti ca
balakṣayam | ālasyagauravāṭopasādāṃśca kurute'dhikam
||474||
kālamātrāvato viparyayamakālamātrāvattvaṃ nirdiśannāha- nāprāptetyādi|
aprāptakālamatītakālaṃ vā na bhuñjītetyarthaḥ| hīnādhikamiti
hīnamātramadhikamātraṃ vā na bhuñjīta| tayoraprāptātītakālayoradhikanyūnayośca
doṣaṃ darśayannāha- aprāptakālamityādi| aprāptakālaṃ bhuñjāno naraḥ
śarīre'laghau sati tāṃstāñchirorujādīn vyādhīn niyacchati prāpnoti| asantoṣam
asantṛptim| āṭopa udarasyādhmānaṃ, sādo'ṅgaglāniḥ| adhikamiti adhikamannaṃ
bhuktamityarthaḥ||471-474||
tasmāt susaṃskṛtaṃ yuktyā doṣairetairvivarjitam |
yathoktaguṇasampannamupaseveta bhojanam
||475|| vibhajya doṣakālādīn
kālayorubhayorapi |476|
kīdṛk punarannaṃ sevitavyamityāha- tasmādityādi| yuktyā mātrayā|
kālayorubhayorapi prātaḥ sāyaṃ ca||475||-
acokṣaṃ duṣṭamutsṛṣṭaṃ pāṣāṇatṛṇaloṣṭavat
||476|| dviṣṭaṃ vyuṣitamasvādu pūti cānnaṃ
vivarjayet | cirasiddhaṃ sthiraṃ śītamannamuṣṇīkṛtaṃ punaḥ
||477|| aśāntamupadagdhaṃ
155
ca tathā svādu na lakṣyate |478|
sātmyādyupādeyaṃ pradarśya heyaṃ pradarśayannāha- acokṣamityādi| acokṣam
apavitraṃ, malinamityanye| duṣṭaṃ viṣādibhiḥ, doṣakaratvāt| utsṛṣṭaṃ
bhuktotsṛṣṭam| pāṣāṇatṛṇaloṣṭavaditi pāṣāṇādiyuktamityarthaḥ| dviṣṭaṃ
manaḥpratighāti| vyuṣitaṃ viśeṣeṇoṣitam| pūti śaṭitaṃ; pūti cānnamiti
cakārādatra satraśatrugaṇagaṇikādīnāmapyannaṃ bāhyadūṣaṇānvitaṃ varjanīyamiti
samuccīyate| asvādvannaṃ pūrvaṃ varjanīyamuktamiti tadbhedānāha-
cirasiddhamityādi| sthiraṃ kaṭhinam| aśāntaṃ
156
kiñcidavaśiṣṭavisrāvaṇam| upadagdhamiti atipākitvena jvalitam| cakāreṇa
duḥsiddhamapi samuccīyate| tathā svādu na lakṣyata iti yasyānnasya svādo na
lakṣyate tadapi varjayediti sambandhaḥ||476-477||-
yadyat svādutaraṃ tattadvidadhyāduttarottaram
||478||
anneṣu svāduṣu satsu vidhānaṃ darśayannāha- yadityādi| svāduśabdaḥ saṃskṛte
rase vartate, na tu madhura eva| vidadhyāt dadyāt| katham? uttarottaramekasmin
svāduni datte sati tasmādadhikatarasvādu dadyāt, tasminnapi datte
tasmādadhikatarasvādu dadyādityarthaḥ||478||
prakṣālayedadbhirāsyaṃ bhuñjānasya muhurmuhuḥ | viśuddhe rasane tasya
rocate'nnamapūrvavat ||479|| svādunā tasya
rasanaṃ prathamenātitarpitam | na tathā svādayedanyattasmāt prakṣālyamantarā
||480||
prakṣālayedadbhirāsyaṃ gaṇḍūṣaṃ kārayedityarthaḥ| gaṇḍūṣakaraṇasya phalamāha-
viśuddhe ityādi| svādunā miṣṭena| tasya bhuñjānasya| anyadaparamataḥ
svādorasvādorvā||479-480||
saumanasyaṃ balaṃ puṣṭimutsāhaṃ harṣaṇaṃ sukham | svādu sañjanayatyannamasvādu
ca viparyayam ||481||
tasya guṇamāha- saumanasyamityādi| saumanasyaṃ sumanaskatā| balaṃ
sarvadhātusnehaḥ| puṣṭiḥ śarīropacayaḥ| utsāhaḥ prasiddhaḥ| harṣaṇaṃ tuṣṭiḥ|
sukhaṃ nīrogatā| svādu sañjanayatyannaṃ svādvannaṃ saumanasyādīn samyag
janayatīti sambandhaḥ| asvādvityādi asvādvannaṃ saumanasyādīnāṃ viparyayaṃ
viparītatāṃ janayatītyarthaḥ||481||
bhuktvā'pi yat prārthayate bhūyastat svādu bhojanam |482|
svādorevānnasya lakṣaṇaṃ nirdiśannāha- bhuktvetyādi| bhuktavān hi avaśyaṃ
mṛṣṭameva kāmayate'nnaṃ, nāmṛṣṭam
157| anye tu ‘tat sādhu bhojanam’ iti paṭhanti, mātrāvadbhuñjīteti tasyaiva
lakṣaṇamiti ca vadanti; tannecchati gayī|482|
aśitaścodakaṃ yuktyā bhuñjānaścāntarā pibet
||482||
aśita ityādi| aśitaḥ kṛtabhojanaḥ, udakaṃ jalaṃ yuktyā pibediti sambandhaḥ|
yuktyā mātrayā; bhuñjānaścāntarā pibet bhojanamadhye
158
ityarthaḥ||482||
dantāntaragataṃ cānnaṃ śodhanenāharecchanaiḥ | kuryādanirhṛtaṃ taddhi
mukhasyāniṣṭagandhatām ||483||
anyadapi bhukte kāryāntaraṃ darśayannāha- dantetyādi| śodhanena tṛṇādinā||483||
jīrṇe'nne vardhate vāyurvidagdhe pittameva tu | bhuktamātre kaphaścāpi,...
|484|
bhojanottarakālakriyāprasaṅgena jaraṇajīrṇakālayorapi doṣaprakopaṃ
darśayannāha- jīrṇe ityādi| jīrṇe pariṇāmaṅgate, vidagdhe kiñcitpakve|484|-
... tasmādbhukteritaṃ kapham
||484|| dhūmenāpohya hṛdyairvā
kaṣāyakaṭutiktakaiḥ | pūgakaṅkolakarpūralavaṅgasumanaḥphalaiḥ
||485|| phalaiḥ
159
kaṭukaṣāyairvā mukhavaiśadyakārakaiḥ | tāmbūlapatrasahitaiḥ sugandhairvā
vicakṣaṇaḥ ||486||
bhukte sati kupitaśleṣmaṇaḥ pratīkāramāha- tasmādityādi| bhukteritaṃ bhojanena
preritam| apohya sphoṭayitvā| kaṣāyakaṭutiktakairiti aphalairdravyairiti
vijñeyaṃ, phalaiḥ kaṭukaṣāyairveti vakṣyamāṇatvāt| sumanaḥphalaiḥ
jātīphalaiḥ||484-486||
bhuktvā
160
rājavadāsīta yāvadannaklamo gataḥ | tataḥ pādaśataṃ gatvā vāmapārśvena
saṃviśet ||487||
tadanantaraṃ kiṃ kuryādityāha- tata ityādi| saṃviśet śayyāyāṃ śayīta||487||
śabdānrūpānrasān gandhān sparśāṃśca manasaḥ priyān | bhuktavānupaseveta
tenānnaṃ sādhu tiṣṭhati ||488||
annasya saṃsthāpanahetūn śabdādiviṣayānāha- śabdetyādi| sādhu tiṣṭhati
bhavyena sthitiṃ karoti, ‘śabdādīn viṣayāṃśca’ ityanye paṭhanti||488||
śabdarūparasā gandhāḥ sparśāścāpi jugupsitāḥ | aśucyannaṃ tathā
bhuktamatihāsyaṃ ca vāmayet ||489||
kutaḥ punarete apriyā ityāha- śabdetyādi| jugupsitāḥ ninditāḥ| aśuci
apavitram||489||
śayanaṃ cāsanaṃ vā'pi necchedvā'pi dravottaram | nāgnyātapau na plavanaṃ na
yānaṃ nāpi vāhanam ||490|| na
caikarasasevāyāṃ prasajyeta kadācana | śākāvarānnabhūyiṣṭhamamlaṃ ca na
samācaret ||491||
anyadapi sarvaṃ varjanīyamāha- śayanamityādi| śayanamāsanaṃ vā necchet,
cirakālamityarthaḥ| dravottaraṃ dravāḍhyaṃ bhojanam| nāgnyātapāvityādi|
agnyātapādīnnecchediti sambandhaḥ| plavanaṃ snānaṃ jalaprataraṇaṃ vā| yānaṃ
gamanameva| vāhanaṃ rathāśvādi| na prasajyeta nābhyaset na punaḥ punaḥ
śīlayedityarthaḥ| śākaṃ prasiddham, avarānnaṃ vaidalānnam, etadbhūyiṣṭhaṃ
tadbahulaṃ; na samācaret na bhakṣayet, tathā'mlaṃ ca||490-491||
ekaikaśaḥ samastān vā nādhyaśnīyādrasān sadā |492|
rasānāmatimātrāśanadoṣaṃ darśayannāha- ekaikaśa ityādi| ekaikaśa ekaikaṃ
rasaṃ, samastān vā rasān nādhyaśnīyāt nādhikaṃ bhakṣayedityarthaḥ|
doṣarogāpekṣayekaikarasavidhiḥ, svasthāpekṣayā tu samastarasavidhiḥ|
‘nātyaśnīyāt ityanye, apare tu ‘ekaśo'tha samastān vā na bhuñjīta rasān sadā’-
iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ekīkṛtya na sarvamaśnīyāt; yathākramameva
ṣaḍrasaṃ svasthena bhoktavyaṃ, vāśabdaḥ samuccaye|492|-
prāgbhukte tvavivikte'gnau dvirannaṃ na samācaret
||492|| pūrvabhukte vidagdhe'nne bhuñjāno
hanti pāvakam |493|
agnau mande dvirannasamācāraniṣedhaṃ darśayannāha- prāgityādi| prāgbhukte
prātarbhojane kṛte, avivikte'gnau dvirannaṃ na samācarediti dvitīyaṃ vāraṃ na
bhuñjītetyarthaḥ| kuta ityāha- pūrvabhukte ityādi| vidagdhe jaṭharānalena
kiñcitpakve kiñciccāme| bhuñjāno dvirbhuñjāna ityarthaḥ| pāvakaṃ
jaṭharānalam||492||-
mātrāguruṃ pariharedāhāraṃ dravyataśca yaḥ
||493||
mandāgnerevāhāraviśeṣaparihāraṃ nirdiśannāha- mātretyādi| mudgādīnāṃ
laghūnāmapi mātrayā gurumāhāraṃ pariharet, dravyato guruṃ
māṣamahiṣavarāhapiśitādikam||493||
piṣṭānnaṃ naiva bhuñjīta mātrayā vā bubhukṣitaḥ | dviguṇaṃ ca pibettoyaṃ
sukhaṃ samyak prajīryati |494|
saṃskāragurordravyaviśeṣasya niṣedhaṃ darśayannāha- piṣṭānnamityādi| atha
kathañcit piṣṭānnasevā tadā kṣudhitasya mātrayaiva nānyatheti, tatra
mātrāśabdo'lpatāvācakaḥ; piṣṭānnabhojane dviguṇaṃ vā pibettoyam|494|-
peyalehyādyabhakṣyāṇāṃ guru vidyādyathottaram
||494||
gurutvaprasaṅgena caturṇāṃ peyalehyādīnāṃ gurulāghavaṃ nirdiśannāha-
peyetyādi| peyaṃ pānīyādi, lehyaṃ madhvādi, adyaṃ bhaktādi, bhakṣyaṃ
modakādi||494||
gurūṇāmardhasauhityaṃ laghūnāṃ tṛptiriṣyate | dravottaro dravaścāpi na
mātrāgururiṣyate ||495||
tatroktānāṃ peyādīnāṃ laghūnāṃ gurūṇāṃ ca kā mātrā yāmapekṣya
mātrāgururityupadiśyata ityāha- gurūṇāmityādi| gurūṇāṃ saṃskārasvabhāvakṛtānāṃ
modakamāṣādīnāṃ saṃskārasvabhāvābhyāmeva gurutarāṇāṃ
piṣṭamayavarāhapiśitādīnāṃ tribhāgasauhityameva, ayaṃ
cārtho'rdhaśabdādavayavavacanāllabhyate| laghūnāṃ tṛptiriṣyata iti
laghutarāṇāmeva tṛptiḥ, laghūnāṃ punarīṣattṛptiḥ| na ca dravadravottarayoḥ
peyatvāllaghulaghutarayoḥ kadācitkiñcinmātrāgauraveṇa tau bhajetetyāha-
dravottara ityādi| dravottarastakrādyadhikaḥ, dravaḥ peyādiḥ||495||
dravāḍhyamapi śuṣkaṃ tu samyagevopapadyate |496|
śuṣkasyāpi sroto'varodhakāraṇasya saṃyogāntareṇādoṣaṃ pratipādayannāha-
dravāḍhyamityādi| śuṣkamapi dravāḍhyaṃ samyagevopapadyate adoṣakaraṃ
samyagbhavatītyarthaḥ|496|-
viśuṣkamannamabhyastaṃ na pākaṃ sādhu gacchati
||496|| piṇḍīkṛtamasaṅklinnaṃ
vidāhamupagacchati |497|
kevalaviśuṣkasya punarāharaṇe doṣaṃ nirdiśannāha- viśuṣkamityādi| abhyastaṃ
sevitam, sādhu bhavyena| kathaṃ tarhi pākaṃ gacchatītyāha- piṇḍīkṛtamityādi|
asaṅklinnam asamyagārdrībhāvamāpannam| vidāhamupagacchati
vidagdhatāmupayāti||496||-
srotasyannavahe pittaṃ paktau vā yasya tiṣṭhati
||497|| vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṃ
vidahyate |498|
śuṣkānnasya viprakṛṣṭavidāhaprasaṅgena sannikṛṣṭahetujamapi vidāhaṃ
darśayannāha- srotasītyādi| srotasyannavahe āmāśaye| paktau agnisthāne| vidāhi
bhuktamiti annam, anyadveti avidāhyannam| vidahyate vidagdhatāmupayāti||497||-
śuṣkaṃ viruddhaṃ viṣṭambhi vahnivyāpadamāvahet
||498||
śuṣkānnaprasaṅgena śuṣkasyetarasya ca vahnimāndyakaratvamāha- śuṣkamityādi|
śuṣkaṃ piṣṭānnādi| viruddhaṃ kṣīramatsyādikam| viṣṭambhi caṇakamasūrādi|
vahnivyāpadam agnimāndyam| āvahet kuryāt||498||
āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaistribhiḥ | ajīrṇaṃ kecidicchanti
caturthaṃ rasaśeṣataḥ ||499||
tāmeva vahnivyāpadaṃ viprakṛṣṭakāraṇopajanitāmabhidhāya
sannikṛṣṭavātādikṛtājīrṇalakṣaṇāṃ nirdiśannāha- āmamityādi| āhārasyaiva
pakvasyorvarito raso rasaśeṣaḥ; tasmādalpadoṣadūṣitatvānna tasya doṣavyapadeśo
bhavati||499||
atyambupānādviṣamāśanādvā sandhāraṇāt svapnaviparyayācca | kāle'pi sātmyaṃ
laghu cāpi bhuktamannaṃ na pākaṃ bhajate narasya
||500|| īrṣyābhayakrodhaparikṣatena lubdhena
śugdainyanipīḍitena | pradveṣayuktena ca sevyamānamannaṃ na samyak
pariṇāmameti ||501||
kasmādajīrṇaṃ bhavatītyāha- atyambupānādityādi| rātrau jāgaraṇaṃ divase ca
svapnaḥ svapnaviparyayaḥ| kāyikakāraṇamabhidhāya
mānasarajastamodoṣakṛtamajīrṇamāha- īrṣyetyādi| īrṣyā parasampattāvasahiṣṇutā,
bhayaṃ parasmāttrāsaḥ, krodhaḥ parābhidrohalakṣaṇaḥ, parikṣatena īrṣyādibhiḥ
paribhūtena| lubdhena lobhasahitena| śugdainyanipīḍitena śokadainyavyāptena,
dainyaṃ nirgatitvam| pradveṣo mātsaryam||500-501||
mādhuryamannaṃ gatamāmasañjñaṃ vidagdhasañjñaṃ gatamamlabhāvam |
kiñcidvipakvaṃ, bhṛśatodaśūlaṃ viṣṭabdhamānaddhaviruddhavātam
||502|| udgāraśuddhāvapi bhaktakāṅkṣā na
jāyate hṛdgurutā ca yasya | rasāvaśeṣeṇa tu saprasekaṃ caturthametat
pravadantyajīrṇam ||503||
teṣāmevājīrṇānāṃ lakṣaṇaṃ darśayannāha- mādhuryamityādi|
śleṣmadūṣaṇaprabhāvopajanitamādhuryaṃ gatamāmaṃ, tadeva kaphadūṣitaṃ vā
tatsvabhāvakatvamāpanna
161; kaphakāryāṇi tu tatra gauravasnehakaṇḍūprabhṛtīni ca draṣṭavyāni|
vidagdhasañjñamiti kiñcidvipakvamamlabhāvaṃ gatamannaṃ vidagdhasañjñaṃ
kathyate| tat kathambhūtaṃ? kiñcidvipakvam| atrāpi śuktatiktāmlodgārādīni
pittakāryāṇi draṣṭavyāni| ānaddhaviruddhavātaṃ viṣṭabdhaṃ kathyate| tat
kathambhūtaṃ? bhṛśatodaśūlam| ānaddho'pravṛtto viruddho viśeṣeṇa ruddho vāto
yasmin tattathā| atrāpi vātakāryāṇi jṛmbhāṅgamardaśirorujādīni draṣṭavyāni|
bhṛśatodaśūlam atyarthatodaśūlam| udgāraśuddhāvityādi| bhaktakāṅkṣā na jāyate
notpadyate| hṛdgurutā hṛdayagauravaṃ bhavati| yasyājīrṇasya| rasāvaśeṣeṇa
kṛtvā| saprasekaṃ lālāsrāvasahitam| etāni saṅkṣepeṇājīrṇalakṣaṇānyuktāni||502-503||
mūrcchā pralāpo vamathuḥ prasekaḥ sadanaṃ bhramaḥ | upadravā bhavantyete
maraṇaṃ cāpyajīrṇataḥ ||504||
ajīrṇadoṣaliṅgaṃ pradarśya vyādhisāmānyalakṣaṇabhūtaprabhāvopajanitakāryāṇi
nirdiśannāha- mūrcchetyādi| mūrcchā cetanācyutiḥ pralāpaḥ asambaddhabhāṣaṇam|
vamathuḥ chardiḥ| sadanam aṅgaglāniḥ, anye tu ‘sphuṭanamivāṅgānām’ iti
vadanti| bhramaḥ cakrārūḍhasyeva||504||
tatrāme laṅghanaṃ kāryaṃ, vidagdhe vamanaṃ hitam | viṣṭabdhe svedanaṃ pathyaṃ,
rasaśeṣe śayīta ca ||505|| vāmayedāśu taṃ
tasmāduṣṇena lavaṇāmbunā | kāryaṃ vā'naśanaṃ tāvadyāvanna prakṛtiṃ bhajet
||506|| laghukāyamataścainaṃ laṅghanaiḥ
samupācaret | yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā
||507||
ajīrṇānāṃ cikitsāmāha- tatretyādi| āme laṅghanaṃ kāryāmiti utklede tatrāpi
vamanamāvasthikam| vidagdhe vamanaṃ hitamiti rasasyāmlasya
vyāpannasyānuddharaṇe
162
kuṣṭhābādhabhayāt| tatra kecit, ‘āme tu vamanaṃ kāryaṃ vidagdhe laṅghanaṃ
hitam’ iti paṭhanti, tannecchati gayī| viṣṭabdhe svedanamiti
svedanasyāmavātāvajayakāripācanatvāt| rasaśeṣe śayīta ceti cakāreṇa svedo'pi
rasaśeṣe, tathā pācanamapi; tacca pācanamannakāle'nnasahitaṃ deyamiti
samuccīyate| tatra vidagdhe vamanaṃ kartavyaṃ tat kenetyāha- vāmayedityādi|
āme laṅghanamiti tatkiyantaṃ kālamityavadhiṃ darśayannāha- kāryamityādi|
vāśabdaḥ samuccaye| prakṛtiratrājīrṇanivṛttiḥ| laghvityādi| ataḥ
pūrvoktavidhānādanantaram| enam ajīrṇinam| prāṇo balam||505-507||
hitāhitopasaṃyuktamannaṃ samaśanaṃ smṛtam | bahu stokamakāle vā tajjñeyaṃ
viṣamāśanam ||508|| ajīrṇe bhujyate yattu
tadadhyaśanamucyate | trayametannihantyāśu bahūnvyādhīnkaroti vā
||509||
tatrājīrṇaprasaṅgena tasyājīrṇe
bhujyamānasyānnasyātyaśanasañjñakasyānarthāvahatvāttattulyānāṃ
samaśanādīnāmapi lakṣaṇaṃ darśayannāha- hitāhitetyādi| hitāhitopasaṃyuktamiti
hitamahitaṃ cānnamaikadhyamupayuktam| yathā- “dhānyaṃ navaṃ purāṇaṃ yacchākaṃ
jīrṇaṃ ca komalam| aikadhyaṃ tadviruddhaṃ syācchītoṣṇaṃ ca svajātitaḥ”- iti||
anye tu hitamevāhitaṃ yena sampadyate tat hitāhitopasaṃyuktaṃ; yathā- gokṣīraṃ
matsyena sahitamahitaṃ sampadyate| viṣamāśanaṃ nirdiśannāha- bahvityādi| bahu
pracuraṃ, stokamalpam, akāla iti akālo'prāpto'tīto vā kālastatra bhuktam|
adhyaśanaṃ nirdiśannāha- ajīrṇe ityādi| trayāṇāmapi samaśanādīnāṃ phalamāha-
trayamityādi||508-509||
annaṃ vidagdhaṃ hi narasya śīghraṃ śītāmbunā vai paripākameti | taddhyasya
śaityena nihanti pittamākledibhāvācca nayatyadhastāt
||510||
punarapi vidagdhājīrṇasya cikitsāmāha- annamityādi| tat śītāmbu hiśabdo
yasmādarthe, asya narasya, ākledibhāvāt pittaṃ nihanti| kecit ‘annaṃ vidagdhaṃ
hī’ ityārabhya ‘yā mandabuddhiṃ viṣavannihanti’ iti yāvat sakalamapi
pāṭhamanārṣaṃ varṇayanti; tanna, gayadāsenāṅgīkṛtatvāt||510||
vidahyate yasya tu bhuktamātre dahyeta hṛtkoṣṭhagalaṃ ca yasya | drākṣābhayāṃ
mākṣikasamprayuktāṃ līḍhvā'bhayāṃ vā sa sukhaṃ labheta
||511||
āmāśayagatānnavidāhasya cikitsāmāha- vidahyate ityādi| yasya puruṣasya,
bhuktamātre sati āmāśayo vidahyate viśeṣeṇa dāhavān bhavati| hṛt hṛdayaṃ
kamalamukulākāramadhomukhaṃ, koṣṭhamudaram| drākṣāyuktāmabhayāṃ līḍhveti
sambandhaḥ, ayameko yogaḥ; mākṣikasamprayuktāṃ līḍhvā'bhayāṃ veti dvitīyo
yogaḥ| anye tu ‘bhuktamātraṃ’ iti paṭhanti, bhuktamātrameva prāpyāmāśayo
vidahyata ityarthaḥ||511||
bhavedajīrṇaṃ prati yasya śaṅkā snigdhasya jantorbalino'nnakāle | prātaḥ
saśuṇṭhīmabhayāmaśaṅko bhuñjīta samprāśya hitaṃ hitārthī
||512||
rasāvaśeṣājīrṇaviṣayaṃ saṃśamanamāha- bhavedityādi| prātaryasyājīrṇaśaṅkā
bhavati sa puruṣaḥ śuṇṭhīmabhayāsametāmannakāle samprāśya bhakṣayitvā, aśaṅko
niḥśaṅkaḥ san hitamannaṃ bhuñjīta||512||
svalpaṃ yadā doṣavibaddhamāmaṃ līnaṃ na tejaḥpathamāvṛṇoti | bhavatyajīrṇe'pi
tadā bubhukṣā yā mandabuddhiṃ viṣavannihanti
||513||
ajīrṇe'pi bubhukṣāṃ darśayannāha- svalpamityādi| svalpamityāmaviśeṣaṇam, anye
tu svalpamapi tejaḥpathamāvṛṇotīti tejaḥpathasyedaṃ viśeṣaṇamāhuḥ| līnaṃ
tadgatena vāyunaikapārśve līnamityāmaviśeṣaṇam| tejaḥpathaṃ jaṭharānalamārgam|
yā bubhukṣā mandabuddhiṃ prāṇinaṃ viṣavannihantīti sambandhaḥ| atra kecit
paṭhanti- “annena kukṣerdvāvaṃśau pānenaikaṃ ca pūrayet| āśrayaṃ pavanādīnāṃ
caturthamavaśeṣayet- iti|” sarvanibandhakārairapaṭhitatvānna paṭhanīyam||513||
ata urdhvaṃ pravakṣyāmi guṇānāṃ karmavistaram | karmabhistvanumīyante
nānādravyāśrayā guṇāḥ ||514|| hlādanaḥ
stambhanaḥ śīto mūrcchātṛṭsvedadāhajit | uṣṇastadviparītaḥ syātpācanaśca
viśeṣataḥ ||515|| snehamārdavakṛt snigdho
balavarṇakarastathā | rūkṣastadviparītaḥ syādviśeṣāt stambhanaḥ kharaḥ
||516|| picchilo jīvano balyaḥ sandhānaḥ
śleṣmalo guruḥ | viśado viparīto'smāt kledācūṣaṇaropaṇaḥ
||517|| dāhapākakarastīkṣṇaḥ srāvaṇo,
mṛduranyathā | sādopalepabalakṛdgurustarpaṇabṛṃhaṇaḥ
||518|| laghustadviparītaḥ syāllekhano
ropaṇastathā | daśādyāḥ karmataḥ proktāsteṣāṃ karmaviśeṣaṇaiḥ
||519|| daśaivānyān pravakṣyāmi
dravādīṃstānnibodha me | dravaḥ prakledanaḥ, sāndraḥ sthūlaḥ syādbandhakārakaḥ
||520|| ślakṣṇaḥ picchilavajjñeyaḥ karkaśo
viśado yathā | sukhānubandhī sūkṣmaśca sugandho rocano mṛduḥ
||521|| durgandho
viparīto'smāddhṛllāsārucikārakaḥ | saro'nulomanaḥ prokto, mando yātrākaraḥ
smṛtaḥ ||522|| vyavāyī cākhilaṃ dehaṃ vyāpya
pākāya kalpate | vikāsī vikasannevaṃ dhātubandhān vimokṣayet
||523|| āśukārī tathā''śutvāddhāvatyambhasi
tailavat | sūkṣmastu saukṣmyāt sūkṣmeṣu srotaḥsvanusaraḥ smṛtaḥ
||524|| guṇā viṃśatirityevaṃ
yathāvatparikīrtitāḥ |525|
pūrvaṃ hi sampāditaṃ ‘tadasya śaityena nihanti pittaṃ’ iti, tatra na jñāyante
ke punaste śītādaya iti tān nirdiśan lakṣaṇamāha- ata ityādi| atha śītaguṇaḥ
kathaṃ jñāyata ityāha- hlādana ityādi| hlādanaḥ sukhakārītyarthaḥ;
tṛṭsvedamūrcchādāhajidityarthaḥ| pācano vraṇādīnām| snehetyādi snigdho guṇaḥ
snehādikāraṇa ityarthaḥ| rūkṣo guṇastadviparīto raukṣyakāṭhinyakara ityarthaḥ|
viśeṣāt viśeṣataḥ| stambhanaḥ atīsārādīnām| kharaḥ karkaśaḥ| picchilo guṇaḥ|
jīvanaḥ prāṇadhāraṇaḥ| sandhāno bhagnasya| viśado guṇaḥ| viparīto'smāditi
asandhāno'jīvano'śleṣī ca| kledācūṣaṇa ārdrībhāvavināśakara ityarthaḥ|
dāhetyādi anyatheti adāhapākakaro'srāvaṇa ityarthaḥ| sādetyādi sādo'ṅgaglāniḥ,
upalepo malavṛddhiḥ, balaṃ śleṣmā| gururguṇaḥ| tarpaṇaḥ tṛptijanakaḥ| bṛṃhaṇo
dehavṛddhikaraḥ| laghurityādi| laghustadviparīta iti asādānupalepādikṛt
kaphaharaścetyarthaḥ| lekhanaḥ pattalīkaraṇaḥ| daśādyā iti daśasaṅkhyopetā
ādyāḥ śītādayo guṇāḥ| karmataḥ proktāḥ karmabhiḥ saha proktā ityarthaḥ|
teṣāmiti teṣāṃ madhye, karmaviśeṣaṇaiḥ kṛtvā| dravo guṇaḥ| prakledana
ārdrabhāvakaraḥ| sāndro guṇaḥ| bandhakāraka upacayakāraka ityarthaḥ| ‘dravaḥ
prakledano vyāpī śuṣkaḥ syādbandhakārakaḥ’ iti kecit paṭhanti| śuṣko guṇaḥ
bandhakārakaḥ śuṣkasya śoṣaṇatvenāvayavāpṛthaktvamityarthaḥ| ślakṣṇa ityādi|
ślakṣṇo guṇaḥ picchilavajjñeyaḥ| jīvanaḥ śleṣmasandhānakṛdityarthaḥ| karkaśo
guṇaḥ| viśado yatheti ajīvano'śleṣmī ca, tathā'sandhānakārśyakṛcca|
sukhānubandhī sukhotpādaka ityarthaḥ| sūkṣmo'vagāhakaḥ| sugandho guṇaḥ|
hṛllāsārucikāraka iti punararucigrahaṇaṃ dvividhāruciprāpaṇārthaṃ, tenāhāraṃ
na kāṅkṣati kriyamāṇācca virasībhavati, hṛllāsaḥ thūtkaraṇaṃ, chardirityanye|
saro guṇaḥ| anulomano vātamalapravartanaḥ| mando guṇaḥ| yātrākara iti
śarīrasthāyitvāddehasya yātrāṃ vartanaṃ karoti| vyavāyī guṇaḥ| akhilamityādi
apakva evākhilaṃ dehaṃ vyāpnoti paścānmadyaviṣavat pākaṃ yāti; anye ‘bhāvāya
kalpate’ iti paṭhanti, tatrāpi sthitaye kalpate nordhvamadho vā pravartata iti
sa evārthaḥ, apare tu punarbhāvaśabdamabhiprāyārthamicchanti, tatra
niyatadravaprabhāveṇātmaśaktyanurūpaṃ tattaddravyaṃ
madyaviṣavadviśiṣṭābhiprāyāya kalpata ityarthaḥ|| vyavāyinaḥ
sakāśādvikāsidravyasya kiñcidbhedaṃ darśayannāha- vikāsityādi| vikāsī guṇaḥ|
vikasan prasarpan| evamiti apakva eva sakalaṃ dehaṃ vyāpya| dhātubandhān
vimokṣayet dhātuśaithilyaṃ karotītyarthaḥ| anye tu ‘saraviśeṣo vyavāyī,
tīkṣṇaviśeṣo vikāsi’ iti bruvate, tannecchati gayī| āśukārī guṇaḥ, āśutvāt|
sūkṣmo guṇaḥ, atra sthūlaguṇamapi kecit paṭhanti, sa ca pāṭho'bhāvānna
likhitaḥ| guṇā iti nanvatra
163
sthūlaguṇena saha trayoviṃśatirguṇā bhavanti, kathaṃ viṃśatiḥ kathyante?
ucyate, kecidatra saṅkhyābhaṅgabhayādvyavāyivikāsyāśukāriṇāmapāṭhameva
manyante; anye punarāhuḥ- adhikāyāmapi guṇāviṃśatāvuktāyāṃ guṇā viṃśatiruktāḥ,
na cātra niyamo viṃśatireveti; vyavāyivikāsyāśukāriṇāṃ tu svatantre paratantre
ca darśanāt pāṭho nyāyya eva; apare punaḥ prāgeva ‘daśaivānyān’ ityasya sthāne
‘daśa cānyān’ iti cakāraṃ paṭhanti; tena vyavāyivikāsyāśukāriṇo'pi
samuccīyante||514-524||-
sampravakṣyāmyataścordhvamāhāragatiniścayam
||525||
sampravakṣyāmītyādi| āhārasya gatiniścayo yadyadātmakamannamabhyavahṛtaṃ
pakvaṃ yaddravyaguṇaṃ yāti gatamapi yadyat puṣṇāti tasya nirṇaya
ityarthaḥ||525||
pañcabhūtātmake dehe hyāhāraḥ pāñcabhautikaḥ | vipakvaḥ pañcadhā samyagguṇān
svānabhivardhayet ||526||
tamevāhāraguṇaṃ nirdiśannāha- pañcetyādi| pañcabhūtātmake iti
pṛthivyādipañcabhūtahetuke| āhāraḥ pāñcabhautika iti āhāro'pi
pañcamahābhūtasvabhāvaḥ| vipakvaḥ pañcadhā samyagiti
pañcabhirmahābhūtāgnibhiḥ| guṇāniti guṇaśabdenātra guṇinaḥ pṛthivyādaya
ucyante| tena pārthivāḥ pārthivānabhivardhayanti, evaṃ śeṣeṣvapi| anye tu
guṇāniti gandhādīn, svāniti pañca guṇino dravyāṇi pārthivādīni; etena
gandhādīnātmanaśca pārthivādīni dravyāṇyabhivardhayedityarthaḥ||526||
avidagdhaḥ kaphaṃ, pittaṃ vidagdhaḥ, pavanaṃ punaḥ | samyagvipakvo niḥsāra
āhāraḥ paribṛṃhayet ||527||
doṣāṇāmāhārāvasthāpākāt prakopavardhanalakṣaṇaṃ pratipādayannāha- avidagdha
ityādi| avidagdho madhurāhāraḥ, kaphaṃ paribṛṃhayet atiśayena
vardhayedityarthaḥ| pittaṃ vidagdho'mlībhūta āhāraḥ paribṛṃhayet, pavanaṃ
punaḥ samyagvipakva āhāraḥ, niḥsāro nirgatasāraḥ, raukṣyeṇa
paribṛṃhayedityarthaḥ||527||
viṇmūtramāhāramalaḥ sāraḥ prāgīrito rasaḥ |528|
evaṃ doṣāṇāmavasthāpākādvardhanaṃ pratipādya paryantapākādviṇmūtrayormalayo
rasasya dhātusvabhāvasya cotpattiṃ darśayannāha- viṇmūtramityādi| prāgīritaḥ
pūrvaṃ kathitaḥ śoṇitavarṇanīye|528|-
sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvān dhātūn pratarpayet
||528||
tasmādeva rasādanyeṣāmapi dhātūnāmutpāttiṃ darśayannāha- sa tvityādi| sa
rasaḥ| vyānena vātaviśeṣeṇa| vikṣiptaḥ preritaḥ| pratarpayet atiśayena
vardhayet| vyānasya sarvāṅgavyāpitvena doṣadhātumalavyāpitvāt; sa ca
kulyākedāranyāyena sarvān dhātūn pratarpayati||528||
kaphaḥ pittaṃ malaḥ kheṣu svedaḥ syānnakharoma ca | netraviṭ tvakṣu ca sneho
dhātūnāṃ kramaśo malāḥ ||529||
teṣāmeva doṣamalānāṃ yato yato yasyotpattistāṃ darśayannāha- kapha ityādi|
tatrāhārasya malau viṇmūtre prāgukte| kapho rasasya malaḥ| pittaṃ raktasya|
malaḥ| kheṣviti kheṣu karṇaśrotramukhādiṣu srotaḥsu māṃsasya| svedaḥ
prasvedaḥ, sa medaso malaḥ| nakharoma punarasthno malaḥ| netraviṭ tvakṣu ca
sneha iti netraviṭ akṣipurīṣaṃ, tvakṣu ca snehastvācāṃ ca yaḥ snehaḥ sa majjño
malaḥ| dhātūnāmityādi rasādimajjāntānāṃ yathākramaṃ malā ityarthaḥ| śukraṃ
punaramalaṃ sahasradhā dhmātākṣayasuvarṇavaditi; ākṛṣṭāṇḍakoṣasya puṃsaḥ
śmaśrupātāt śmaśru eva śukramala ityeke, tannecchati gayī||529||
divā vibuddhe hṛdaye jāgrataḥ puṇḍarīkavat | annamaklinnadhātutvādajīrṇe'pi
hitaṃ niśi ||530|| hṛdi sammīlite rātrau
prasuptasya viśeṣataḥ | klinnavisrastadhātutvādajīrṇe na hitaṃ divā
||531||
nanu, yadannamajīrṇe bhujyate tadadhyaśanamucyate, prātarbhukte yaddinānte
bhujyate tat kathamadhyaśanaṃ bhavatītyāha- divetyādi| divā divase|
puṇḍarīkavat padmavat| vibuddhe vikasite hṛdaye| jāgrataḥ puruṣasya|
aklinnadhātutvāt anārdradhātutvāt| ajīrṇe'pyannaṃ hitamiti sambandhaḥ| yathā-
ajāte payasi anyadāhṛtaṃ payaḥ| divā vibuddhe hṛdaye ityukte'pi yajjāgrata iti
kṛtaṃ tadetadadhikaṃ bodhayati- ajāgrato'pi svabhāvādeva vibuddhaṃ hṛdayaṃ
bhavati| sāyaṃ bhukte'jīrṇe prātarbhojanaṃ na hitamityarthamāha- hṛdītyādi|
rātrau hṛdi hṛdaye sammīlite saṅkucite, prasuptasya viśeṣataḥ sammīlita iti
sambandhaḥ| klinnavisrastadhātutvāt ārdraśithiladhātutvāt| ajīrṇe ‘sāyaṃ
bhukte’ iti śeṣaḥ| na hitaṃ diveti divā annaṃ hitaṃ na bhavatītyarthaḥ||530-531||
imaṃ vidhiṃ yo'numataṃ mahāmunernṛparṣimukhyasya paṭheddhi yatnataḥ | sa
bhūmipālāya vidhātumauṣadhaṃ mahātmanāṃ cārhati sūrisattamaḥ
||532||
uktasūtrapāṭhānuśaṃsāṃ darśayannāha- imamityādi| imaṃ vidhiṃ
sūtrasthānoditamāhāravidhiṃ vā; yaḥ paṭhet prayatnata iti sambandhaḥ| anumataṃ
mahāmunerdhanvantareḥ| kimbhūtasya mahāmuneḥ? nṛparṣimukhyasya
rājarṣipradhānasya| sa sūrisattamaḥ paṇḍitapradhānaḥ| vidhātuṃ kartum|
mahātmanāṃ rājasadṛśānām| arhati yogyo bhavati||532||
iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena
viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne ṣaṭcatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ
||46|| iti bhagavatā
śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ
suśrutasaṃhitāyāṃ prathamaṃ sūtrasthānaṃ samāptam |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
samastanibandhārthajñāpikāyāṃ suśrutaṭīkāyāṃ ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ||46||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘...karmecchāmi’ iti pā. ↩
- 2 ‘svasthānuvṛttiṃ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 3 ‘vipākakaṭukāḥ smṛtāḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘'pare’ iti pā. ↩
- 5 ‘... mahāpiṇḍaka...’ iti pā. ↩
- 6 ‘guṇataścāpi samānā baddhavarcasaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 7 ‘śeṣāstvalpāntaraguṇāḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘kṛṣṇamukhataṇḍulaḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘amlāḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘cāsya’ iti pā. ↩
- 11 ‘sthalaśyāmākaḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘varaṭṭikā’ iti pā. ↩
- 13 ‘syuḥ snigdhāḥ kaphaharāḥ sarāḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 14 ‘kaṭupākānilāpahāḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 15 ayamardhaślokaḥ kvaciddhastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 16 ‘kaṭukaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 17 ‘stanyaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘śoṇitapittahetuḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘vātakopanam’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 20 ‘kālaḥ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 21 ‘tatra jaṅghālāḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 22 ‘dīpanaḥ śītaḥ’ iti pā. ↩
- 23 ‘rucipradaḥ’ iti pā. ↩
- 24 ‘... ḍiḍimānaka ... ’ iti pā. ↩
- 25 ‘... mātṛliṅgaka ... ’ iti pā. ↩
- 26 ‘phecākaḥ’ iti pā. ↩
- 27 ‘dvitīyaphecākaḥ’ iti pā. ↩
- 28 ‘varya’ iti pā. ↩
- 29 ‘rasato madhuraścāpi’ iti tāḍapatrapustake pā. ↩
- 30 ‘śubhraḥ’ iti pā. ↩
- 31 ‘...ciralli...’ iti pā. ↩
- 32 ‘ciralliḥ’ iti pā. ↩
- 33 ‘dhūmārtāśī’ iti pā. ↩
- 34 ‘sajalātmakaḥ’ iti pā. ↩
- 35 ‘vātapittavināśanam’ iti pā. ↩
- 36 ‘...śvetacaraṇa...’ iti pā. ↩
- 37 ‘vāgujāra’ iti ‘vākuca’ iti ca pā. ↩
- 38 ‘voyāla’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 39 ‘śleṣmalastṛṣyaḥ’ iti pā. ↩
- 40 ‘...bhirala...’ iti pā. ↩
- 41 ‘ahidaṃṣṭrakaḥ’ iti pā. ↩
- 42 ‘tebhyaścāpyanilaghnatvāt’ iti pā. ↩
- 43 ‘tābhyāṃ’ iti pā. ↩
- 44 ‘ityānūpo mahābhiṣyandī māṃsavargo vyākhyātaḥ’ iti pā. ↩
- 45 ‘kasmāt’ iti pā. ↩
- 46 ‘tatra sthānādikṛtaṃ’ iti pā. ↩
- 47 ‘tathā'ntrayakṛtkāleyasakthikaṭipṛṣṭhacaraṇaśirāṃsi| uraḥ skandhau kaṭīpṛṣṭhaṃ sakthinī cāmapakvayoḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 48 ‘sakthimāṃsādguruḥ skandhastataḥ kroḍastataḥ śiraḥ| vṛṣaṇau carma meḍhraṃ ca śroṇī vṛkkau yakṛdgudam’ iti carakaḥ (sū. a. 27) ↩
- 49 asyāgre ‘ātmapakṣagrahaṇamanyatrāpi sambandhanīyam| dhātavastu yathottaramityatra raktasya pūrvabhāgāpekṣayā uttaro bhāgo guruḥ, māṃsasya pūrvabhāgāpekṣayā uttarabhāgo gururityādi’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate kvaciddhastalikhitapustake ↩
- 50 ‘dhanvacāriṇām’ iti pā. ↩
- 51 ‘parīkṣitā’ iti pā. ↩
- 52 ‘phalavargānupadekṣyāmaḥ’ iti pā. ↩
- 53 ‘... mātuliṅgā ... ’ iti pā. ↩
- 54 ‘carmaraṅgaphalaṃ’ iti pā. ↩
- 55 ‘kaṣāyaṃ madhurarasotkaṭaṃ’ iti pā. ↩
- 56 ‘śuṣkaṃ’ iti pā. ↩
- 57 ‘pharasanāma’ iti pā. ↩
- 58 ‘kadurikā’ iti pā. ↩
- 59 ‘guru’ iti pā. ↩
- 60 ‘khaṇḍakharjūraṃ’ iti pā. ↩
- 61 ‘pittāsṛgdāhanāśanam’ iti pā. ↩
- 62 ‘bṛṃhaṇaṃ śītalaṃ guru| vṛṣyaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ’ iti tāḍapatrapustake pā. ↩
- 63 ‘... mukulaṃ ...’ iti pā. ↩
- 64 ‘viṣṭambhi śītaṃ rūkṣaṃ ca vātapittaprakopaṇam’ iti tāḍapatrapustake pā. ↩
- 65 ‘śakulāpītulyaḥ’ iti pā. ↩
- 66 ‘atha śākavargamupadekṣyāmaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 67 ‘īrvāruḥ’ iti pā. ↩
- 68 ‘guruviṣṭambhiśītāni svādūni kaphakṛnti ca| sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi sakṣāramadhurāṇi ca’ iti pā. ↩
- 69 ‘īrvārukaṃ’ iti pā. ↩
- 70 ‘nātirūkṣaṃ ca’ iti pā. ↩
- 71 ‘kṛmivātaviṣāpahaḥ’ iti pā. ↩
- 72 ‘hṛdyaḥ’ iti pā. ↩
- 73 ‘pittalaḥ’ iti pā. ↩
- 74 ‘kaphaghnaṃ śārṣapaṃ śākaṃ māsūraṃ śākameva ca’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 75 ‘snigdhasiddhaṃ’ iti pā. ↩
- 76 ‘śleṣmakṛdvātapittajit| śuṣkaṃ tu śophaśamanaṃ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 77 ‘snigdhasiddhaṃ ghṛtamāṃsādipakvaṃ’ iti pā. ↩
- 78 ‘...snigdhasiddha...’ iti pā. ↩
- 79 ‘...śoṣān’ iti tāḍapatrapustake pā. ↩
- 80 ‘śītalaṃ’ iti pā. ↩
- 81 ‘ṭidrukā’ iti pā. ↩
- 82 ‘nandībhallātakasya phalānyāmāni pallavāśca śākatvenābhipretāḥ’ iti pā. ↩
- 83 ‘pippalādayaḥ’ iti pā. ↩
- 84 ‘palāṅga’ iti pā. ↩
- 85 ‘laghu’ iti pā. ↩
- 86 ‘triparṇīloṇikāpīluparṇīpattūrajīvakāḥ| suvarcalā sañcalakakutumbakakuṭhiñjarāḥ’ iti tāḍapatrapustake pā. ↩
- 87 ‘... galakleda ...’ iti pā. ↩
- 88 ‘karīramadhuśigrukusumāni’ iti pā. ↩
- 89 ‘madhuraṃ’ iti pā. ↩
- 90 ‘bukhuṇḍakaḥ’ iti pā. ↩
- 91 ‘nātibalāḥ’ iti pā. ↩
- 92 ‘śleṣmapittālpajanakatvaṃ vātavardhakatvamuktam’ iti pā. ↩
- 93 ‘doṣakaraṃ ca’ iti tāḍapatrapustake pā. ↩
- 94 ayaṃ pāṭho ḍalhaṇāsammataḥ ↩
- 95 ‘prasiddhaṃ’ iti pā. ↩
- 96 ‘aruṇaśuṣkaśākaṃ’ iti pā. ↩
- 97 ‘sāndrā’ iti pā. ↩
- 98 ‘suhmeṣu’ iti pā. ↩
- 99 ‘śītalaṃ’ iti pā. ↩
- 100 ‘madhuraṃ rūkṣaṃ durjaraṃ vātakopanam’ iti pā. ↩
- 101 ‘rūkṣaṃ’ iti pā. ↩
- 102 ‘hṛdrogakaphanāśanam’ iti pā. ↩
- 103 ‘malamūtrākarodbhavam’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 104 ‘vihitamupayuktaṃ sat kaṭu, etena kaṭupākīti niṣkarṣaḥ’ iti hārāṇacandraḥ| ‘vihimaṃ kaṭu cocyate’ iti pā. ↩
- 105 ‘... pratiśyāyavināśanāḥ’ iti pā. ↩
- 106 ‘agnidīptikarāstathā’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 107 ‘kṣāro mūtrabastiviśodhanaḥ’ iti pā. ↩
- 108 ‘bhedalīpatiḥ’ iti pā. ↩
- 109 ‘phaṇasu’ iti pā. ↩
- 110 ‘cuku’ iti pā. ↩
- 111 ‘urdhvaṃ’ iti pā. ↩
- 112 ‘bastisaṃśodhanī vṛṣyā jvarātīsārayorhitā’ iti pā. ↩
- 113 ‘yavāgvo'mlāśca durjarāḥ’ iti pā. ↩
- 114 ‘yavāgūrbahusikthā syādvilepī viraladravā’ iti pā. ↩
- 115 ‘māṣasūpaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 116 ‘snehasaṃskāritaṃ hitam’ iti pā. ↩
- 117 ayamardhaślokaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 118 ‘siktvā bahughṛte bhṛṣṭaṃ’ iti pā. ↩
- 119 ‘prataptaṃ kandupākataḥ’ iti tāḍapatrapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 120 ‘raso māṃsasamudbhavaḥ’ iti pā. ↩
- 121 ‘sarvathātūnāṃ’ iti pā. ↩
- 122 ‘susnigdhaṃ’ iti pā. ↩
- 123 ‘śarkarāśmarināśanaḥ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 124 ‘...gulmodāvartanāśanaḥ’ iti pā. ↩
- 125 ‘ṣaḍayūṣo'yamayaṃ’ iti pā. ↩
- 126 ‘ārdrakotthāpite’ iti pā. ↩
- 127 asyāgre ‘dhānyāmlo dīpano hṛdyaḥ pittakṛdvātanāśanaḥ’ ityādhikaḥ pāṭha upalabhyate kvacitpustake ↩
- 128 ‘dadhimatsyāmlasiddhastu’ iti pā. ↩
- 129 ‘śiṇḍākī’, ‘śāṇḍākī’, ‘saṇḍākī’ iti ca pā. ↩
- 130 ‘anāsutārdrā suhmeṣu’ iti pā. ↩
- 131 ‘sadyobalaśchardipipāsā...’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 132 ‘parūsa’ iti pā. ↩
- 133 ‘gururmiṣṭatamaścaiva’ iti pā. ↩
- 134 ‘śleṣmaharāḥ pittaghnāḥ’ iti pā. ↩
- 135 ‘vṛṣyāḥ’ iti pā. ↩
- 136 ‘śaktavastarpaṇā hṛdyā’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 137 ‘piṇḍī’ iti pā. ↩
- 138 ‘pittaharaḥ’ iti pā. ↩
- 139 ‘taṇḍulaguṇamāha- taṇḍulaḥ kṛmimehanut| navataṇḍulaguṇamāha- sudurjaraḥ svāduraso bṛṃhaṇastaṇḍulo navaḥ’ iti kvaciddhastalikhitapustake pāṭhaḥ| tatra purāṇataṇḍulaguṇā na paṭhyante ↩
- 140 ‘yadā kāraṇamāsādya bhoktṝṇāṃ chandato'pi vā| bhakṣyādayaḥ prakalpyāḥ syustadā sunipuṇo bhiṣak|| dravyasaṃyogasaṃskāravikārān samavekṣya tu| anekadravyayonitvācchāstratastān vinirdiśet’ iti hāraṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ| ‘dravyasaṃyogasaṃskāravikārān samavekṣya tu| bhiṣagyathāsvaṃ bhakṣyāṇāmādiśedgurulāghavam|| khalā khalayavāgvaśca rāgaṣāḍavasaṭṭakāḥ| pānakāni ca citrāṇi yūṣāścānekayonayaḥ|| kaṭvamlasvādulavaṇā laghavo ye phalodbhavāḥ| evamādīni cānyāni kriyante vaidyavākyataḥ|| yadā kāraṇamāsādya bhoktṝṇāṃ chandato'pi vā| anekadravyayonitvācchāstratastān vinirdiśet’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 141 ‘yojyāni’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 142 ‘medhyaṃ’ iti pā. ↩
- 143 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 144 ‘viṣavyāmohe’ iti pā. ↩
- 145 ‘viṣamadyarogeṣvityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 146 ‘bhāṣyādiklāntānāgadhyayanādipīḍitānām’ iti pā. ↩
- 147 ‘phalarasāsavaḥ’ iti pā. ↩
- 148 ‘mama pārśvāt’ iti pā. ↩
- 149 ‘jāṅgalāḥ’ iti pā. ↩
- 150 ‘payaḥ kṣīram’ iti pā. ↩
- 151 ‘cakale’ iti ‘cakkale’ iti ca pā. ↩
- 152 ‘niḥsambādhe’ iti pā. ↩
- 153 ‘bhavati’ iti pā. ↩
- 154 ‘bhojanamātrāyā ardhamātraṃ’ iti pā. ↩
- 155 ‘aśītaṃ’ iti pā. ↩
- 156 ‘aśītaṃ’ iti pā. ↩
- 157 ‘yat prārthayate tadevāvaśyaṃ svādu vijñeyam’ iti pā. ↩
- 158 ‘bhojanaṃ kṛtvā kṛtvetyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 159 ‘kaṭutiktakaṣāyairvā’ iti pā. ↩
- 160 ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 161 ‘tatsvabhāvakatvamātram’ iti pā. ↩
- 162 ‘vyāpannatvāt’ iti pā. ↩
- 163 ‘ye tvatra sāndrādanantaraṃ ślakṣṇakarkaśayoḥ pāṭhātsūkṣmāntādravādayo dvādaśaiva bhavanti na tveva daśetyevaṃ vipratipadyante tān punaḥ kaṭākṣayannāha- ślakṣaṇa iti| ayamabhisandhiḥ- saṅkhyeyaṃ karmaviśeṣamāśrityopadiśyate, ślakṣṇakarkaśau tu picchilaviśadasāmyāduktaguṇau, nāto dvādaśatvāpattirgundhamātreṇāpyupalabhyata iti’ iti hāraṇacandraḥ ↩