athāto dravadravyavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi| dravadravyāṇi pānīyakṣīrādīni, teṣāṃ vidhirvidhānaṃ bheda
ityarthaḥ||1-2||
pānīyamāntarīkṣamanirdeśyarasamamṛtaṃ jīvanaṃ tarpaṇaṃ dhāraṇamāśvāsajananaṃ
śramaklamapipāsāmadamūrcchātandrānidrādāhapraśamanamekāntataḥ pathyatamaṃ ca
||3||
pānīyamityādi| antarīkṣādāgatamāntarīkṣaṃ, na punastatra bhavaṃ; kutaḥ?
meghajatvāt; tatra jātaṃ cetyeke| anirdeśarasam
avyaktarasamaprakaṭarasamityarthaḥ, atyalparasatvāt; na punastasya raso nāsti|
amṛtamiti amṛtamivetyarthaḥ, amṛtatvaṃ punarasya doṣaprakopasyākaraṇāt;
‘amṛtaṃ brahmarūpam’ ityanye| jīvanaṃ prāṇadhāraṇaṃ, ‘saumyadhātuvṛddhikaram’
iti kecit, ‘ojovṛddhikaram’ ityanye| tarpaṇaṃ tṛptijanakam| dhāraṇamiti
śastrapātādivyathāsu mūrcchatāṃ śarīraṃ dadhātīti dhāraṇam| āśvāsajananamiti
mārgādiśuṣkadehānāṃ prāṇajananam| śrametyādi praśamanaśabdaḥ śramādibhiḥ saha
pratyekamabhisambadhyate, śramādīnāṃ praśamanamityarthaḥ; bahvāyāsakṛtaṃ
kaṣṭaṃ śramaḥ; alpāyāsakṛtaḥ śrama eva klamaḥ; madaḥ pūgaphaleneva mattatā, sa
ca viṣamadyaśoṇitottho vikāraḥ; tandrānidrayoḥ kaphavātakṛtayorapi praśamanaṃ
sparśena, yā tu svābhāvikī nidrā tāṃ karotyeva pītaṃ sat; tandrā nidrābhedaḥ,
nidrā prasiddhaiva| ekāntataḥ pathyatamamiti ekāntato'tiśayenetyarthaḥ, tarhi
tamappratyayaḥ kathaṃ? ucyate- svārthikatvāt; etenātiśayena pathyamityarthaḥ;
‘anyeṣāmākāśaguṇabhūyiṣṭhabhūmisalilānāṃ pathyānāṃ prakṛṣṭaṃ pathyaṃ
pathyatamam; ekāntagrahaṇena sarvakāladeśapuruṣavyādhiṣu prayogo'sya dyotyate’
ityeke; ‘tamappratyayena svasthasyātiśayena hitamityabhihitam’ ityapare||3||
tadevāvanipatitamanyatamaṃ rasamupalabhate
sthānaviśeṣānnadīnadasarastaḍāgavāpīkūpacuṇṭīprasravaṇodbhidavikirakedārapalvalādi
ṣu sthāneṣvavasthitamiti ||4||
tasyānirdeśyarasasyāpi nirdeśyarasatve kāraṇaṃ nirdiśannāha- tadityādi|
tadevāvanipatitamāntarikṣaṃ jalaṃ bhūmiprāptam| anyatamaṃ madhurādiṣvekatamam|
upalabhate prāpnotītyarthaḥ| sthānaviśeṣāt deśabhedādityarthaḥ| ke punaste
sthānaviśeṣā ityāha- nadītyādi| nadyo gaṅgādyāḥ; nadāḥ sindhuśoṇādayaḥ; saro
divyakhyātaṃ puruṣavyāpāraṃ vinā; puruṣavyāpārakṛtastaḍāgaḥ, ‘talāva’ iti
loke, kecidviparyayeṇārthamāhuḥ; vāpī iṣṭakādibhirbaddhā sasopānatīrthā
‘puṣkariṇī’ iti loke; kūpo mṛttikeṣṭakādibhirbaddho'sopānaḥ; cuṇṭī
avabaddhakūpaḥ, anye ‘bhuā
1
giripalvalaṃ vā’ ityāhuḥ, bhuā
2
nadyāḥ samīpe tatkālakṛtā laghukūpikā, palvalamakhātagarta iti;
prasravaṇamuccapradeśāt prasravajjalasthānaṃ parvatāśritam; udbhidaṃ
punarnimnapradeśādūrdhvottiṣṭhajjalasthānaṃ; vikiraṃ vālukādi vikīrya
gṛhyamāṇodakasthānaṃ; kedāraḥ prasiddhaḥ; palvalamānūpadeśajaṃ tṛṇādicchannaṃ
saraḥ| ādigrahaṇāt hradasamudrādigrahaṇam||4||
tatra, ‘lohitakapilapāṇḍunīlapītaśukleṣvavanipradeśeṣu
madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi yathāsaṅkhyamudakāni sambhavanti’ ityeke
bhāṣante ||5||
paramatamāha- tatretyādi||5||
tattu na samyak; pṛthivyādīnāmanyonyānupraveśakṛtaḥ salilaraso
bhavatyutkarṣāpakarṣeṇa | tatra, svalakṣaṇabhūyiṣṭhāyāṃ
3
bhūmāvamlaṃ lavaṇaṃ ca; ambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ madhuraṃ; tejoguṇabhūyiṣṭhāyāṃ
kaṭukaṃ tiktaṃ ca; vāyuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṣāyam;
ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāmavyaktarasam, avyaktaṃ
4
hyākāśamityataḥ; tat pradhānamavyaktarasatvāt, tatpeyamāntarīkṣālābhe
||6||
tannirākṛtya svamatamāha- tattvityādi| kṛta iti janitaḥ| utkarṣāpakarṣeṇeti
vṛddhihrāsābhyām| svalakṣaṇabhūyiṣṭhāyāṃ pṛthivyāmātmaguṇabahulāyām
5| ‘tatra pṛthivyambuguṇabāhulyānmadhura’ ityādinā rasavijñānīya uktasya
sāmānyavidherutsargākhyasya ‘tatra svalakṣaṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmāvamlam’
ityādiko viśeṣavidhirapavādākhyo'tra proktaḥ| anye tu bhūtadvayaguṇasaṃyogaṃ
rasaviśeṣahetumāhuḥ| tathāhi- ‘tatra svalakṣaṇodakabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau
madhuraṃ, pṛthivyanilabhūyiṣṭhāyāmamlaṃ, jalāgniguṇabhūyiṣṭhāyāṃ lavaṇaṃ,
vāyvagniguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṭukaṃ, pṛthivyanilaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṣāyam,
ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāmavyaktarasam’ iti||6||
tatrāntarīkṣaṃ caturvidham | tadyathā- dhāraṃ, kāraṃ, tauṣāraṃ, haimamiti |
teṣāṃ dhāraṃ pradhānaṃ, laghutvāt; tat punardvividhaṃ- gāṅgaṃ, sāmudraṃ ceti |
tatra gāṅgamāśvayuje māsi prāyaśo varṣati | tayordvayorapi parīkṣaṇaṃ kurvīta-
śālyodanapiṇḍamakuthitamavidagdhaṃ rajatabhājanopahitaṃ varṣati deve
bahiṣkurvīta, sa yadi muhūrtaṃ sthitastādṛśa eva bhavati tadā gāṅgaṃ
patatītyavagantavyaṃ; varṇānyatve sikthapraklede ca sāmudramiti vidyāt,
tannopādeyam | sāmudramapyāśvayuje māsi gṛhītaṃ gāṅgavadbhavati | gāṅgaṃ punaḥ
pradhānaṃ, tadupādadītāśvayuje māsi | śuciśuklavitatapaṭaikadeśacyutamathavā
harmyatalaparibhraṣṭamanyairvā śucibhirbhājanairgṛhītaṃ sauvarṇe rājate
mṛnmaye vā pātre nidadhyāt | tat sarvakālamupayuñjīta, tasyālābhe bhaumam |
taccākāśaguṇabahulam | tat punaḥ saptavidham | tadyathā- kaupaṃ, nādeyaṃ,
sārasaṃ, tāḍāgaṃ, prāsravaṇam, audbhidaṃ, cauṇṭyamiti
||7||
tatretyādi| dhārābhiḥ patatīti dhāram| karā varṣopalāḥ, teṣāṃ toyaṃ kāram|
tauṣāram avaśyāyajaṃ niśājalam| tadeva saṃhatāvayavatvena
sphaṭikaśilāśakalasadṛśāvayavaṃ himaṃ, tadbhavaṃ haimam| tadityādi|
gāṅgamākāśādhiṣṭhānaṃ, sāmudraṃ punaravanyadhiṣṭhānam| tatretyādi| etena
‘gāṅgamāśvayuja eva grahītavyaṃ na bhādrapade māsi’ ityuktaṃ bhavati| tayoriti
tayorgāṅgasāmudrayorityarthaḥ| kathaṃ parīkṣaṇamityāha- śālyodanetyādi|
avidagdham avivarṇam| rūpyamaye bhājane'mlarase sāmudratoyaṃ vinā śālyannaṃ na
kothameti| dinasya rātreśca pañcadaśo bhāgo muhūrtaḥ| avagantavyaṃ
jñātavyamityarthaḥ| varṇānyatve ityādi| prakledaḥ kothaḥ| tannopādeyamiti
doṣalatvāt| sāmudramityādi| etena sāmudrasyānupādeyasyāpi kadācidevopādeyatā
darśitā| āntarikṣasya grahaṇopāyaṃ darśayannāha- śucītyādi| śuciranupahataḥ|
harmyatalaparibhraṣṭamiti dhavalagṛhoparibhūmikāyāḥ sakāśādadhaḥ patadgṛhītam|
tadityādi kaupamityādikaṃ sarvaṃ prāgeva vyākhyātam||7||
tatra varṣāsvāntarikṣamaudbhidaṃ vā seveta, mahāguṇatvāt; śaradi sarvaṃ,
prasannatvāt; hemante sārasaṃ tāḍāgaṃ vā; vasante kaupaṃ prāsravaṇaṃ vā;
grīṣme'pyevaṃ; prāvṛṣi cauṇṭyamanabhivṛṣṭaṃ sarvaṃ ceti
||8||
tatretyādi| atra varṣāśabdo varṣānte āśvayuje vartate na tu bhādrapade,
tatrāntarikṣajalasya niṣiddhatvāt; taduktaṃ- “balāhakādyāḥ samadāḥ kīṭā
lūtāśca khecarāḥ| tadviṣotsargasaṃsargādagrāhyaṃ tattadā jalam” iti| tarhi
bhādrapade kiṃ pātavyam? atrocyate- bhādrapade
māsyākāśaguṇabhūyiṣṭhabhūmyāśritamāntarikṣavadbhavatīti tatpayaḥ peyamiti|
anye punastaptaśītamambho
6
bhādrapade pāyayanti, pūrvasthāpitaṃ
7
māhendraṃ vā; anye tu ‘varṣāsvāntarikṣamaudbhidaṃ kaupaṃ vā’ iti paṭhanti,
tacca kaupaṃ vidāhaparihārārthaṃ sakṣaudraṃ peyamiti vyākhyānayanti| śaradi
sarvaṃ ‘pātavyam’ iti śeṣaḥ| prasannatvāditi prasannatvaṃ
nirdoṣatvamagastyodayāt| prāvṛṣi cauṇṭyamanavamanabhivṛṣṭaṃ sarvaṃ ceti anavaṃ
purātanaṃ, tacca sārasaṃ tāḍāgaṃ vā; anabhivṛṣṭamanābhasaṃ, tacca kaupam|
paraṃ yatra na vṛṣṭo devastadā sarvameva pātavyaṃ yadi vā saṃskṛtaṃ bhavet
kvathanādibhiḥ; sarvatraivābhinavasya jalasya praviṣṭatvāt| anye tu ‘anavam’
ityasya sthāne ‘anabhinavam’ iti paṭhanti; atrāpi sa evārthaḥ||8||
kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśavakothapradūṣitam | tṛṇaparṇotkarayutaṃ kaluṣaṃ
viṣasaṃyutam ||9|| yo'vagāheta varṣāsu
pibedvā'pi navaṃ jalam | sa bāhyābhyantarān rogān prāpnuyāt kṣiprameva tu
||10||
idānīṃ navasya salilasya bāhyābhyantaraprayoge bāhyābhyantarāneva ca
rogānnirdiśannāha- kīṭetyādi| kīṭādibhiḥ saha kothaśabdaḥ
pratyekamabhisambadhyate, kothaḥ śaṭitatvaṃ; kīṭāḥ saviṣā vṛścikādayaḥ, śavo
mṛtaprāṇiśarīraṃ, pradūṣitaṃ vikṛtīkṛtam| tṛṇaparṇotkarayutamiti
tṛṇaparṇānāmutkaraḥ samūhastena yutam| kaluṣaṃ malinam| viṣasaṃyutamiti
sthāvarajaṅgamaviṣayuktamityarthaḥ| varṣāsviti āśvayujaṃ
vihāyāṣāḍhaśrāvaṇabhādrapadā gṛhyante| varṣāśabdo'yaṃ prāvṛṣi varṣāsu ca
vartate| tadāha- “varṣāsu caturo māsān mātrāvadudakaṃ pibet” iti|
bāhyābhyantarān rogāniti bāhyāḥ kuṣṭhādayaḥ, ābhyantarāstūdarādayaḥ; te ca
yathāsaṅkhyamavagāhapānābhyāṃ jñeyāḥ||9-10||
tatra yat paṅkaśaivalahaṭhatṛṇapadmapatraprabhṛtibhiravacchannaṃ
raviśaśikiraṇānilairnābhijuṣṭaṃ gandhavarṇarasopasṛṣṭaṃ tadvyāpannamiti vidyāt
| tasya sparśarūparasagandhavīryavipākadoṣāḥ ṣaṭ sambhavanti | tatra, kharatā
paicchilyamauṣṇyaṃ dantagrāhitā ca sparśadoṣaḥ, paṅkasikatāśaivālabahuvarṇatā
rūpadoṣaḥ; vyaktarasatā rasadoṣaḥ; aniṣṭagandhatā gandhadoṣaḥ; yadupayuktaṃ
tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekānāpādayati sa viryadoṣaḥ; yadupayuktaṃ
cirādvipacyate viṣṭambhayati vā sa vipākadoṣa iti | ta ete āntarikṣe na santi
||11||
vyāpannalakṣaṇamāha- tatretyādi| paḍkaḥ kardamaḥ; śaivālaṃ śaivalaṃ; haṭhaḥ
jalakumbhikā, ‘abhūmilagnamūlastṛṇaviśeṣaḥ’ ityeke| avacchannam ācchāditam|
nābhijuṣṭaṃ na spṛṣṭam| upasṛṣṭaṃ saṃyutam| vyāpannaṃ doṣākrāntam| tāneva
ṣaḍdoṣānnirdiśannāha- tatretyādi| auṣṇyaṃ bhūbāṣpajanitaṃ, na
punaragnyātapakṛtam| dantagrāhitā atiśītatā'bhipretā| paṅketyādi sikatā
vālukā| aniṣṭagandhatā visrādigandhatā| vyaktarasatā
rasanendriyagrāhyamadhurādirasatā| yadupayuktamityādi kaphaprasekaḥ
śleṣmasravaṇam| vīryaṃ cācintyakriyāhetuḥ| yadupayuktamityādi viṣṭambho
guḍguḍāśabdaḥ| ta ete iti ete pūrvoktāḥ ṣaḍdoṣāḥ| āntarikṣe
ityasyopalakṣaṇatvādākāśaguṇabhūyiṣṭhe'pi na sambhavanti||11||
vyāpannasya cāgnikvathanaṃ sūryātapapratāpanaṃ taptāyaḥpiṇḍasikatāloṣṭrāṇāṃ vā
nirvāpaṇaṃ prasādanaṃ ca kartavyaṃ,
nāgacampakotpalapāṭalāpuṣpaprabhṛtibhiścādhivāsanamiti
||12||
vyāpannānāṃ prasannatopāyaṃ darśayannāha- vyāpannānāmityādi| agnikvathanaṃ
mahādoṣaduṣṭasya, sūryātapapratāpanamalpadoṣe, taptāyaḥpiṇḍādinirvāpaṇaṃ
madhyadoṣe| loṣṭraḥ kaṭhino mṛnmayaḥ| nirvāpaṇaṃ jale niḥkṣepaṇamityarthaḥ|
prasādanaṃ ca kartavyamiti agnikvathanādisvarūpaṃ prasādanaṃ nānyat|
gandhāpanayane upāyamāha- nāgetyādi| nāgo nāgakeśaraḥ, campako rājacampakaḥ,
utpalaṃ saugandhikaṃ; prabhṛtigrahaṇāt ketakīmallikādipuṣpāṇi||12||
sauvarṇe rājate tāmre kāṃsye maṇimaye'pi vā | puṣpāvataṃsaṃ bhaume vā sugandhi
salilaṃ pibet ||13||
tadudakaṃ guṇavadapi kimmayapātrasthaṃ peyamityāha- sauvarṇe ityādi|
puṣpāvataṃsaṃ puṣpasugandhīkṛtam||13||
vyāpannaṃ varjayennityaṃ toyaṃ yaccāpyanārtavam | doṣasañjananaṃ
hyetannādadītāhitaṃ tu tat
||14|| vyāpannamudakaṃ yastu
pibatīhāprasāditam | śvayathuṃ pāṇḍurogaṃ ca tvagdoṣamavipākatām
||15|| śvāsakāsapratiśyāyaśūlagulmodarāṇi ca
| anyānvā
8
viṣamānrogānprāpnuyādacireṇa saḥ ||16||
vyāpannādivarjanamāha- vyāpannamityādi| anārtavamiti ṛtuviśeṣānupayogyam,
anṛtuvṛṣṭamiti kecit| aprasādhitamiti kvathanādyasaṃskṛtam||14-16||
tatra sapta kaluṣasya prasādanāni bhavanti | tadyathā-
katakagomedakabisagranthiśaivālamūlavastrāṇi muktāmaṇiśceti
||17||
tatretyādi| katakaṃ śaśakapurīṣapratimaṃ phalaṃ; gomedakaḥ puṣparāgābho maṇiḥ,
matkolamiti kecit; bisagranthiḥ padmamūlaṃ; śaivālamūlaṃ prasiddham; muktā
mauktikaṃ; maṇiḥ sphaṭikādiḥ| etena rūpadoṣāpayanopāyo darśitaḥ| anye tu
bisagranthītyasyāgre ‘parṇīmūlaṃ’ iti paṭhanti; tatra parṇī pānīyapṛṣṭhajā,
tasyā mūlaṃ jaṭā||17||
pañca nikṣepaṇāni bhavanti | tadyathā- phalakaṃ, tryaṣṭakaṃ, muñjavalaya,
udakamañcikā, śikyaṃ ceti ||18||
pañcetyādi| nikṣepaṇaṃ yatra jalaṃ nikṣipyate sthāpyate, tena
bhūmyādisparśābhāvāddoṣāntarānudayaḥ| phalakaṃ śālmalīkāṣṭhādiviracitaṃ,
tryaṣṭakam aṣṭāsradaṇḍatrayasaṃyogaḥ, muñjavalayo muñjādiviracito valayākāraḥ,
udakamañcikā ākāśāntarāle nirantaranihitavetraveṇvādiviracitā
vetragṛhādyabhidhānā, śikyaṃ muñjādiviracitaṃ prasiddham||18||
sapta śītīkaraṇāni bhavanti; tadyathā- pravātasthāpanam, udakaprakṣepaṇaṃ,
yaṣṭikābhrāmaṇaṃ, vyajanaṃ, vastroddharaṇaṃ, vālukāprakṣepaṇaṃ,
śikyāvalambanaṃ ceti ||19||
saptetyādi| udakaprakṣepaṇamiti salilapūrṇe bhājane vastrādipīḍite
ākaṇṭhamaparaśītasalilanikṣepaḥ| yaṣṭikābhrāmaṇaṃ yantrayaṣṭyādibhrāmaṇam|
vyajanamiti vyajanādinā vātalīkaraṇam| vastroddharaṇaṃ vastreṇa gālanam|
vālukāprakṣepaṇam udakapātrasya vālukāmadhye nikṣepaṇam| śikyāvalambanaṃ
prasiddham||19||
nirgandhamavyaktarasaṃ tṛṣṇāghnaṃ śuci śītalam | acchaṃ laghu ca hṛdyaṃ ca
toyaṃ guṇavaducyate ||20||
kīdṛśaṃ punarupādeyaṃ bhaumamityāha- nirgandhamityādi| śuci anupahatam| laghu
ceti cakāraḥ samastaguṇavattve'tyantaguṇakāri, alpaguṇavattve tvalpaguṇakārīti
tāratamyasūcakaḥ| hṛdyaṃ cetyatra tu kvathitajalasya
hṛdayāpriyatve'pyupagrahaṇārthama| guṇavat praśastaguṇopetam||20||
tatra nadyaḥ paścimābhimukhāḥ pathyāḥ, laghūdakatvāt; pūrvābhimukhāstu na
praśasyante, gurūdakatvāt; dakṣiṇābhimukhā nātidoṣalāḥ, sādhāraṇatvāt | tatra
sahyaprabhavāḥkuṣṭhaṃ janayanti, vindhyaprabhavāḥ kuṣṭhaṃ pāṇḍurogaṃ ca,
malayaprabhavāḥ kṛmīn, mahendraprabhavāḥ ślīpadodarāṇi, himavatprabhavā
hṛdrogaśvayathuśirorogaślīpadagalagaṇḍān, prācyāvantyā
aparāvantyāścārśāṃsyupajanayanti, pāriyātraprabhavāḥ pathyā balārogyakarya iti
||21||
idānīṃ jāṅgalapaścimadeśasthānūpapūrvadeśasthasādhāraṇamadhyadeśasthānāṃ
nadīnāṃ guṇānnirdiśannāha- tatra nadya ityādi| paścimābhimukhā
jāṅgalapaścimadeśasthāḥ paścimasamudragāḥ, pūrvābhimukhāḥ ānūpadeśasthāḥ
pūrvasamudragāḥ, dakṣiṇābhimukhāḥ madhyadeśasthāḥ| śailādibhedena
guṇānnirdiśannāha- tatretyādi| malayaprabhavā iti malayaprabhavā hi nadyo
dvividhā bhavanti- pāṣāṇasikatāvāhinyaḥ, apāṣāṇasikatāvāhinyaśca; tatra
pāṣāṇasikatāvāhinyaḥ pathyāḥ, apāṣāṇasikatāvāhinyaḥ kṛmīn janayanti|
himavatprabhavā iti tā api dvividhāḥ- himavaduparibhāgaprabhavāḥ pathyāḥ,
adhobhāgaprabhavāstu hṛdrogādihetavaḥ| viśiṣṭadeśāśritaparvataprabhavāṇāṃ
nadīnāṃ salilaguṇaṃ darśayannāha- prācyetyadi| avantī ujjayinī tayopalakṣito
deśastasya pūrvasyāṃ jātāḥ prācyāvantyāḥ, paścimasyāṃ jātā aparāvantyāḥ
śailāḥ, teṣu yā nadyaḥ; etena viśiṣṭadeśāśritaparvataprabhavāṇāṃ nadīnāṃ
salilaguṇa uktaḥ| ‘ujjayinyupalakṣite deśe yāḥ prācīṃ paścimāṃ cābhimukhaṃ
yānti tāḥ prācyāvantyā aparāvantyāśca, na tu ujjayinīprabhaveṣu parvateṣu’
ityanye| ayamartho gayadāsena dūṣitaḥ| pāriyātretyādi pāriyātraḥ
parvatabhedaḥ, tatra prabhavā nadyo dvividhāḥ- taḍāgajā darījāśca; tatra
taḍāgajāḥ pathyāḥ, darījā doṣalāḥ||21||
nadyaḥ śīghravahā laghvyaḥ proktā yāścāmalodakāḥ | gurvyaḥ śaivālasañchannāḥ
kaluṣā mandagāśca yāḥ ||22||
nadīnāṃ dhanvānūpasādhāraṇaśailāśrayāṇāṃ sarvāsāmeva śeṣībhūtaṃ viśeṣaṃ
darśayannāha- nadya ityādi||22||
prāyeṇa nadyo maruṣu satiktā lavaṇānvitāḥ | laghvyaḥ samadhurāścaiva pauruṣeyā
bale hitāḥ ||23||
idānīṃ viśiṣṭadeśaprabhavāṇāṃ nadīnāṃ guṇaviśeṣaṃ darśayannāha- prāyeṇetyādi|
maruṣu prasiddheṣu marudeśeṣu, natu jāṅgalaśabdābhihiteṣu| pauruṣeyā vṛṣyā
ityarthaḥ| anye tu ‘īṣatkaṣāyā madhurā laghupākā bale hitāḥ’ iti paṭhanti||23||
tatra sarveṣāmeva bhaumānāṃ grahaṇaṃ pratyūṣasi, tatra hyamalatvaṃ śaityaṃ
cādhikaṃ bhavati, sa eva cāpāṃ paro guṇa iti
||24||
bhaumānāṃ dināpekṣaṃ grahaṇakālaṃ niyamayannāha- tatretyādi| pratyūṣasi
prabhāte| sa eva cāpāṃ paro guṇa iti sa ca śaityāmalatvalakṣaṇo'pāṃ paramo
guṇa ityarthaḥ| anye tu ‘śaityaṃ cāpāṃ paro guṇaḥ’ iti paṭhanti| tatra
cakāro'malasūcanārthaḥ||24||
divārkakiraṇairjuṣṭaṃ niśāyāminduraśmibhiḥ | arūkṣamanabhiṣyandi tattulyaṃ
gaganāmbunā ||25||
tatra bhaumānāmarkasomakarasaṃskārajaguṇenāntarikṣatulyatvaṃ tadalābhe
upādānāyāha- divetyādi| arkagrahaṇe siddhe divāgrahaṇaṃ
samastadinaprāptyarthaṃ, kiraṇagrahaṇaṃ durdinavyudāsārtham| divāniśītivacanāt
saro'pi candrārkakarasambaddhaṃ satyapyarke candrasambandhādarūkṣaṃ, satyapi
candre'rkasambandhādanabhiṣyandi| doṣān vyādhīn jhaṭiti yadabhiṣyandate
utpādayati tadabhiṣyandi, viparyayeṇānabhiṣyandi| niśāgrahaṇaṃ
samastarātriprāptyartham| yadyapi paurṇamāsyāmeva sakalarātrau candrasambandho
nānyāsu, tathā'pi ekayā'pi paurṇamāsyā rātryā'tiśāyī saṃskāraḥ
kṛto'nyāsvapyanuvartate| etenātiśītoṣṇasnigdharūkṣaṃ ninditamityuktaṃ
bhavati||25||
gaganāmbu tridoṣaghnaṃ gṛhītaṃ yat subhājane | balyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ
pātrāpekṣi tataḥ param ||26||
kiṅguṇaṃ punargaganāmbu yenaitattulyamucyata ityāha- gaganāmbvityādi|
balyamupacayaujaḥśaktikaratvāt| viśiṣṭarasādyutpādanādrasāyanaṃ
svasthāturopayogi| medhyaṃ pavitram| pātrāpekṣi tataḥ paramiti
atiśreṣṭhabhājane gṛhītamadhikaṃ guṇaṃ karotītyarthaḥ| anye tu medhyasthāne
śītamiti paṭhanti| pūrvaṃ doṣaśamanādi noktamadhunā
agastyodayadarśanaviśeṣaprabhāvāduktam||26||
rakṣoghnaṃ śītalaṃ hlādi jvaradāhaviṣāpaham | candrakāntodbhavaṃ vāri
pittaghnaṃ vimalaṃ smṛtam ||27||
candrakāntamaṇiprabhavajalasya guṇamāha- rakṣoghnamitādi| rakṣoghnaṃ
rākṣasabhayaharam| hlādi sukhāvaham| candrakāntodbhavamiti
candrakāntamaṇiprabhavam| idaṃ tu candrakiraṇānupraveśānnābhasaṃ,
maṇiprādurbhūtatvādbhaumamityubhayātmakam||27||
mūrcchāpittoṣṇadāheṣu viṣe rakte madātyaye | bhramaklamaparīteṣu tamake
vamathau tathā ||28|| ūrdhvage raktapitte ca
śītamambhaḥ praśasyate |29|
śītoṣṇaviṣayamāha- mūrcchetyādi| pittoṣṇadāheṣviti uṣṇe śaradi grīṣme ca|
madātyaye madyavikāre| bhramaścakrārūḍhasyeva| parīteṣu yukteṣu| tamakaḥ śvāso
moho vā| vamathau chardiroge||28||-
pārśvaśūle pratiśyāye vātaroge galagrahe
||29|| ādhmāne stimite koṣṭhe sadyaḥśuddhe
navajvare | hikkāyāṃ snehapīte ca śītāmbu parivarjayet
||30||
pārśvetyādi| stimite koṣṭhe āmakoṣṭhe ityarthaḥ| sadyaḥśuddhe iti yasmin dine
śodhanaṃ kṛtaṃ tatretyeke, apare tu saptāhamityāhuḥ| yadyapyauṣṇyaṃ sparśadoṣa
uktastathā'pyavasthāyāṃ vyavahārārthatvenopādeyam; anye tu pūrvamauṣṇyaṃ
bhūbāṣpajanitameva doṣatvenoktam, idaṃ tvagnyātapakṛtamiti samādadhati||29-30||
nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ dīpanaṃ laghu lekhanam | tadabhiṣyandi madhuraṃ sāndraṃ
guru kaphāvaham ||31|| tṛṣṇāghnaṃ sārasaṃ
balyaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ laghu | tāḍāgaṃ vātalaṃ svādu kaṣāyaṃ kaṭupāki ca
||32|| vātaśleṣmaharaṃ vāpyaṃ sakṣāraṃ kaṭu
pittalam | sakṣāraṃ pittalaṃ kaupaṃ śleṣmaghnaṃ dīpanaṃ laghu
||33|| cauṇṭyamagnikaraṃ rūkṣaṃ madhuraṃ
kaphakṛnna ca | kaphaghnaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ laghu prasravaṇodbhavam
||34|| madhuraṃ pittaśamanamavidāhyaudbhidaṃ
smṛtam | vaikiraṃ kaṭu sakṣāraṃ śleṣmaghnaṃ laghu dīpanam
||35|| kaidāraṃ madhuraṃ proktaṃ vipāke guru
doṣalam | tadvatpālvalamuddiṣṭaṃ viśeṣāddoṣalaṃ tu tat
||36|| sāmudramudakaṃ visraṃ lavaṇaṃ
sarvadoṣakṛt |37|
samastanadīnāṃ śeṣaguṇamāha- nādeyamityādi| dvividhaṃ kaupaṃ
sakṣāramavyaktarasaṃ ca; yat sakṣāraṃ tat pittalaṃ, itaranna pittalam||31-36||-
anekadoṣamānūpaṃ vāryabhiṣyandi garhitam
||37|| ebhirdoṣairasaṃyuktaṃ niravadyaṃ tu
jāṅgalam | pāke'vidāhi tṛṣṇāghnaṃ praśastaṃ prītivardhanam
||38|| dīpanaṃ svādu śītaṃ ca toyaṃ
sādhāraṇaṃ laghu |39|
ānūpadhanvasādhāraṇaguṇairnirdiśannāha- aneketyādi| atra
sparśarūparasagandhavīryavipākāḥ prāguktā doṣā jñeyāḥ| ebhiriti ebhiḥ
pūrvoktaiḥ sparśādibhirityarthaḥ| avidāhi adāhakārītyarthaḥ||37-38||-
kaphamedo'nilāmaghnaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam
||39|| śvāsakāsajvaraharaṃ pathyamuṣṇodakaṃ
sadā |40|
uṣṇodakaguṇamāha- kaphetyādi| pathyaṃ hitam| uṣṇodakamardhāvaśiṣṭamudakam||39||-
yat kvāthyamānaṃ nirvegaṃ niṣphenaṃ nirmalaṃ laghu
||40|| caturbhāgāvaśeṣaṃ tu tattoyaṃ guṇavat
smṛtam |41|
uṣṇodakabhedamāha- yadityādi| nirvegaṃ niścalam||40||-
na ca paryuṣitaṃ deyaṃ kadācidvāri jānatā
||41|| amlībhūtaṃ kaphotkledi na hitaṃ tat
pipāsave |42|
paryuṣitamuṣṇodakaṃ na dātavyamityāha- na cetyādi| paryuṣitaṃ rātryuṣitam||41||-
madyapānātsamudbhūte roge pittotthite tathā
||42|| sannipātasamutthe ca śṛtaśītaṃ
praśasyate |43|
śṛtaśītaviṣayamāha- madyapānādityādi| pūrvaṃ madātyaye śītam, atra tu
madātyayasamudbhūte roge śṛtaśītaṃ; madātyaye madātyayasamudbhūte roge
cobhayasminnapi śṛtaśītaṃ prayoktavyamityarthaḥ||42||-
snigdhaṃ svādu himaṃ hṛdyaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam
||43|| vṛṣyaṃ pittapipāsāghnaṃ nālikerodakaṃ
guru |44|
udakaprasaṅgena nārikelaphalasalilasyāpi guṇaṃ nidarśayannāha- snigdhamityādi|
nārikelodakamīṣatpakvārdranārikelaphalāntarvarti salilamityarthaḥ| jejjhaṭastu
‘laghu’ iti paṭhati, laghutvaṃ ca śīghrapariṇāmitvamicchati||43||-
dāhātīsārapittāsṛṅmūrcchāmadyaviṣārtiṣu
||44|| śṛtaśītaṃ jalaṃ śastaṃ
tṛṣṇācchardibhrameṣu ca |45|
adhunā śṛtaśītasya śeṣaviṣayamāha- dāhetyādi||44||-
arocake pratiśyāye praseke śvayathau kṣaye
||45|| mande'gnāvudare kuṣṭhe jvare
netrāmaye tathā | vraṇe ca madhumehe ca pānīyaṃ mandamācaret
||46|| iti jalavargaḥ |
keṣu rogeṣu jalaṃ mandaṃ peyamityāha- arocake ityādi| yāvat
pratiṣedhayitumaśakyaṃ tāvadācarediti mandārthaḥ| ayaṃ pānīyavargo
nibandhakārairviparītakrameṇa paṭhitaḥ| asmābhistu yathaiva gurubhiḥ
kathitastathaiva krameṇa vyākhyātaḥ| iti pānīyavargaḥ||45-46||
atha kṣīravargaḥ | gavyamājaṃ tathā cauṣṭramāvikaṃ māhiṣaṃ ca yat |
aśvāyāścaiva nāryāśca kareṇūnāṃ ca yatpayaḥ
||47||
idānīṃ kṣīrasyāṣṭavidhāṃ yonimāha- gavyamityādi| kareṇurhastinī| aśvāyāśca
nāryāśca kareṇūnāṃ ceti cakāratrayamanuktasamānajātīyakṣīrāṇāṃ samuccayārthaṃ,
tenāśvatarīkharīmṛgīkhaṅginīkṣīrāṇāmapi grahaṇam| tat punarbhūyasā nopayujyata
iti na kṛtaṃ sākṣāttadgrahaṇam||47||
tattvanekauṣadhirasaprasādaṃ prāṇadaṃ guru | madhuraṃ picchilaṃ śītaṃ snigdhaṃ
ślakṣṇaṃ saraṃ mṛdu | sarvaprāṇabhṛtāṃ tasmāt sātmyaṃ kṣīramihocyate
||48||
sarveṣāmeva kṣīrāṇāṃ daśavidhaṃ guṇaṃ nirdiśannāha- tattvityādi|
tattvanekauṣadhirasaprasādamiti tuśabdaḥ punararthe, oṣadhiśabdena
sarvadravyāṇi na tu phalapākāvasānāḥ, rasaḥ sāraḥ kiṭṭabhāva(ga)rahita
ojaḥśukrādivat, etena śuklatvaṃ dyotyate|
prāṇadamagnisomādidhāraṇādupacayādikaraṇādvā| picchilaṃ viśadaviparītam|
ślakṣṇaṃ kharaviparītam| evamidaṃ kṣīraṃ daśaguṇayuktaṃ bhavati| jejjhaṭastu
“tattvanekauṣadhirasaprasādaḥ kṣīratāṃ gataḥ| sarvaprāṇabhṛtāṃ tasmāt sātmyaṃ
kṣīramihocyate” iti paṭhati, vyāravyānayati ca- kṣīratāṃ gataḥ kṣīratvaṃ
prāptaḥ| prāṇabhṛtāṃ prāṇināṃ jarāyujānām| sātmyaṃ nāma susvaṃ yat karoti
taducyate||48||
tatra sarvameva kṣīraṃ prāṇināmapratiṣiddhaṃ jātisātmyāt,
vātapittaśoṇitamānaseṣvapi vikāreṣvaviruddhaṃ,
jīrṇajvarakāsaśvāsaśoṣakṣayagulmonmādodaramūrcchābhramamadadāhapipāsāhṛdbastidoṣa-
pāṇḍurogagrahaṇīdoṣārśaḥśūlodāvartātisārapravāhikāyonirogagarbhāsrāvaraktapittaśramaklamaharaṃ,
pāpmāpahaṃ balyaṃ vṛṣyaṃ vājīkaraṇaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ
jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ sandhānaṃ vamanavirecanāsthāpanaṃ tulyaguṇatvāccaujaso
vardhanaṃ bālavṛddhakṣatakṣīṇānāṃ kṣudvyavāyavyāyāmakarśitānāṃ ca pathyatamam
||49||
sarveṣāmeva samānaguṇānāṃ kṣīrāṇāṃ samānakarma nirdeṣṭumāha- tatretyādi|
sarvam aṣṭavidhamapātyarthaḥ| prāṇināṃ jarāyujānām| jātisātmyāt
manuṣyādijātisukhakaratvāt| mānaseṣu vikāreṣu rajastamaḥsaṃsargajeṣu|
jīrṇajvaretyādi jīrṇaśabdameke jvareṇa saha sambadhnanti, anye tu
klamāntairjvarādibhiḥ saha, jīrṇatvenaiteṣu prāyeṇa vātapittānubandho
bhavatītyāhuḥ| haraśabdo jvarādibhiḥ klamāntaiḥ sarvaiḥ saha
pratyekamabhisambadhyate| kāseti kāso'tra kaphakāsaṃ tyaktvā, śoṣo'tra
mukhakaṇṭhatālūnāṃ, kṣayo rājayakṣmā, gulmodarayorvātapaittikayoḥ,
mūrcchābhramamadapipāsāsu kaphāmarahitāsu, hṛdayadoṣāṇāṃ vātapittaprāyāṇāṃ,
pāṇḍuroge vātapittaprāye, grahaṇīpradoṣe jīrṇāvasthāyām, arśassu
raktapittaprabaleṣu, atisāre vātapittaśoṇitaprāye pakvāvasthāyāṃ, pravāhikāyāṃ
vātapittaprabalāyāṃ, garbhasrāve āmānvayādinā; raktapitte kaphapradhāne,
agnimāndye ca na deyam| balyaṃ māṃsopacayakaram, anye ojaso vardhanamiti;
tanmate ‘ojaso vardhanam’ iti pāṭho'gre na bhavati| vṛṣyaṃ śukrajanakaṃ,
vājīkaraṇaṃ śukrapravartanam, etena janakapravartakamityuktam| rasāyanaṃ
satatopayogāt| medhyaṃ medhājanakaṃ pavitraṃ vā| pāpmāpahaṃ pāpopaśamanaṃ
viśeṣato gavyam| vayaḥsthāpanaṃ jarayā vinā| āyuṣyaṃ āyuṣe hitam| sandhānaṃ
bhagnasya| vamanavirecanāsthāpanamiti vamanaṃ vamanadravyasaṃyogi; virecanaṃ
saratvānmṛdukoṣṭhasya, ‘recanadravyasaṃyogādvirecanam’ ityanye; āsthāpanam
āsthāpanadravyasaṃyogi, āsthāpanaṃ nirūhaṇamityanarthāntaram|
tulyaguṇatvāccaujaso vardhanamiti yāvanta evaujaso guṇāstāvanta eva
kṣīrasyāpi, tena taistairevātmaguṇaisteṣāṃ samānānāmojaso
guṇānāmabhivardhanam| jejjhaṭastu ‘gavyaṃ tu śītaṃ snigdhaṃ madhuramavidāhī’
iti paṭhati, śeṣaṃ tu samaṃ; tanmate gokṣīrasyaiva guṇāḥ||49||
alpābhiṣyandi gokṣīraṃ
9
snigdhaṃ guru rasāyanam | raktapittaharaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ
||50|| jīvanīyaṃ tathā vātapittaghnaṃ
paramaṃ smṛtam |51|
sāmānyena kṣīrasya guṇamabhidhāya gavyasyaiva viśiṣṭaṃ guṇakarma nirdiśannāha-
gokṣīramityādi| doṣadhātumalasrotasāṃ
mandakledaprāptijanakamalpābhiṣyandi||50||-
gavyatulyaguṇaṃ tvājaṃ viśeṣācchoṣiṇāṃ hitam
||51|| dīpanaṃ laghu saṅgrāhi
śvāsakāsāsrapittanut
10| ajānāmalpakāyatvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt
||52|| nātyambupānādvyāyāmāt
sarvavyādhiharaṃ payaḥ |53|
ajākṣīraguṇamāha- gavyatulyaguṇamityādi| guṇaśabdastatkārye phale vartate|
atrālpakāyatvādayaḥ svarūpaviśeṣeṇa na kṣīrapathyatve hetavaḥ,
teṣāmalpakāyatvādīnāmavyādiṣvapi sambhavāt; ato dvayameva
kṣīrapathyāpathyavibhāge heturjātiviśeṣo bhramaṇādiviśeṣaśca| sarvavyādhiharaṃ
sarvadoṣaharam||51-52||-
rūkṣoṣṇaṃ lavaṇaṃ kiñcidauṣṭraṃ svādurasaṃ laghu
||53|| śophagulmodarārśoghnaṃ
kṛmikuṣṭhaviṣāpaham |54|
idānīmauṣṭrakṣīraguṇamāha- rūkṣetyādi||53||-
āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphāvaham
||54|| pathyaṃ kevalavāteṣu kāse
cānilasambhave |55|
āvikakṣīraguṇamāha- āvikamityādi| kaphāvahaṃ kaphakaram| kevalavāteṣviti
kevaleṣvanāvṛteṣu, asaṃyukteṣvapītyarthaḥ| anye tvevaṃ paṭhanti- “āvikaṃ
madhuraṃ snigdhamuṣṇaṃ pittakaphāvaham| guru śuddhe'nile pathyaṃ
sekaścānilaśoṇite”- iti| śuddhe'nile anāvṛte, anilaśoṇite raktāvṛte vāte,
sekaḥ pariṣekaḥ||54||-
mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣaṃ vahnināśanam
||55|| nidrākaraṃ śītataraṃ gavyāt
snigdhataraṃ guru |56|
mahiṣīkṣīramāha- mahābhiṣyandītyādi|
doṣadhātumalasrotasāmatiśayakledaprāptijanakaṃ mahābhiṣyandi| gavyāt
snigdhataraṃ gokṣīrāt snigdhataramityarthaḥ||55||-
uṣṇamaikaśaphaṃ balyaṃ śākhāvātaharaṃ payaḥ
||56|| madhurāmlarasaṃ rūkṣaṃ lavaṇānurasaṃ
laghu |57|
aśvādikṣīramāha- uṣṇamityādi| ekaśaphā aśvādayaḥ, śaphaḥ khuraḥ| ‘śākhā
bāhujaṅghe, tadvātaharam’ ityeke; ‘śākhā raktādayo dhātavaḥ’ ityanye|
‘kāñjikasyeva prabhāvādādhāraprabhāvācca śākhāyāṃ hanti, koṣṭhe karotī’
ityāmananti||56||-
nāryāstu madhuraṃ stanyaṃ kaṣāyānurasaṃ himam
||57|| nasyāścyotanayoḥ pathyaṃ jīvanaṃ
laghu dīpanam |58|
mānuṣaṃ kṣīramāha- nāryāstvityādi| āścyotanamakṣipūraṇam||57||-
hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru
||58|| snigdhaṃ sthairyakaraṃ śītaṃ
cakṣuṣyaṃ balavardhanam |59|
hastinīkṣīramāha- hastinyā ityādi| sthairyakaraṃ śarīradārḍhyakaram, anye
‘tāruṇsthāpakam’ ityāhuḥ||58||-
prāyaḥ prābhātikaṃ kṣīraṃ guru viṣṭambhi śītalam
||59|| rātryāḥ somaguṇatvācca
vyāyāmābhāvatastathā |60|
prābhātikaṃ kṣīramāha- prāya ityādi| viṣṭambho guḍaguḍāśabdaḥ||59||-
divākarābhitaptānāṃ vyāyāmānilasevanāt
||60|| śramaghnaṃ vātanuccaiva cakṣuṣyaṃ
cāparāhṇikam |61|
āparāhṇikakṣīramāha- divākaretyādi| aparāhṇo dināntabhāgaḥ| vṛddhānumatau
pāṭhāvimau||60||-
payo'bhiṣyandi gurvāmaṃ prāyaśaḥ parikīrtitam
||61||
āmakṣīramāha- paya ityādi||61||
tadevoktaṃ laghutaramanabhiṣyandi vai śṛtam |62|
pakvasya guṇamāha- tadityādi| śṛtaṃ pakvam, āvartitamityarthaḥ| anabhiṣyandi
kiñcidabhiṣyandītyarthaḥ|62|
varjayitvā striyāḥ stanyamāmameva hi taddhitam
||62||
strīkṣīre pākaniṣedhamāha- varjayitvetyādi| striyāḥ stanyaṃ
varjayitvā'nyadugdhāni śṛtānyeva hitāni bhavantītyarthaḥ| tat strībhavaṃ
stanyamāmamakvathitameva hitam||62||
dhāroṣṇaṃ guṇavat kṣīraṃ viparītamato'nyathā |63|
teṣāṃ sarvakṣīrāṇāmeva dohanakāladhārāpātoṣṇānāṃ guṇaviśeṣaṃ nirdiśannāha-
dhāroṣṇamityādi| guṇavat guṇānvitaṃ, viparītamaguṇavat, ato'nyatheti dhāroṣṇaṃ
yanna bhavati|63|
tadevātiśṛtaṃ śītaṃ guru bṛṃhaṇamucyate
||63||
atipakvamāha- tadityādi| bṛṃhaṇaṃ dehavṛddhikaram||63||
aniṣṭagandhamamlaṃ ca vivarṇaṃ virasaṃ ca yat | varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ yacca
vigrathitaṃ bhavet ||64|| iti kṣīravargaḥ |
kīdṛśaṃ kṣīraṃ varjyamityāha- aniṣṭetyādi| vivarṇaṃ śuklādvarṇāntaramāpannam|
virasaṃ madhurādanyarasam| vigrathitamamlādidravyasaṃyogena vigrathitāvayavaṃ,
yalloke vinaṣṭamiti prasiddham||64||
atha dadhivargaḥ | dadhi tu madhuramamlamatyamlaṃ ceti; tatkaṣāyānurasaṃ
snigdhamuṣṇaṃ pīnasaviṣamajvarātisārārocakamūtrakṛcchrakārśyāpahaṃ vṛṣyaṃ
prāṇakaraṃ maṅgalyaṃ ca ||65||
atha dadhibhedānāha- dadhītyādi| etena triprakāraṃ dadhyuktam|
sāmānyadadhiguṇamāha- tadityādi| uṣṇamuṣṇavīryam| vṛṣyaṃ śukrakaram| maṅgalyaṃ
maṅgalahetuḥ| anye tvevaṃ paṭhanti- ‘dadhi tu madhuraṃ sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ
gurvamlamabhiṣyandi śleṣmapittaśophavardhanaṃ kārśyāpahaṃ rocanaṃ maṅgalyaṃ
ca, tadeva coddhṛtasāraṃ grāhyanabhiṣyandi ca, sasaraṃ kaphamedaḥśukrakṛt,
tridoṣakṛnmandajātam’ iti||65||
mahābhiṣyandi madhuraṃ kaphamedovivardhanam | kaphapittakṛdamlaṃ syādatyamlaṃ
raktadūṣaṇam ||66||
atha triprakārasyāpi dadhno guṇamāha- mahetyādi| mahābhiṣyandīti
pūrvavadvyākhyeyam||66||
vidāhi sṛṣṭaviṇmūtraṃ mandajātaṃ tridoṣakṛt |67|
mandajātaguṇamāha- vidāhītyādi| tridoṣakṛditi doṣān vātapittaśleṣmāṇaḥ
karotīti doṣakṛditi siddhe trigrahaṇametajjñāpayati yanmandajātaṃ dadhi
trīnapi doṣān yaugapadyena tulyabalasvena ca kopayati, na punaḥ paripāṭhyā
hīnādhikabhāvena vā|67|
snigdhaṃ vipāke madhuraṃ dīpanaṃ balavardhanam
||67|| vātāpahaṃ pavitraṃ ca dadhi gavyaṃ
rucipradam |68|
godadhyāha- snigdhamityādi||67||-
dadhyājaṃ kaphapittaghnaṃ laghu vātakṣayāpaham
||68|| durnāmaśvāsakāseṣu hitamagneśca
dīpanam |69|
ajādadhyāha- dadhyājamityādi||68||-
vipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ vātapittaprasādanam
||69|| balāsavardhanaṃ snigdhaṃ viśeṣāddadhi
māhiṣam |70|
mahiṣīdadhyāha- vipāke ityādi| balāsaḥ śleṣmā|
snigdhapadabalāsavardhanapadābhyāṃ saha ‘viśeṣāt’ iti sambadhyate||69||-
vipāke kaṭu sakṣāraṃ guru
11
bhedyauṣṭrikaṃ dadhi ||70|| vātamarśāṃsi
kuṣṭhāni kṛmīn hantyudarāṇi ca |71|
uṣṭrīdadhyāha- vipāke ityādi| sakṣāramīṣatkṣāram||70||-
kopanaṃ kaphavātānāṃ durnāmnāṃ cāvikaṃ dadhi
||71|| rase pāke ca madhuramatyabhiṣyandi
doṣalam |72|
meṣīdadhyāha- kopanamityādi| durnāmāni arśāṃsi| doṣalamapathyatvena
vikārakāri||71||-
dīpanīyamacakṣuṣyaṃ vāḍavaṃ dadhi vātalam
||72|| rūkṣamuṣṇaṃ kaṣāyaṃ ca
kaphamūtrāpahaṃ ca tat |73|
aśvādadhyāha- dīpanīyamityādi| vāḍavamāśvam||72||-
snigdhaṃ vipāke madhuraṃ balyaṃ santarpaṇaṃ guru
||73|| cakṣuṣyamagryaṃ doṣaghnaṃ dadhi nāryā
guṇottaram |74|
mānuṣīdadhyāha- snigdhamityādi| cakṣuṣyamagryaṃ śreṣṭhaṃ cakṣuṣyamityarthaḥ|
guṇottaraṃ guṇotkṛṣṭam||73||-
laghu pāke balāsaghnaṃ vīryoṣṇaṃ paktināśanam
||74|| kaṣāyānurasaṃ nāgyā dadhi
varcovivardhanam |75|
hastinīdadhyāha- laghvityādi||74||-
dadhīnyuktāni yānīha gavyādīni pṛthak pṛthak
||75|| vijñeyamevaṃ sarveṣu gavyameva
guṇottaram |76|
sarveṣāṃ godadhi śreṣṭhamityāha- dadhīnītyādi| evametena prakāreṇa,
evāvadhāraṇe||75||-
vātaghnaṃ kaphakṛt snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ nātipittakṛt
||76|| kuryādbhaktābhilāṣaṃ ca dadhi yat
suparisrutam |77|
vastrādigālitadadhiguṇamāha- vātaghnamityādi| suparisrutaṃ suṣṭhu gālitaṃ
vastrādibhiḥ||76||-
śṛtāt kṣīrāttu yajjātaṃ guṇavaddadhi tat smṛtam
||77|| vātapittaharaṃ rucyaṃ
dhātvagnibalavardhanam |78|
kvathitakṣīrajātasya dadhno guṇamāha- śṛtādityādi||77||-
dadhnaḥ saro gururvṛṣyo vijñeyo'nilanāśanaḥ
||78|| vahnervidhamanaścāpi
kaphaśukravivardhanaḥ |79|
dadhyavayavaviśeṣāṇāṃ guṇaviśeṣaṃ darśayannāha- dadhna ityādi| saraḥ dadhna
uparitano bhāgaḥ snehabahulaḥ ‘tara’ iti prasiddhaḥ| vahnervidhamanaḥ
agnināśanaḥ| vṛṣyaḥ śukravardhana iti cobhayamativṛddhikaratvaprāptaye; etena
janakapravartakamuktam||78||-
dadhi tvasāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viṣṭambhi vātalam
||79|| dīpanīyaṃ laghutaraṃ sakaṣāyaṃ
rucipradam |80|
uddhṛtasnehasya dadhno guṇamāha- dadhītyādi| asāraṃ sārarahitam| viṣṭambhīti
savātatodaśūlā malasyāpravṛttirviṣṭambhaḥ; anye ‘viṣṭambho guḍaguḍāśabdaḥ’ iti
prāhuḥ||79||-
śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśo dadhi garhitam
||80|| hemante śiśire caiva varṣāsu dadhi
śasyate |81|
ṛtubhedena heyopādeyatāmāha- śaradityādi||80||-
tṛṣṇāklamaharaṃ mastu laghu srotoviśodhanam
||81|| amlaṃ kaṣāyaṃ madhuramavṛṣyaṃ
kaphavātanut | prahlādanaṃ prīṇanaṃ ca bhinattyāśu malaṃ ca tat | balamāvahate
kṣipraṃ bhaktacchandaṃ karoti ca
||82|| svādvamlamatyamlakamandajātaṃ tathā
śṛtakṣīrabhavaṃ saraśca | asāramevaṃ dadhi saptadhā'smin varge smṛtā
mastuguṇāstathaiva ||83|| iti dadhivargaḥ |
mastuguṇamāha- tṛṣṇetyādi| mastu adhodadhi jalamiśraṃ; tacca saptavidhaṃ
dadhibhedāt; anye tu dadhitakrajabhedena mastu dvividhamicchanti| malaṃ
mūtrapurīṣam| bhaktacchandaṃ bhojanābhilāṣam||81-83||
atha takravargaḥ | takraṃ tu madhuramamlaṃ kaṣāyānurasamuṣṇavīryaṃ
laghurūkṣamagnidīpanaṃ
garaśophātisāragrahaṇīpāṇḍurogārśaḥplīhagulmārocakaviṣamajvaratṛṣṇācchardiprasekaśūlabhedaḥśleṣmānilaharaṃ
madhuravipākaṃ hṛdyaṃ mūtrakṛcchrasnehavyāpatpraśamanamavṛṣyaṃ ca
||84||
atha takraguṇānāha- takramityādi| garaṃ kṛtrimaṃ viṣaṃ, sadābhāvinaṃ
varjayitvā'nye viṣamajvarāḥ, praseko lālāsrāvaḥ| snehavyāpat
snehātiyogāyogasamuttho vikāraḥ| avṛṣyam aśukralam| tacca tantrāntare
trividhaṃ- “rūkṣamardhoddhṛtasnehaṃ yataścānuddhṛtaṃ ghṛtam| takraṃ
doṣāgnibalavittrividhaṃ tat prayojayet” (ca. ci. a. 14)- iti| tantrāntare
sarveṣāmevaiteṣāṃ pṛthagguṇopavarṇanaṃ kṛtam||84||
manthanādipṛthagbhūtasnehamardhodakaṃ ca yat | nātisāndradravaṃ takraṃ
svādvamlaṃ tuvaraṃ rase | yattu sasnehamajalaṃ mathitaṃ gholamucyate
||85||
atha kīdṛk takraṃ yasyāyaṃ guṇanirdeśaḥ kṛtaḥ? ucyate- manthanādītyādi|
gholamāha- yattvityādi| tattu dadhiguṇameva| sasnehaṃ sajalamudaśvit;
tadguṇāstu matāntarādboddhavyāḥ||85||
naiva takraṃ kṣate dadyānnoṣṇakāle na durbale | na mūrcchābhramadāheṣu na roge
raktapaittike ||86||
tasya takrasya niṣedhaviṣayamāha- naivetyādi| uṣṇakāle śaradgrīṣmayoḥ||86||
śītakāle'gnimāndye ca kaphottheṣvāmayeṣu ca | mārgāvarodhe duṣṭe ca vāyau
takraṃ praśasyate ||87||
keṣu praśastamityāha- śītakāla ityādi| mārgāvarodhe srotaḥśodhakatvāt| duṣṭe
ca vāyau vikṛte vāte; sa ca prāyaḥ koṣṭhastho jñeyaḥ||87||
tat punarmadhuraṃ śleṣmaprakopaṇaṃ pittapraśamanaṃ ca; amlaṃ vātaghnaṃ
pittakaraṃ ca ||88||
takrasya rasaviśeṣeṇa guṇaviśeṣamāha- tadityādi||88||
vāte'mlaṃ saindhavopetaṃ, svādu pitte saśarkaram | pibettakraṃ kaphe cāpi
vyoṣakṣārasamanvitam ||89||
saṃyogaviśeṣeṇa tridoṣaharatvamāha- vāte ityādi||89||
grāhiṇī vātalā rūkṣā durjarā takrakūrcikā |90|
tasya hetvantarairvigrathitasya ghanībhūtāvayavasya svaguṇān nirdiśannāha-
grāhiṇītyādi| vinaṣṭaṃ takraṃ ghanāvayavaṃ takrakūrcikā|90|
takrāllaghutaro maṇḍaḥ kūrcikādadhitakrajaḥ
||90||
idānīṃ takrāddadhimastunastathā takramastuno'pi viśeṣaṃ guṇeṣu darśayannāha-
takrādityādi| maṇḍo mastukaḥ; kūrcikābhūtaṃ yaddadhi takraṃ ca tābhyāṃ jāto yo
maṇḍaḥ sa takrāllaghutaraḥ, prākṛtadadhijātaṃ punarmastu
lāghavāttakrasamameva| anye tvevaṃ paṭhanti, ‘dadhikūrcikatakrajaḥ’ iti| takra
prākṛtadadhijaḥ, kūrcikībhūtadadhijaḥ, kūrcikībhūtatakraja iti
mastutrayasaṅgrahaḥ| ‘takratulyo dadhimaṇḍo viṣṭambhārucināśana’ iti ca kvacit
paṭhyate| prākṛtamastu ca grīṣmādividāhena sujātasya
12
dadhno'ccho bhāga ucyate||90||
guruḥ kilāṭo'nilahā puṃstvanidrāpradaḥ smṛtaḥ |91|
takrakūrcikāprastāve kṣīrakūrcikāmāha- gururityādi| kūrcikībhūtakṣīrasya
ghanabhāgaḥ kilāṭaḥ; yaṃ lokāḥ kṣīrāṃśumityāhuḥ, sūdāstu ‘kilāṭī’ iti|
puṃstvaṃ śukram|91|
madhurau bṛṃhaṇau vṛṣyau tadvatpīyūṣamoraṭau
||91||
pīyūṣamoraṭāvāha- madhurāvityādi| tadvaditi kilāṭatulyau| pīyūṣaḥ
sadyaḥprasūtāyā goḥ kṣīraṃ saptāhaṃ yāvat, tadeva saptāhāt parato yāvat
prasannatāṃ na gacchati tāvat ‘moraṭa’ ityucyate| jejjaṭastu
‘vinaṣṭakṣīrabhavaṃ mastu moraṭam’ ityāha||91||
navanītaṃ punaḥ sadyaskaṃ laghu sukumāraṃ madhuraṃ kaṣāyamīṣadamlaṃ śītalaṃ
medhyaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ saṅgrāhi pittānilaharaṃ vṛṣyamavidāhi
kṣayakāsavraṇaśoṣārśo'rditāpahaṃ, cirotthitaṃ guru kaphamedovivardhanaṃ
13
balakaraṃ bṛṃhaṇaṃ śoṣaghnaṃ viśeṣeṇa bālānāṃ praśasyate
||92||
sadyaskaṃ navanītamāha- navanītamityādi| sadyaskaṃ sadyobhavam| sukumāraṃ
dehasaukumāryakaram| saṅgrāhi prabhāvāttakrāvayavasambandhācca, ata evāmlam|
cirotthitasya navanītasya guṇamāha- gurvityādi| balakaramojaskaram| bṛṃhaṇaṃ
dehopacayakaram| viśeṣeṇātiśayenetyarthaḥ||92||
kṣīrotthaṃ punarnavanītamutkṛṣṭasnehamādhuryamatiśītaṃ saukumāryakaraṃ
cakṣuṣyaṃ saṅgrāhi raktapittanetrarogaharaṃ prasādanaṃ ca
||93||
kṣīramathanotthitasya navanītasya guṇamāha- kṣīrotthamityādi|
dadhyutthitanavanītāpekṣayā utkṛṣṭe snehamādhurye yasmin tattathā| atiśītamapi
tadapekṣayaiva| prasādanaṃ ceti raktapittanetrarogayoḥ| prasādanasthāne
‘varṇaprasādanīyam’ iti kecit paṭhanti||93||
santānikā punarvātaghnī tarpaṇī vṛṣyā balyā snigdhā rucyā madhurā
madhuravipākā raktapittaprasādanī gurvī ca
||94||
kṣīrotthanavanītaprasaṅgena kṣīrotthasantānikāmāha- santāniketyādi| santānikā
kṣīrasyopari styāno bhāgaḥ kṣīrasara
14
ityarthaḥ| tarpaṇī tṛptijanikā||94||
vikalpa eṣa dadhyādiḥ śreṣṭho gavyo'bhivarṇitaḥ | vikalpānavaśiṣṭāṃstu
kṣīravīryātsamādiśet ||95|| iti takravargaḥ
|
nanu cāṣṭānāṃ kṣīrāṇāṃ nirdiṣṭatvādiha
takramastutakrakūrcikākilāṭapīyūṣamoraṭanavanītasantānikādayaḥ kasya
kṣīrasyoktā ityāha- vikalpa ityādi| vikalpo bhedaḥ prakāraḥ| dadhi ādiryasya
sa dadhyādiḥ| gavya iti goreva| abhivarṇitaḥ kathitaḥ| na
punarajāviprabhṛtīnāṃ, yataḥ śreṣṭhaḥ sarvebhyaḥ pradhānam| tat kimajādīnāṃ
dadhyādi na sambhavatītyāha- vikalpānityādi| avaśiṣṭān urvaritān|
kṣīravīryāditi kṣīravīryaṃ
15
kṣīraguṇa ityarthaḥ| yathā'jādīnāṃ kṣīraguṇastadanuguṇastattakrādiguṇo vācya
ityarthaḥ||95||
atha ghṛtam | ghṛtaṃ tu madhuraṃ saumyaṃ mṛdu śītavīryamanabhiṣyandi
snehanamudāvartonmādāpasmāraśūlajvarānāhavātapittapraśamanamagnidīpanaṃ
smṛtimatimedhākāntisvaralāvaṇyasaukumāryaujastejobalakaramāyuṣyaṃ vṛṣyaṃ
medhyaṃ vayaḥsthāpanaṃ guru cakṣuṣyaṃ śleṣmābhivardhanaṃ pāpmālakṣmīpraśamanaṃ
viṣaharaṃ rakṣoghnaṃ ca ||96||
atha ghṛtamāha- ghṛtaṃ tvityādi| ete sāmānyaghṛtasya guṇāḥ, anye tu
gavyasyaiveti guṇaśreṣṭhatvādityāhuḥ| saumyatvamuṣṇe'pi yathā'vikṣīre, ata eva
śītavīryamityuktam| anabhiṣyandīti atreṣadarthe nañ; tena,
alpābhiṣyandītyarthaḥ; etena doṣadhātumalasrotasāṃ mandakledaprāptijananam|
snehanaṃ snigdhatvāpādakam| udāvartādipraśamanaṃ nirāmāṇāmeva natu sāmānām|
jvarasya jīrṇasya praśamanaṃ śāntikaramityarthaḥ| smṛtyādibhirbalāntaiḥ saha
karaśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate| smṛtiḥ atītasmaraṇam; anāgatajñānaṃ
matiḥ; medhā granthadhāraṇaśaktiḥ; kāntiḥ śobhā; lāvaṇyaṃ rūpātiśayaḥ;
saukumāryaṃ mārdavamaṅgānām; ojo hṛdi sthitaṃ dhātudhāma; tejaḥ parākramaḥ,
anye prabhāmāhuḥ, sā ca mahāpañjikāyāṃ niṣiddhā; balamupacayaḥ| medhyaṃ
pavitram| vayaḥsthāpanamiti yāvadevāyuḥ pramitaṃ tāvadevāyuḥ
sthāpayatyanābādham| pāpādīni hanti prabhāvāt| rakṣoghnaṃ rākṣasabhayaharam|
‘tridoṣāpakarṣaṇam’ iti kecit paṭhanti, sa tu nātiprasiddhaḥ pāṭhaḥ| tatrāpi
vātapittasambaddhasyaiva kaphasya hantṛtvaṃ, natu kevalasya||96||
vipāke madhuraṃ śītaṃ vātapittaviṣāpaham | cakṣuṣyamagryaṃ balyaṃ ca gavyaṃ
sarpirguṇottaram ||97||
sāmānyena ghṛtaguṇamabhidhāya gavyaghṛtasya viśeṣaguṇamāha- vipāke ityādi|
cakṣuṣyamagryamiti sarvacakṣuṣyaśreṣṭhamityarthaḥ| guṇottaraṃ guṇotkṛṣṭam||97||
ājaṃ ghṛtaṃ dīpanīyaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam | kāse śvāse kṣaye cāpi pathyaṃ
pāke ca tallaghu ||98||
ājaṃ ghṛtamāha- ājamityādi||98||
madhuraṃ raktapittaghnaṃ guru pāke kaphāvaham | vātapittapraśamanaṃ suśītaṃ
māhiṣaṃ ghṛtam ||99||
māhiṣaghṛtamāha- madhuramityādi||99||
auṣṭraṃ kaṭu ghṛtaṃ pāke śophakrimiviṣāpaham | dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ
kuṣṭhagulmodarāpaham ||100||
auṣṭraghṛtamāha- auṣṭramityādi||100||
pāke laghvāvikaṃ sarpirna ca pittaprakopaṇam | kaphe'nile yonidoṣe śoṣe
16
kampe ca taddhitam ||101||
āvikaghṛtamāha- pāke ityādi||101||
pāke laghūṣṇavīryaṃ ca kaṣāyaṃ kaphanāśanam | dīpanaṃ baddhamūtraṃ ca
vidyādaikaśaphaṃ ghṛtam ||102||
āśvaghṛtamāha- pāke ityādi| aikaśaphaṃ ghṛtamaśvāyā ghṛtamityarthaḥ||102||
cakṣuṣyamagryaṃ strīṇāṃ tu sarpiḥ syādamṛtopamam | vṛddhiṃ karoti
dehāgnyorlaghupākaṃ viṣāpaham ||103||
mānuṣīghṛtamāha- cakṣuṣyamityādi| cakṣuṣyamagryaṃ sarvacakṣuṣyaśreṣṭham||103||
kaṣāyaṃ baddhaviṇmūtraṃ tiktamagnikaraṃ laghu | hanti kāreṇavaṃ sarpiḥ
kaphakuṣṭhaviṣakrimīn ||104||
hāstinaghṛtamāha- kaṣāyamityādi| kāreṇavaṃ hāstinam||104||
kṣīraghṛtaṃ punaḥ saṅgrāhi raktapittabhramamūrcchāpraśamanaṃ netrarogahitaṃ ca
||105||
kṣīrotthaghṛtaguṇamāha- kṣīraghṛtamityādi| kṣīramathanāt
samudbhūtanavanītotthitaṃ ghṛtaṃ kṣīraghṛtam| saṅgrāhi prabhāvāt| bhramaḥ
cakrārūḍhasyeva| mūrcchā cetanācyutiḥ||105||
sarpirmaṇḍastu madhuraḥ saro yoniśrotrākṣiśirasāṃ śūlaghno
bastinasyākṣipūraṇeṣūpadiśyate ||106||
ghṛtamaṇḍasya guṇamāha- sarpirmaṇḍastvityādi| vilīnaghṛtasya ghanībhūta
uparitano bhāgo maṇḍaḥ||106||
sarpiḥ purāṇaṃ saraṃ kaṭuvipākaṃ
17
tridoṣāpahaṃ mūrcchāmadonmādodarajvaragaraśoṣāpasmārayoniśrotrākṣiśira
śūlaghnaṃ dīpanaṃ bastinasyapūraṇeṣūpadiśyate
||107|| bhavati cātra- purāṇaṃ
timiraśvāsapīnasajvarakāsanut | mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanam
||108|| (ekādaśaśataṃ caiva vatsarānuṣitaṃ
ghṛtam | rakṣoghnaṃ kumbhasarpiḥ syāt paratastu
18
mahāghṛtam ||109|| peyaṃ mahāghṛtaṃ bhūtaiḥ
kaphaghnaṃ pavanādhikaiḥ | balyaṃ pavitraṃ medhyaṃ ca viśeṣāttimirāpaham
||110|| sarvabhūtaharaṃ caiva ghṛtametat
praśasyate) ||111|| iti ghṛtavargaḥ |
purāṇaghṛtaguṇamāha- sarpirityādi| purāṇaṃ daśavarṣasthitam|
viṣarudhiramadyajā madāstrayaḥ, garaḥ saṃyogaviṣam| pūraṇe'kṣipūraṇe|
ekādaśaśatamiti ekādaśottaraṃ śatamityarthaḥ| bhūtaiḥ prāṇibhiḥ| ācāryastu
‘kaumbhaṃ tu śatavatsaram’ ityāha| ayaṃ pāṭho nibandheṣu na dṛśyate,
asmābhistu bahuvaidyapaṭhitatvāt paṭhitaḥ||107-111||
atha tailāni | tailaṃ tvāgneyamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ madhuraṃ madhuravipākaṃ bṛṃhaṇaṃ
prīṇanaṃ vyavāyi sūkṣmaṃ viśadaṃ guru saraṃ vikāsi vṛṣyaṃ tvakprasādanaṃ
medhāmārdavamāṃsasthairyavarṇabalakaraṃ cakṣuṣyaṃ baddhamūtraṃ lekhanaṃ
tiktakaṣāyānurasaṃ pācanamanilabalāsakṣayakaraṃ
19
krimighnamaśitapittajananaṃ
20
yoniśiraḥkarṇaśūlapraśamanaṃ garbhāśayaśodhanaṃ ca, tathā
chinnabhinnaviddhotpiṣṭacyutamathitakṣatapiccitabhagnasphuṭitakṣārāgnidagdhaviśliṣṭadāritā
bhihatadurbhagnamṛgavyālavidaṣṭaprabhṛtiṣu ca pariṣekābhyaṅgāvagāhādiṣu
tilatailaṃ praśasyate ||112|| tadbastiṣu ca
pāneṣu nasye karṇākṣipūraṇe | annapānavidhau cāpi prayojyaṃ vātaśāntaye
||113||
jaṅgamasnehottamaṃ ghṛtaṃ nirdiśya sthāvarasnehottamaṃ tailaṃ guṇakarmabhyāṃ
nirdiśannāha- tailamityādi| tileṣu bhavaṃ tailaṃ tilatailam| āgneyamuṣṇamiti
prabhā āgneyī na coṣṇā, kṣāra uṣṇaḥ saumyaśca, matsyā uṣṇā na tvāgneyāḥ, ata
evāgneyamuṣṇamityubhayamuktam| bṛṃhaṇaṃ dhātupuṣṭikaratvena
śarīradārḍhyāvahatvāt; na ca lekhanatvamapyasya viruddhaṃ, medoharatvāt| na
khalu tailaṃ medoghnamapi māṃsaṃ na karoti, pratiniyataśaktitvāddravyāṇām|
prīṇanaṃ tṛptijanakam| vyavāyi apariṇatameva vyāpya dehaṃ pacyate| sūkṣmaṃ
sūkṣmasrotonusāri| viśadaṃ nirmalam| vikāsi sandhibandhavimocakam| vṛṣyaṃ
śukralam, anye tu dhātupoṣaṇakaraṇādvṛṣyaṃ, sadyaḥ punaravṛṣyameva| yaduktaṃ
jātūkarṇena- ‘aśukrārthe tailalavaṇam’ iti| tvakprasādanamabhyaṅge bhojane ca|
varṇo gaurādiḥ| balakaramutsāhakaram| cakṣuṣyaṃ pariṇāme, na tu pūraṇena|
lekhanaṃ medoharam| anilabalāsakṣayakaramiti militavātabalāsayoḥ kṣayakaraṃ,
na kevalasya vātasya na ca kevalasya śleṣmaṇaḥ; athavā kṣayo mārgaḥ,
anilabalāsasrotaḥśodhanamityarthaḥ| aśitapittajananam
jalpatanūkaraṇapittayorjanakaṃ, śitaṃ hi tanūkaraṇaṃ, nañīṣadarthe,
tenālpatanūkaraṇamiti labhyate; kecidaśitamiti pṛthak paṭhanti, tacca
mahāpañjikāyāṃ dūṣitam| chinnaṃ dvidhābhūtaṃ, bhinnaṃ vidāritaṃ, viddhaṃ
sūcyādibhiḥ, utpiṣṭaṃ cūrṇitaṃ, cyutaṃ sthānādadhogataṃ, mathitaṃ viloḍitaṃ,
kṣatamuraḥkṣatādi, piñcitaṃ cippaṭībhūtaṃ ‘cirpitaṃ’ iti loke, bhagnaṃ
sandhimuktādibhedaṃ, sphuṭitaṃ bahudhā khaṇḍībhūtaṃ, viśliṣṭaṃ
sandhiviśleṣamātrayuktaṃ, dāritaṃ sphāṭi(ḍi)tamityarthaḥ, abhihataṃ
laguḍādibhiḥ, durbhagnaṃ cūrṇitātipātitaṃ majjānugatādikaṃ kṛcchrasādhyaṃ
duṣṭaṃ bhagnaṃ, mṛgavyālavidaṣṭaṃ duṣṭamṛgabhakṣitam| pariṣekaḥ aṅgopari
tailadhārādinipātaḥ, abhyaṅgaḥ prasiddhaḥ, avagāho'pakrīḍanam
21| annapānavidhāviti vidhau saṃskaraṇe||112-113||
eraṇḍatailaṃ madhuramuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ dīpanaṃ kaṭu kaṣāyānurasaṃ sūkṣmaṃ
srotoviśodhanaṃ tvacyaṃ vṛṣyaṃ madhuravipākaṃ vayaḥsthāpanaṃ
yoniśukraviśodhanamārogyamedhākāntismṛtibalakaraṃ
vātakaphaharamadhobhāgadoṣaharaṃ ca ||114||
eraṇḍatailasya guṇakarmāṇyāha- eraṇḍatailamityādi| adhobhāgadoṣaharaṃ
virecanena doṣaharamityarthaḥ||114||
nimbātasīkusumbhamūlakajīmūtakavṛkṣakakṛtavedhanārkakampillakahastikarṇapṛthvīkāpīlu-
karañjeṅgudīśigrusarṣapasuvarcalāviḍaṅgajyotiṣmatīphalatailāni tīkṣṇāni
laghūnyuṣṇavīryāṇi kaṭūni kaṭuvipākāni
sarāṇyanilakaphakṛmikuṣṭhapramehaśirorogāpaharāṇi ceti
||115||
nimbādiphalasnehaguṇānāha- nimbetyādi| jīmūtako devadālī, vṛkṣakaḥ kuṭajaḥ,
kṛtavedhanaḥ kośātakī, arkaḥ prasiddhaḥ, kampillako recanikaḥ, hastikarṇo
mahāparṇo ‘bhūpalāśa’ ityucyate, anye raktairaṇḍamāhuḥ, pṛthvīkā kṛṣṇajīrakaḥ,
pīluḥ prasiddhaḥ, karañjo vṛkṣakarañjaḥ, iṅgudī kaṇṭakī(ka)vṛkṣaḥ prasiddhaḥ,
anye putrajīvakamāhuḥ, śigruḥ śobhāñjanaphalaṃ, suvarcalā sūryāvartaḥ,
viḍaṅgaḥ kṛmihā, jyotīṣmati kākamardanikā| nimbatailaṃ tantrāntare
palitaharamuktam, ihāpi sāmānyena śirorogāpaharatvena
palitaharatvamucyate||115||
vātaghnaṃ madhuraṃ teṣu kṣaumaṃ tailaṃ balāpaham | kaṭupākamacakṣuṣyaṃ
snigdhoṣṇaṃ gurupittalam ||116|| kṛmighnaṃ
sārṣapaṃ tailaṃ kaṇḍūkuṣṭhāpahaṃ laghu | kaphamedonilaharaṃ lekhanaṃ kaṭu
dīpanam
||117|| kṛmighnamiṅgudītailamīṣattiktaṃ
tathā laghu | kuṣṭhāmayakṛmiharaṃ dṛṣṭiśukrabalāpaham
||118|| vipāke kaṭukaṃ tailaṃ kausumbhaṃ
sarvadoṣakṛt | raktapittakaraṃ tīkṣṇamacakṣuṣyaṃ vidāhi ca
||119||
eṣu keṣāñcit sāmānyaguṇādviśeṣaṃ nirdiśannāha- vātaghnamityādi| kṣaumamiti
atasībhavam||116-119||
kirātatiktakātimuktakabibhītakanālikerakolākṣoḍajīvantīpriyālakarbudāra-
sūryavallītrapusairvārukakarkārukūṣmāṇḍaprabhṛtīnāṃ tailāni madhurāṇi
madhuravipākāni vātapittapraśamanāni śītavīryāṇyabhiṣyandīni
sṛṣṭamūtrāṇyagnisādanāni ceti ||120||
kaṭūnyabhidhāya madhurāṇi nirdiśannāha- kirātetyādi| atimuktaka āvāntakaḥ,
kolo badaramajjā, akṣoḍa uttarāpathe prasiddhaḥ, jīvantī svarṇajīvantīphalaṃ,
priyālaḥ prasiddho madhurāmlaphalaḥ, karbudāraḥ kāñcanāraḥ; sūryavallī
arkapuṣpī, ‘sūryāvartabhedaḥ’ ityanye, suvarcalāyāḥ pūrvameva paṭhitatvāt;
trapusaṃ karkaṭīphalaṃ ‘triṣuḍī’ iti loke, ervārurgrīṣmakarkaṭikā, karkāru
vāḍavaṃ trapusam| prabhṛtigrahaṇāt kāliṅgādīnāṃ grahaṇam| agnisādanāni
agnimāndyakarāṇi| kirātatiktakādīnāṃ tiktānāmapi madhurāṇi tailāni
pratyakṣadṛṣṭatvāt||120||
madhūkakāśmaryapalāśatailāni madhurakaṣāyāṇi kaphapittapraśamanāni
||121||
madhūkādīnāṃ tailānyāha- madhūketyādi| palāśaḥ kiṃśukaḥ||121||
tuvarakabhallātakataile uṣṇe madhurakaṣāye tiktānurase
vātakaphakuṣṭhamedomehakṛmipraśamane ubhayatobhāgadoṣahare ca
||122||
tuvarakāditailamāha- tuvaraketyādi| tuvarakaṃ paścimārṇavatīrajātamāhuḥ|
taduktaṃ- “patraistu keśarākāraiḥ kapitthasadṛśaiḥ phalaiḥ| vṛkṣastuvarako
nāma paścimārṇavatīrajaḥ”- iti| ubhayatobhāgadoṣahare ceti vamanena virecanena
cetyarthaḥ||122||
saraladevadāruśiṃśapāgurugaṇḍīrasārasnehāstiktakaṭukaṣāyā duṣṭavraṇaśodhanāḥ
kṛmikaphakuṣṭhānilaharāśca ||123||
sārasnehānāha- saraletyādi| saralādayaḥ prasiddhāḥ| gaṇḍīraḥ
sārapradhānastaruviśeṣaḥ| sārastvantargataḥ pradhānabhūto'vayavaviśeṣaḥ||123||
tumbīkośāmradantīdravantīśyāmāsaptalānīlikākampillakaśaṅkhinīsnehāstiktakaṭukaṣāyā
adhobhāgadoṣaharāḥ kṛmikaphakuṣṭhānilaharā duṣṭavraṇaśodhanāśca
||124||
tumbyādīnāṃ snehamāha- tumbītyādi| tumbī tiktālābuḥ, kośāmraḥ ‘kośamba’ iti
prasiddhaḥ, dantī dantinī, dravantī śambarī, śyāmā vṛddhadārukaḥ, saptalā
sātaleti prasiddhā, nīlinī śrīphalikā, kampillakaḥ prasiddhaḥ, śaṅkhinī
śvetaśrīphalikā, anye yavatiktābhedamāhuḥ| adhobhāgadoṣaharā iti virecanena
doṣaharā ityarthaḥ||124||
yavatiktātailaṃ sarvadoṣapraśamanamīṣattiktamagnidīpanaṃ lekhanaṃ medhyaṃ
pathyaṃ ca ||125||
yavatiktātailamāha- yavatiktātailamityādi| yavatiktā yavakṣetreṣu jāyate
tiktasaptāṣṭapatrā ‘yaventikā’ iti prasiddhā||125||
ekaiṣikātailaṃ madhuramatiśītaṃ pittaharamanilaprakopaṇaṃ śleṣmābhivardhanaṃ
ca ||126||
ekaiṣikātailamāha- ekaiṣikātailamityādi| ekaiṣikā aviddhakaraṇī ‘pāṭhā’ iti
loke, trivṛditi jejjhaṭaḥ||126||
sahakāratailamīṣattiktamatisugandhi vātakaphaharaṃ rūkṣaṃ madhurakaṣāyaṃ
rasavannātipittakaraṃ ca ||127||
āmratailamāha- sahakāratailamityādi| sahakāratailamāmratailam| tacca ‘āmrasya
taruṇaphalavṛntabhaṅgamātrata eva jātam’ iti gayī, ‘tatphalamajjasnehaḥ’
ityanye||127||
phalodbhavāni tailāni yānyuktānīha kānicit | guṇān karma ca vijñāya phalānīva
22
vinirdiśet ||128||
phalānāmānantyāt phalaguṇātideśaṃ taile'pyāha- phalodbhavānītyādi| iha jagati|
phalānīveti phalasadṛśaguṇāḥ karmāṇi cetyarthaḥ; athavā iha tailavarge yāni
kānicit phalodbhavāni tailānyuktāni tāni tāvaduktaguṇakarmabhyāmeva jñeyāni,
śeṣāṇi tu phalatailāni phalasya guṇān karma ca vijñāya phalānīva
vinirdiśedityarthaḥ| kecittu ‘yānyuktānīha kānicit’ ityasya sthāne
‘yānītyuktāni kānicit’ iti paṭhanti, śeṣaṃ ca samam| tacca subodham||128||
yāvantaḥ sthāvarāḥ snehāḥ samāsātparikīrtitāḥ | sarve tailaguṇā jñeyāḥ sarve
cānilanāśanāḥ ||129||
sarveṣāṃ sthāvarāṇāṃ snehānāṃ tilatailaguṇatvamāha- yāvanta ityādi| sarve
tailaguṇā jñeyā iti etena tilataile ye keciddharmāḥ yāni ca kānicit karmāṇi
tānyapareṣvapi taileṣu vartanta ityuktaṃ, na tu sarve tilatailadharmāḥ sarvāṇi
tilatailakarmāṇi; anye tu guṇaśabdena sarvasādhāraṇīṃ snigdhatāmāhuḥ||129||
sarvebhyastviha tailebhyastilatailaṃ viśiṣyate | niṣpattestadguṇatvācca
tailatvamitareṣvapi ||130||
tilatailaprādhānyakathanadvāreṇetareṣāṃ tailānāmapi tailatvamāha-
sarvebhyastvityādi| niṣpatteriti yathā tailaṃ tilānāṃ niṣpadyate
tathaivairaṇḍāditailamapīti niṣpattisāmyādityarthaḥ| tadguṇatvācceti
kaiścittilatailakarmabhiḥ kaiścittilatailadharmaiśca samānatvāt||130||
grāmyānūpaudakānāṃ ca vasāmedomajjāno gurūṣṇamadhurā vātaghnāḥ,
jāṅgalaikaśaphakravyādādīnāṃ laghuśītakaṣāyā raktapittaghnāḥ,
pratudaviṣkirāṇāṃ śleṣmaghnāḥ | tatra ghṛtatailavasāmedomajjāno yathottaraṃ
guruvipākā vātaharāśca ||131|| iti
tailavargaḥ |
snehasamānatvādvasādiguṇakarmāha- grāmyetyādi| grāmyā gavoṣṭrabastādayaḥ,
ānūpā mahiṣādayaḥ, audakā matsyādayaḥ| jāṅgaletyādi jāṅgalā eṇādayaḥ, ekaśaphā
aśvādayaḥ, kravyādā vyāghrādayaḥ| pratudetyādi pratudāḥ kapotapārāvatādayaḥ,
viṣkirā lāvādayaḥ||131||
atha madhuvargaḥ | madhu tu madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ rūkṣaṃ śītamagnidīpanaṃ
varṇyaṃ svaryaṃ laghu sukumāraṃ lekhanaṃ hṛdyaṃ vājīkaraṇaṃ sandhānaṃ śodhanaṃ
ropaṇaṃ(saṅgrāhi
23
) cakṣuṣyaṃ prasādanaṃ sūkṣmamārgānusāri
pittaśleṣmamedomehahikkāśvāsakāsātisāraccharditṛṣṇākṛmiviṣapraśamanaṃ hlādi
tridoṣapraśamanaṃ ca; tattu laghutvāt kaphaghnaṃ, paicchilyānmādhuryāt
kaṣāyabhāvācca vātapittaghnam ||132||
idānīṃ madhvāha, tasya sāmānyaṃ svaguṇaṃ nirdiśannāha- madhvityādi|
rūkṣadīpanalaghutvādiguṇayuktaṃ purāṇaṃ, navametadviparītamiti| sukumāraṃ
saukumāryakaram| lekhanaṃ pattalīkaraṇam| hṛdyaṃ hṛdayapriyaṃ hitaṃ ca|
vājīkaraṇaṃ śukralam| sandhānaṃ bhagnasya| śodhanaṃ duṣṭavraṇasya| ropaṇaṃ
śuddhavraṇasya| cakṣuṣyaṃ cakṣuṣe hitam| prasādanaṃ cakṣuṣordehasya ca| hlādi
sukhakāri| tridoṣaśamanamiti yadyapi śaityaraukṣyalāghavairvātakāritvaṃ
madhuratvādinā ca kaphakāritvaṃ tathā'pi
dravyaguṇobhayaprabhāvāttridoṣaghnatvam||132||
pauttikaṃ bhrāmaraṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ chātrameva ca | ārghyamauddālakaṃ
dālamityaṣṭau madhujātayaḥ ||133||
tadbhedānāha- pauttikamityādi| piṅgalā mahatyo makṣikāḥ puttikāḥ, tadbhavaṃ
pauttikam; anye ‘maśakopamā makṣikāḥ kṛṣṇavarṇāḥ puttikāḥ’ iti vadanti|
bhramarāḥ prasiddhāḥ, tadbhavaṃ bhrāmaram| makṣikāḥ piṅgalā eva svalpāḥ
kṣudrāḥ, tadbhavaṃ kṣaudram| piṅgalavarṇā mahatyo makṣikāstadbhavaṃ mākṣikam;
anye ‘atyalpā makṣikāḥ’ ityāhuḥ| pītakapiṅgalā ‘baga’ iti loke yat kurvanti
chatrakākāraṃ haimavate vane mālavavane
24
ca tacchātram| “madhūkavṛkṣapuṣpebhyo
25
jaratkārvāśramodbhavāḥ| sravantyārdhyaṃ madhu prāhuḥ śvetakaṃ mālave janāḥ||
tīkṣṇatuṇḍāstu yāḥ pītavarṇāḥ ṣaṭpadasannibhāḥ| arghā nāma ca
tadbhūtamārghyamityapare jaguḥ”- iti| uṣṇena sahārghyaṃ na virudhyate|
yaduktaṃ- “madhūnyuṣṇairvirudhyante'nyatrārghyāt”- iti| uddālakāḥ kapilakīṭāḥ
svalpāḥ prāyaśo valmīkeṣvantarmadhu cinvanti, tadbhavamauddālakam| dālamiti
dalaṃ patraṃ, taduparisthitaṃ dālam; anye tu kapilā eva svalpatarā makṣikāḥ
prāyeṇa vṛkṣakoṭarodbhavā ‘dalā’ ityucyante, tadbhavaṃ dālamiti||133||
viśeṣātpauttikaṃ teṣu rūkṣoṣṇaṃ saviṣānvayāt | vātāsṛkpittakṛcchedi vidāhi
madakṛnmadhu ||134|| paicchilyāt
svādubhūyastvādbhrāmaraṃ gurusañjñitam | kṣaudraṃ viśeṣato jñeyaṃ śītalaṃ
laghu lekhanam ||135|| tasmāllaghutaraṃ
rūkṣaṃ mākṣikaṃ pravaraṃ smṛtam | śvāsādiṣu ca rogeṣu praśastaṃ tadviśeṣataḥ
||136|| svādupākaṃ guru himaṃ picchilaṃ
raktapittajit | śvitramehakṛmighnaṃ ca vidyācchātraṃ guṇottaram
||137|| ārghyaṃ madhvaticakṣuṣyaṃ
kaphapittaharaṃ param | kaṣāyaṃ kaṭu pāke ca balyaṃ tiktamavātakṛt
||138|| auddālakaṃ rucikaraṃ svaryaṃ
kuṣṭhaviṣāpaham | kaṣāyamamlamuṣṇaṃ ca pittakṛt kaṭupāki ca
||139|| chardimehapraśamanaṃ madhu rūkṣaṃ
dalodbhavam |140|
teṣāṃ pratyekaṃ guṇamāha- viśeṣādityādi| saviṣānvayāditi
saviṣapuṣpāhāramakṣikāsambhatvāt| chedi medogranthyādīnām| madakṛditi
viṣānvayatvādeva viṣamadakṛt||134-139||-
bṛṃhaṇīyaṃ madhu navaṃ nātiśleṣmaharaṃ samam
||140|| medaḥsthaulyāpahaṃ grāhi
purāṇamatilekhanam |141|
navapurāṇayorguṇamāha- bṛṃhaṇīyamityādi| āśayāccyāvitasyālpakālasthāpitatvena
navatvam, etadviparyayeṇa purāṇatvam||140||-
doṣatrayaharaṃ pakvamāmamamlaṃ tridoṣakṛt
||141||
pakvāmayorguṇamāha- doṣatrayaharamityādi| pakvatvamagnisaṃyogāt,
ghanībhāvādityeke; ‘agnisaṃyoganiṣedhānninditametat, tasmānmadhunaḥ
kālaviśeṣasthityā pariṇāmāt pakvatvamāmatvaṃ ca jñeyam’ ityanye||141||
tadyuktaṃ vividhairyogairnihanyādāmayān bahūn | nānādravyātmakatvācca yogavāhi
paraṃ madhu ||142||
anekakarmakāriṇīṃ yogavāhitāṃ darśayannāha- tadyuktamityādi| yogairiti
auṣadhasamūhairityarthaḥ| yādṛgdravyeṇa saṃyojyante tādṛk karma kurvantīti
yogavāhitvaṃ, teṣāṃ madhye paramutkṛṣṭaṃ madhvityarthaḥ||142||
tattu nānādravyarasaguṇavīryavipākaviruddhānāṃ puṣparasānāṃ
makṣikāsambhavatvāccānuṣṇopacāram
26||143|| uṣṇairvirudhyate sarvaṃ
viṣānvayatayā madhu | uṣṇārtamuṣṇairuṣṇe vā tannihanti yathā viṣam
||144|| tatsaukumāryācca tathaiva
śaityānnānauṣadhīnāṃ rasasambhavācca | uṣṇairvirudhyeta viśeṣataśca
tathā'ntarīkṣeṇa jalena cāpi ||145||
idānīmuktāyāmapi hitāhitīye prakramāgatāyāmanuṣṇopacāratāyāṃ hetuṃ
darśayannāha- tattvityādi| tanmadhu anuṣṇopacāraṃ bhavatīti sambandhaḥ|
kasmādityāha- puṣparasānāṃ makṣikāsambhavatvāt, kimbhūtānāṃ
nānādravyarasaguṇavīryavipākaviruddhānāṃ; ‘puṣparasaviṣamakṣikāsambhavatvāt’
ityanye paṭhanti; puṣparasaviṣasañcāriṇyo makṣikāḥ puṣparasaviṣamakṣikāḥ|
‘anuṣṇopacāraṃ yogavāhi ca’ iti keciddvayaṃ paṭhanti; tanna,
pūrvamuktatvādyogavāhitāyāḥ| (makṣikā
27
hi puṣparasasañcāriṇyastatsambhavaṃ madhvapi vīryeṇoṣṇaṃ bhavati,
tasmānmadhūṣṇadravyeṇa nopacaryate yujyate, uṣṇena saha viruddhatvād
viṣavaditi bhāvaḥ|) uṣṇena saha virodhe hetumāha- uṣṇairityādi| uṣṇairiti
uṣṇasparśaiḥ, na tūṣṇavīryaiḥ| viṣānvayatayā viṣāhāramakṣikāprasavatayā|
uṣṇārtaṃ gharmapīḍitam| uṣṇairdravyaiḥ saha| uṣṇe deśe kāle vā| uktameva
sukhabodhanārthamāha- tadityādi| sukumāraṃ hyuṣṇena virudhyate; yathā
navanītastyānaghṛtajalakusumāni| śītasyāpi svabhāvataḥ śītenāpi
kenacidvirodhamāha- tathā'ntarīkṣeṇa jalena cāpi; khajalena svabhāvataḥ;
apiśabdādārghyamuṣṇena saha na virudhyate||143-145||
uṣṇena madhu saṃyuktaṃ vamaneṣvavacāritam | apākādanavasthānānna virudhyeta
pūrvavat ||146||
vamanaviṣaye uṣṇenāpyavirodhamāha- uṣṇenetyādi| yadyapi vamane uṣṇasya madhunā
virodho noktaḥ, tathā'pi vṛddhā na prayuñjate vamanasyādhogatibhayāt||146||
madhvāmātparatastvanyadāmaṃ kaṣṭaṃ na vidyate | viruddhopakramatvāttat sarvaṃ
hanti yathā viṣam ||147|| iti madhuvargaḥ |
anyebhyo'jīrṇebhyaḥ sakāśānmadhvajīrṇaṃ kaṣṭāvahamityāha- madhvityādi|
madhvāmaṃ madhvajīrṇam| parata ūrdhvam| āmasya svedoṣṇodakādaya upakramāḥ, te
coṣṇatvānmadhuno viruddhāḥ| sarvaṃ prāṇinam||147||
athekṣuvargaḥ | ikṣavo madhurā madhuravipākā guravaḥ śītāḥ snigdhā balyā vṛṣyā
mūtralā raktapittapraśamanāḥ kṛmikaphakarāśceti | te cānekavidhāḥ | tadyathā-
||148|| pauṇḍrako bhīrukaścaiva
28
vaṃśakaḥ śvetaporakaḥ
29| kāntārastāpasekṣuśca kāṣṭhekṣuḥ
30
sūcipatrakaḥ ||149|| naipālo dīrghapatraśca
nīlaporo'tha kośakṛt | ityetā jātayaḥ sthaulyād, ... |150|
athekṣūṇāṃ sāmānyaṃ guṇamāha- ikṣava ityādi| itiśabdaḥ prakāravācī, tena
bhoradaśatapatrapāṇḍukavetrakodravakacaṇiprabhṛtayo bahvayo jātayo gṛhyante|
sthaulyāditi sthaulyāt sāmānyādeva dvādaśajātayo bhavantītyarthaḥ||148-149||-
... guṇān vakṣyāmyataḥ param ||150|| suśīto
madhuraḥ snigdho bṛṃhaṇaḥ śleṣmalaḥ saraḥ | avidāhī gururvṛṣyaḥ pauṇḍrako
bhīrukastathā ||151|| ābhyāṃ tulyaguṇaḥ
kiñcitsakṣāro vaṃśako mataḥ | vaṃśavacchvetaporastu kiñciduṣṇaḥ sa vātahā
||152|| kāntāratāpasāvikṣū vaṃśakānugatau
matau | evaṅguṇastu kāṣṭhekṣuḥ sa tu vātaprakopaṇaḥ
||153|| sūcīpatro nīlaporau naipālo
dīrghapatrakaḥ | vātalāḥ kaphapittaghnāḥ sakaṣāyā vidāhinaḥ
||154|| kośakāro guruḥ śīto
raktapittakṣayāpahaḥ |155|
guṇānityādi||150-154||-
atīva madhuro mūle madhye madhura eva tu
||155|| agreṣvakṣiṣu vijñeya ikṣūṇāṃ lavaṇo
rasaḥ ||156||
teṣāmavayavaviśeṣeṇa guṇaviśeṣamāha- atīvetyādi| agreṣvakṣiṣu vijñeya iti
ikṣūṇāmakṣīṇi parvasandhiṣu prarohajananasamarthā aṅkurāḥ| anye ‘tvakṣu ca’
iti paṭhanti, tvakṣu valkaleṣu||155||-
avidāhī kaphakaro vātapittanivāraṇaḥ | vaktraprahlādano vṛṣyo dantaniṣpīḍito
rasaḥ ||157||
dantaniṣpīḍitekṣurasasya guṇamāha- avidāhītyādi|- bṛhallaghupañjikayoḥ;
jejjhaṭastu- “kaphakṛccāvidāhī ca raktapittanibarhaṇaḥ| śarkarāsamavīryastu
dantaniṣpīḍito rasaḥ”- iti paṭhati| śarkarāsamavīrya ityatra vīryaśabdaḥ
śaktayabhidhāyakaḥ, natu śītādivīryavācakaḥ| kasmādavidāhī? ucyate-
bahirasthāyitvena vātātapādyanupahatatvāt||157||
gururvidāhī
31
viṣṭambhī yāntrikastu prakīrtitaḥ |158|
yantrapīḍitekṣurasasya
32
guṇamāha- gururityādi| yantrapīḍitasya bahiścirasthityā vātātapādisaṃyoge
tvagādibhiḥ saha pīḍanācca gurutvādayo bhavanti| gurutvaṃ cirapākitvam|
vidāhīti “dravyasvabhāvādaya gauravādvā cireṇa pākaṃ jaṭharāgniyogāt|
pittaprakopaṃ vidahat karoti tadannapānaṃ kathitaṃ vidāhi”- iti| viṣṭambho
guḍaguḍāśabdaḥ, anye tu savātatodaśūlā malasyāpravṛttirviṣṭambhaḥ|158|
pakvo guruḥ saraḥ snigdhaḥ satīkṣṇaḥ kaphavātanut
||158||
tasyāgnipakvasya guṇamāha- pakva ityādi||158||
phāṇitaṃ guru madhuramabhiṣyandi bṛṃhaṇamavṛṣyaṃ tridoṣakṛcca
||159||
phāṇitasya guṇamāha- phāṇitamityādi| phāṇitaṃ kṣudraguḍaḥ ‘kākavī’ iti loke|
asya tridoṣakaratvaṃ prabhāvāt||159||
guḍaḥ sakṣāramadhuro nātiśītaḥ snigdho mūtraraktaśodhano nātipittajidvātaghno
medaḥkṛmikaphakaro balyo vṛṣyaśca ||160||
tasyaiva pākādatighanabhāvaṃ gatasya guḍasañjñā, tamāha- guḍa ityādi| sakṣāra
īṣatkṣāraḥ| ete'nirmalaguḍaguṇāḥ||160||
pittaghno madhuraḥ śuddho vātaghno'sṛkprasādanaḥ |161|
nirmalaguḍasya guṇamāha- pittaghna ityādi| śuddho nirmalo dhavala
ityarthaḥ|161|
sapurāṇo'dhikaguṇo
33
guḍaḥ pathyatamaḥ smṛtaḥ ||161||
purāṇasya guḍasya guṇamāha- setyādi| sapurāṇa īṣatpurāṇaḥ||161||
matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarā vimalajātā uttarottaraṃ śītāḥ snigdhāḥ gurutarā
madhuratarā vṛṣyā raktapittapraśamanāstṛṣṇāpraśamanāśca
||162||
tasya guḍasya saṃskāraviśeṣeṇa nāmāntaraṃ guṇāntaraṃ cāha- matsyaṇḍiketyādi|
matsyaṇḍikā dravakhaṇḍaḥ ‘khaṇḍadrava’ iti loke; khaṇḍaḥ prasiddhaḥ; śarkarā
sitopalā ‘tavarāja’ iti loke| guḍānmatsyaṇḍikā tataḥ khaṇḍastataḥ śarkareti
vaimalyotkarṣe śaityādiprakarṣa ityarthaḥ||162||
yathā yathaiṣāṃ vaimalyaṃ madhuratvaṃ tathā tathā | snehagauravaśaityāni
saratvaṃ ca tathā tathā ||163||
pūrvoktameva spaṣṭayati- yathetyādi| eṣāmikṣuvikārāṇām| gauravaṃ
vātapittahāritvaṃ, gauravaṃ madhuravipākitvamityanye| anye tu
‘snehalāghavaśaityāni’ iti paṭhanti||163||
yo yo matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarāṇāṃ svako guṇaḥ | tena tenaiva nirdeśyasteṣāṃ
visrāvaṇo guṇaḥ ||164||
matsyaṇḍikādīnāṃ karaṇe'panīyamānasya malasya guṇamāha- yo ya ityādi| svako
guṇaḥ śītādirityarthaḥ| tena tenaiva svakīyena svakīyenaiva guṇena| ko
nirdeśya ityāha- teṣāṃ visrāvaṇo guṇa iti; nirdeśyaḥ kathanīyaḥ| guṇaḥ
samalakṣāro'vayavaviśeṣaḥ| kathaṃ samalakṣāro guṇaḥ kathyate? ucyate- yo
yatsambandhī bhavati sa tu tadguṇa eva
34, tatsambhūtatvāt||164||
sārasthitā suvimalā niḥkṣārā ca yathā yathā | tathā guṇavatī sarvā vijñeyā
śarkarā budhaiḥ ||165||
śarkarāyā utkarṣamāha- sāretyādi||165||
madhuśarkarā punaśchardyatīsāraharī rūkṣā chedanī prasādanī
35
kaṣāyamadhurā madhuravipākā ca ||166||
madhuśarkarāguṇamāha- madhuśarkaretyādi| pākāt kālāntaraśoṣaṇādvā
ghanībhūtāvayavaṃ madhu śarkarātulyatvāt ‘madhuśarkarā’ ityucyate| chedanī
kaphādīnāṃ piṇḍībhūtānāṃ bhedakāriṇī||166||
yavāsaśarkarā madhurakaṣāyā tiktānurasā śleṣmaharī sarā ceti
||167||
yavāsaśarkarāguṇamāha- yavāsaśarkaretyādi| yavāsakvāthapākaghanībhāvāccharkarā
kṛtā yavāsaśarkarā||167||
yāvatyaḥ śarkarāḥ proktāḥ sarvā dāhapraṇāśanāḥ |
raktapittapraśamanāśchardimūrcchātṛṣāpahāḥ
||168||
avaśiṣṭaśarkarāguṇamāha- yāvatya ityādi||168||
rūkṣaṃ madhūkapuṣpotthaṃ phāṇitaṃ vātapittakṛt | kaphaghnaṃ madhuraṃ pāke
kaṣāyaṃ bastidūṣaṇam ||169|| itīkṣuvargaḥ |
madhūkapuṣpotthaphāṇitasya guṇamāha- rūkṣamityādi| bastidūṣaṇamiti mūtrāśaye
vātādiprakopakāri||169||
atha madyavargaḥ | sarvaṃ pittakaraṃ madyamamlaṃ rocanadīpanam | bhedanaṃ
kaphavātaghnaṃ hṛdyaṃ bastiviśodhanam
||170|| pāke laghu vidāhyuṣṇaṃ
tīkṣṇamindriyabodhanam | vikāsi sṛṣṭaviṇmūtraṃ... |171|
atha madyāni guṇakarmabhyāṃ nirdiśannāha- sarvamityādi| sarvaṃ paiṣṭikaṃ
mārdvīkaṃ gauḍaṃ ca trividhaṃ hi madyam| amlamiti lavaṇavarjyaṃ
pañcarasatve'pyamlasyotkaṭatvādamlakāryakāritvāccāmlamityuktam|
indriyabodhanam indriyapāṭavakaram| vikāsi sandhibandhavimocakam|
sṛṣṭaviṇmūtraṃ viṣṭhāmūtrapravartakam| ete sarvamadyaguṇāḥ||170||-
... śṛṇu tasya viśeṣaṇam
||171||
mārdvīkamavidāhitvānmadhurānvayatastathā | raktapitte'pi satataṃ budhairna
pratiṣidhyate ||172|| madhuraṃ taddhi rūkṣaṃ
ca kaṣāyānurasaṃ laghu | laghupāki saraṃ śoṣaviṣamajvaranāśanam
||173||
mārdvīkamāha- mārdvīkamityādi| mārdvīkamavidāhitvāditi mārdvīkaṃ
drākṣodbhavam| madhurānvayato madhuradravyaprabhavatvāt||171-173||
mārdvīkālpāntaraṃ kiñcit khārjūraṃ vātakopanam | tadeva viśadaṃ rucyaṃ
kaphaghnaṃ karśanaṃ laghu
||174|| kaṣāyamadhuraṃ hṛdyaṃ
sugandhīndriyabodhanam |175|
khārjūramāha- mārdvīketyādi| alpāntaraṃ stokabhedam| karśanaṃ kārśyakaram||174||-
kāsārśograhaṇīdoṣamūtrāghātānilāpahā
||175|| stanyaraktakṣayahitā surā
bṛṃhaṇadīpanī |176|
surāguṇamāha- kāsārśa ityādi| surā lohitavarṇā piṣṭakiṇvakalkena kiñcitkaluṣā|
ete sarvasurāguṇāḥ||175||-
kāsārśograhaṇīśvāsapratiśyāyavināśanī
||176|| śvetā mūtrakaphastanyaraktamāṃsakarī
surā |177|
śvetasurāguṇamāha- kāsārśa ityādi| śvetasurā
śvetapunarnavādimūlaśālipiṣṭakakiṇvaprabhavā ‘katolī’ ita prasiddhā||176||-
chardyarocakahṛtkukṣitodaśūlapramardanī
||177|| prasannā
kaphavātārśovibandhānāhanāśanī |178|
prasannāguṇamāha- chardītyādi| todaḥ pīḍā, śūlaṃ dvādaśaprakāramuktalakṣaṇam|
prasannā surāyā maṇḍa uparyaccho bhāgaḥ| vibandho vātādīnāmapravṛttiḥ| ānāha
udarāpūraḥ||177||-
pittalā'lpakaphā rūkṣā yavairvātaprakopaṇī |178| viṣṭambhinī surā gurvī...
||179||
piṣṭasurāṃ kathayitvā kudhānyasurāmāha- pittaletyādi| yavairiti
bahuvacanādyavayavikātiyavā gṛhyante| savātatodaśūlā
malasyāpravṛttirviṣṭambhaḥ, anye guḍaguḍāśabdamāhuḥ| yavakiṇvena sureyam||178||-
... śleṣmalaṃ tu madhūlakam ||178||
madhūlakamāha- śleṣmalaṃ tu madhūlakamiti| madhūlakaḥ svalpagodhūmo madhyadeśe
‘pīśīkā’ iti khyātāḥ, markaṭahastatṛṇaṃ vā, tatphalakiṇvaṃ madhūlakam;
‘asañjātamadyaṃ madhūkapuṣpottham’ iti jejjhaṭaḥ||178||
rūkṣā nātikaphā vṛṣyā pācanī cākṣikī smṛtā
||179||
ākṣikīṃ surāmāha- rūkṣetyadi| akṣasya bibhītakasya valkalaiḥ saha kṛtā ākṣikī;
‘valkikī’ iti kecit, atrāpi sa evārthaḥ||179||
tridoṣo bhedyavṛṣyaśca kohalo vadanapriyaḥ |180|
kohalaguṇamāha- tridoṣa ityādi| yavasaktukṛtaḥ kohalaḥ ‘kauhalikā’ iti loke,
anye punarbhaktasurāmāhuḥ, yāmeva pauṇḍrāḥ ‘kāñcanālī’ ityāhuḥ|180| -
grāhyuṣṇo jagalaḥ paktā rūkṣastṛṭkaphaśophakṛt
||180|| hṛdyaḥ
pravāhikāṭopadurnāmānilaśoṣahṛt |181|
jagalaguṇamāha- grāhītyādi| jagalo'dhaḥ kiṭṭaṃ
36
madyasya yo bahistyajyate| anye ‘kiṇvabhaktasurā jagalamityucyate’| śophahā
lepena| śoṣaḥ kṣayaḥ||180||-
bakkaso hṛtasāratvādviṣṭambhī vātakopanaḥ
||181|| dīpanaḥ sṛṣṭaviṇmūtro viśado'lpamado
guruḥ |182|
bakkasaguṇamāha- bakkasa ityādi| bakkaso jagala evādravaḥ
kiṇvauṣadhamātram||181||-
kaṣāyo madhuraḥ śīdhurgauḍaḥ pācanadīpanaḥ
||182||
guḍaśīdhumāha- kaṣāya ityādi| śīdhuḥ sasyaka ikṣurasena kvathitena
dhātakyādibaddhapāśaḥ kālāntareṇa niṣpannaḥ kiñcidguḍaghṛtāvāpaḥ
sasyakavācyaḥ||182||
śārkaro madhuro rucyo dīpano bastiśodhanaḥ | vātaghno madhuraḥ pāke hṛdya
indriyabodhanaḥ ||183||
śārkaraśīdhumāha- śārkara ityādi| guḍaśarkarayā khaṇḍaśarkarayā vā kriyata iti
śārkaraśīdhuḥ| indriyabodhanaḥ indriyapāṭavajanakaḥ||183||
tadvat pakvarasaḥ śīdhurbalavarṇakaraḥ saraḥ | śophaghno dīpano hṛdyo rucyaḥ
śleṣmārśasāṃ hitaḥ ||184||
pakvarasaśīdhumāha- tadvadityādi| tadvat śārkaravat| pakvarasaḥ
pakvenekṣurasādinā kṛtaḥ||184||
karśanaḥ śītarasikaḥ śvayathūdaranāśanaḥ | varṇakṛjjaraṇaḥ svaryo
vibandhaghno'rśasāṃ hitaḥ ||185||
apakvarasaśīdhuguṇamāha- karśana ityādi| śītarasikastvapakvarasakṛtaḥ|
jaraṇo'nnādipariṇāmakārī||185||
ākṣikaḥ pāṇḍurogaghno vraṇyaḥ saṅgrāhako laghuḥ | kaṣāyamadhuraḥ sīdhuḥ
pittaghno'sṛkprasādanaḥ ||186||
ākṣikaśīdhumāha- ākṣika ityādi| bibhītakakvāthaguḍakṛto
dhātakīkusumādikṛtasaṃskāraḥ śīdharākṣikaḥ| dravyaprabhāvādaparamadyāpekṣayā
prāyaśaḥ pāṇḍuroge vraṇe cāviruddhāḥ; grāhitvamapyevaṃ vācyam||186||
jāmbavo baddhanisyandastuvaro vātakopanaḥ |187|
jāmbavaśīdhumāha- jāmbava ityādi|
jambūphalarasatumbarukvāthaguḍadhātakyādikṛtasaṃskāro jāmbavaḥ śīdhuruktaḥ|
baddhanisyando baddhamūtraḥ| tuvaraḥ kaṣāyaḥ|187|
tīkṣṇaḥ surāsavo hṛdyo mūtralaḥ kaphavātanut
||187|| mukhapriyaḥ sthiramado
vijñeyo'nilanāśanaḥ |188|
āsavamāha- tīkṣṇa ityādi| surāsavaḥ surayā sūyate toyakāryaṃ kriyate yasmin
saḥ surāsavaḥ| saḥ sthiramadaścirakālamattatākārī||187||-
laghurmadhvāsavaśchedī mehakuṣṭhaviṣāpahaḥ
||188|| tiktaḥ kaṣāyaḥ śophaghnastīkṣṇaḥ
svāduravātakṛt |189|
madhvāsavamāha- laghurityādi| madhvāsavo madhuguḍābhyāṃ sandhānam||188||-
tīkṣṇaḥ kaṣāyo madakṛddurnāmakaphagulmahṛt
||189|| kṛmimedonilaharo maireyo madhuro
guruḥ |190|
maireyasañjñakatriyonimāsavamāha- tīkṣṇa ityādi| tatra maireyo nāma
surāsavayoḥ pratyekaniṣpāditayorekīkṛtya punaḥ sandhānānmaireyaḥ| surā paiṣṭī,
āsavaśca guḍayoniḥ, madhu ca deyamiti triyonitvam| yadi vā paiṣṭī madhvāsavo
guḍaśceti sandhānāttriyonitvena maireyo dvividho bhavati||189||-
balyaḥ pittaharo varṇyo hṛdyaścekṣurasāsavaḥ
37||190||
ikṣurasāsavamāha- balya ityādi| ‘mṛdvīkekṣurasāsavaḥ’ iti dvayamanye paṭhanti|
mārdvīkaṃ madyamuktam, ayaṃ tvāsavaḥ||190||
śīdhurmadhūkapuṣpottho vihāhyagnibalapradaḥ | rūkṣaḥ kaṣāyaḥ
kaphahṛdvātapittaprakopaṇaḥ ||191||
puṣpayoniṃ śīdhumāha- śīdhurityādi| atra madhūkapuṣpotthe kecidguḍaṃ
necchanti, śīdhutvādguḍamicchantyanye||191||
nirdiśedrasataścānyān kandamūlaphalāsavān |192|
anuktasaṅgrahāyāha- nirdiśedityādi| kandādyupalakṣaṇaṃ, tena kāṇḍatvagāsavā
api gṛhyante|192|
navaṃ madyamabhiṣyandi guru vātādikopanam
||192|| aniṣṭagandhi virasamahṛdyaṃ ca
vidāhi ca |193|
navamadyasya doṣamāha- navamityādi| navatvamajātarasaprasādatvena, anye tu
‘anatītasaṃvatsaraṃ navam’ ityāhuḥ||192||-
sugandhi dīpanaṃ hṛdyaṃ rociṣṇu kṛmināśanam
||193|| sphuṭasrotaskaraṃ jīrṇaṃ laghu
vātakaphāpaham |194|
jīrṇasya guṇamāha- sugandhītyādi| rociṣṇu sādhu rocate, tṛptasyāpi rucikaram|
purāṇatvaṃ jātarasaprasādanatvena gandhādisampattyā; ‘atītasaṃvatsaraṃ jīrṇam’
ityanye vadanti||193||-
ariṣṭo dravyasaṃyogasaṃskārādadhiko guṇaiḥ
||194|| bahudoṣaharaścaiva doṣāṇāṃ śamanaśca
saḥ | dīpanaḥ kaphavātaghnaḥ saraḥ pittāvirodhanaḥ
||195|| śūlādhmānodaraplīhajvarājīrṇārśasāṃ
hitaḥ |196|
āsavaprasaṅgena tatsadṛśāriṣṭaguṇamāha- ariṣṭa ityādi| dravyasaṃyogaḥ
abhayācitrakādisaṃyogaḥ| saṃskārācca madyādadhikakarmatā| bahudoṣaharaścaiveti
doṣaśabdo vyādhivācī| doṣāṇāṃ śamana ityasya bhāṣyaṃ- kaphavātaghna iti|
pittāvirodhana iti nañīṣadarthe, teneṣat pittaṃ hantīti manyate|
bahuvyādhihara ityetasya tu bhāṣyaṃ- śūlādhmānodarādīnāṃ hita iti; śūlādike
hita ityarthaḥ, anye ‘kaphavātaghnatvaṃ viśeṣataḥ’ ityāhuḥ||194-195||-
pippalyādikṛto gulmakapharogaharaḥ smṛtaḥ
||196||
pippalyādyariṣṭamāha- pippalyādītyādi||196||
cikitsiteṣu vakṣyante'riṣṭā rogaharāḥ pṛthak |197|
śeṣāriṣṭānāṃ sthānamāha- cikitsiteṣvityādi|197|
ariṣṭāsavaśīdhūnāṃ guṇān karmāṇi cādiśet
||197|| buddhyā
38
yathāsvaṃ saṃskāramavekṣya kuśalo bhiṣak |198|
anuktasaṅgrahamāha- ariṣṭāsavetyādi| śīdhuśabdenātra madyamāhuḥ|
dravyapradhānamariṣṭaṃ, dravapradhāna āsavaḥ, ubhayapradhānaṃ madyam| buddhyā
avekṣya jñātvā, yathāsvamiti yadyasya rogādyapekṣayā hitaṃ dravyasaṃskārādi
etenāriṣṭādi vidhīyate
39, atastadanurūpaṃ guṇakarma vācyamityarthaḥ||197||-
sāndraṃ vidāhi durgandhaṃ virasaṃ kṛmilaṃ guru
||198|| ahṛdyaṃ taruṇaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ
durbhājanasthitam | alpauṣadhaṃ paryuṣitamatyacchaṃ picchilaṃ ca yat
||199|| tadvarjyaṃ sarvathā madyaṃ
kiñciccheṣaṃ tu yadbhavet | tatra yat stokasambhāraṃ taruṇaṃ picchilaṃ guru
||200|| kaphaprakopi tanmadyaṃ durjaraṃ ca
viśeṣataḥ | pittaprakopi bahalaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ vidāhi ca
||201|| ahṛdyaṃ pelavaṃ
40
pūti kṛmilaṃ virasaṃ ca yat | tathā paryuṣitaṃ cāpi vidyādanilakopanam
||202|| sarvadoṣairupetaṃ tu
sarvadoṣaprakopaṇam |203|
madyadoṣānāha- sāndramityādi| sāndraṃ ghanam| vidāho'syāstīti vidāhi
“jaṭharāgnisaṃyogādyaḥ pākamagacchan madhyamāyāmeva pākāvasthāyāṃ vidahyamānaḥ
pittaṃ kurvaṃścirakālamavatiṣṭhate na śīghraṃ jarāṃ yāti
gurutvādvastusvabhāvādvā sa vidāhayukto bhāvo bhaṇyate” ityāgamikāḥ; anye
‘vidāhi vividhasantāpakāri’ ityāhuḥ| durgandhaṃ kutsitagandham| virasaṃ
viruddharasamaniṣṭarasamityarthaḥ| kṛmilaṃ kṛmiyuktam| guru cirapāki| ahṛdyam
apriyam| taruṇaṃ navam| tīkṣṇaṃ mukhe duḥkhotpādakam| uṣṇaṃ sparśataḥ|
durbhājanasthitaṃ kutsitapātrastham| alpauṣadhaṃ stokadhātakyādikam|
paryuṣitaṃ sandhānabhāṇḍādanyasmin bhāṇḍe rātryuṣitam| atyaccham atitanu|
picchilaṃ śleṣmasparśavat| sarvathā sarvaiḥ prakāraiḥ|
stokasambhārādidoṣaphalamāha- tatretyādi| stokasambhāram alpauṣadham| pelavam
accham, anye taruṇamāhuḥ| sarvadoṣairiti sarvadoṣaiḥ sāndrādibhiḥ||198-202||-
cirasthitaṃ jātarasaṃ dīpanaṃ kaphavātajit
||203|| rucyaṃ prasannaṃ surabhi madyaṃ
sevyaṃ madāvaham |204|
doṣānabhidhāyedānīṃ madyasya guṇānāha- cirasthitamityādi| prasannaṃ nirmalam|
surabhi sugandhi| madāvahaṃ harṣakāri| pūrvadoṣānvitaṃ varjyam; etadguṇānvitaṃ
sevyam||203||-
tasyānekaprakārasya madyasya rasavīryataḥ
||204|| saukṣmyādauṣṇyācca taikṣṇyācca
vikāsitvācca vahninā sametya hṛdayaṃ prāpya dhamanīrūrdhvamāgatam |
vicālyendriyacetāṃsi
41
vīryaṃ madayate'cirāt ||205||
idānīṃ yathā madyaṃ madayati tadāha- tasyetyādi| tasya evaṃvidhasya madyasya,
vīryaṃ śaktiḥ, hṛdayaṃ prāpyācireṇa madayati harṣayatīti sambandhaḥ|
anekaprakāratvaṃ mṛdvīkādiyonibhedena, tathā rasavīryataśca; rasā
lavaṇavarjyāḥ, vīryamuṣṇarūkṣādi| kathaṃ madayatītyāha-
vicālyendriyacetāṃsīti; vicālya kṣobhayitvā
42, indriyāṇi cakṣurādīni, ceto manaḥ| kiṃviśiṣṭaṃ vīryaṃ?
dhamanīrūrdhvamāgatamiti| kathaṃ punarasya dhamanībhirūrdhvagamanaṃ
bhavatītyāha- vahninā sametya militvā, svabhāvenaiva vahnerūrdhvagāmitvāt|
kathaṃ punastanmadyavīryaṃ sūkṣmāṇīndriyacetāṃsi madayatītyāha- saukṣmyāditi|
ūrdhvagāmitve dvitīyaṃ hetumāha- auṣṇyāditi| āgneyadravyasya
svabhāvenaivordhvagāmitvāt| kutaḥ punaracireṇa madyavīryaṃ madayatītyāha-
taikṣṇyāditi| tīkṣṇaṃ hi dravyamacirakāri bhavati|
madyavīryasyācirakāritve'paramapi hetumāha- vikāsitvāditi|- vikāsi
sandhibandhavimocanakāri| cakāreṇānuktamapi lāghavamūrdhvagamane hetuḥ
samuccīyate||204-205||-
cireṇa ślaiṣmike puṃsi pānato jāyate madaḥ | acirādvātike dṛṣṭaḥ, paittike
śīghrameva ca ||206||
śārīradoṣeṇa madabhedamāha- cireṇetyādi| ślaiṣmike śleṣmaprakṛtike| vātike
vātaprakṛtike| paittike pittaprakṛtike| śīghrameva ceti cakārāttīkṣṇaśca||206||
sāttvike śaucadākṣiṇyaharṣamaṇḍanalālasaḥ |
gītādhyayanasaubhāgyasuratotsāhakṛnmadaḥ
||207|| rājase duḥkhaśīlatvamātmatyāgaṃ
sasāhasam | kalahaṃ sānubandhaṃ
43
tu karoti puruṣe madaḥ
||208||
aśaucanidrāmātsaryāgamyāgamanalolatāḥ | asatyabhāṣaṇaṃ cāpi kuryāddhi tāmase
madaḥ ||209||
mānasadoṣeṇa madabhedamāha- sāttvika ityādi| sāttvike sattvaprakṛtike|
dākṣiṇyaṃ parāpekṣiṇī prakṛtiḥ| lālasaḥ abhilāṣukaḥ| suratotsāho
maithunodyamaḥ| rājase rajaḥprakṛtike| duḥkhaśīlatvaṃ duḥkhasevitvam|
ātmatyāgaṃ sasāhasaṃ dehanāśakāri sāhasam| anubandhaṃ nirantaram| madyakāryo
mado mattatetyarthaḥ| aśaucetyādi| tāmase tāmasaprakṛtike| mātsaryaṃ
parāsahiṣṇutā, lolatā abhilāṣaḥ||207-209||
raktapittakaraṃ śuktaṃ chedanaṃ bhuktapācanam | vaisvaryaṃ jaraṇaṃ
śleṣmapāṇḍukrimiharaṃ laghu
||210|| tīkṣṇoṣṇaṃ mūtralaṃ hṛdyaṃ
kaphaghnaṃ kaṭupāki ca |211|
śuktādikarmāṇi darśayannāha- raktapittakaramityādi| śuktaṃ cukramucyate;
yaduktaṃ- “yanmastvādi śucau bhāṇḍe saguḍakṣaudrakāñjikam| dhānyarāśau
trirātrasthaṃ śuktaṃ cukraṃ taducyate” iti;
taccekṣurasamadhūkapuṣpapīluprabhṛtibhiḥ kaṣāyavyatirekeṇāsūyate,
kandādyāsutamapi śuktamāhuranye| chedanaṃ kaphagranthyādīnām| vaisvaryaṃ
visvaratvotpādakam| jaraṇamāmasya| śleṣmapāṇḍuḥ śleṣmotkaṭaḥ pāṇḍuroga
ityarthaḥ||210||-
tadvattadāsutaṃ sarvaṃ rocanaṃ ca viśeṣataḥ
||211||
śuktasandhitānāṃ kandādīnāmapi śuktaguṇamāha- tadvadityādi| tadvat śuktavat|
tadāsutaṃ śuktasandhitaṃ kandādikam||211||
gauḍāni rasaśuktāni madhuśuktāni yāni ca | yathāpūrvaṃ
gurutarāṇyabhiṣyandakarāṇi ca ||212||
śuktasya yonibhedena guṇamāha- gauḍānītyādi| gauḍāni guḍodbhavāni; “guḍāmbunā
satailena sandhānaṃ kāñjikaṃ tu yat| kandaśākaphalairyuktaṃ guḍaśuktaṃ
taducyate”- iti| rasaśuktāni ikṣurasādikṛtāni| guḍaśuktavadikṣurasaśuktaṃ
sandheyam| madhuśuktaṃ tu “jambīrasya phalarasaṃ pippalīmūlasaṃyutam|
madhubhāṇḍe vinikṣipya dhānyarāśau nidhāpayet|| tryaheṇa tajjātarasaṃ
madhuśuktamudāhṛtam|”- iti| (madhubhāṇḍe
44
iti madhupūrṇaprāye bhāṇḍe ityarthaḥ; athavā madhūni kṛtvā bhāṇḍe nikṣipyeti
yojyam|) madyaśuktamiti pāṭhāntaraṃ; tatra madyaśuktalakṣaṇamucyate- “sarvaṃ
madyaṃ pañcarasaṃ kālāntaravaśādyadā| tyaktvā'nyarasamamlatvaṃ yāti śuktaṃ
taducyate” iti| cakāreṇa dhānyayoniśuktamapyastīti samuccīyate| yathāpūrvaṃ yo
yaḥ pūrvaḥ; madyaśuktāpekṣayā rasaśuktaṃ guru, tadapekṣayā gauḍamityarthaḥ|
doṣadhātumalasrotasāṃ kledaprāptijananamabhiṣyandi||212||
tuṣāmbu dīpanaṃ hṛdyaṃ hṛtpāṇḍukṛmiroganut | grahaṇyarśovikāraghnaṃ bhedi
sauvīrakaṃ tathā ||213||
tuṣāmbusauvīrakayorguṇamāha- tuṣāmbvityādi| kāñjikabhedāvetau|
tuṣāmbusauvīrake virecanādhyāyokte api
sandhānasāmānyādadhikaguṇakarmadarśanāyehokte||213||
dhānyāmlaṃ
45
dhānyayonitvājjīvanaṃ dāhanāśanam | sparśāt pānāttu pavanakaphatṛṣṇāharaṃ
laghu ||214|| taikṣṇyācca nirharedāśu kaphaṃ
gaṇḍūṣadhāraṇāt | mukhavairasyadaurgandhyamalaśoṣaklamāpaham
||215|| dīpanaṃ jaraṇaṃ bhedi
hitamāsthāpaneṣu ca | samudramāśritānāṃ ca janānāṃ sātmyamucyate
||216|| iti madhyavargaḥ |
dhānyāmlamāha- dhānyāmlamityādi| dhānyāmlaṃ kāñjikaṃ
śālijūrṇāhvakodravādikṛtaṃ madyam| jīvanaṃ prāṇadhāraṇaṃ śālyā dikṛtatvāt|
dāhanāśanaṃ sparśāt| pānāttu pavanakaphatṛṣṇāharamiti pānāt savāyuṃ kaphaṃ,
tayostṛṣṇāṃ ca haratītyarthaḥ| śoṣo mukhasya| jaraṇaṃ pācanam| āsthāpaneṣu
nirūheṣu||214-216||
atha mūtrāṇi | mūtrāṇi gomahiṣyajāvigajahayakharoṣṭrāṇāṃ tīkṣṇānyuṣṇāni kaṭūni
tiktāni lavaṇānurasāni laghūni śodhanāni
kaphavātakṛmimedoviṣagulmārśadarakuṣṭhaśophārocakapāṇḍurogaharāṇi hṛdyāni
dīpanāni ca sāmānyataḥ
||217|| bhavataścātra- tat sarvaṃ kaṭu
tīkṣṇoṣṇaṃ lavaṇānurasaṃ laghu | śodhanaṃ kaphavātaghnaṃ kṛmimedoviṣāpaham
||218|| arśojaṭharagulmaghnaṃ
śophārocakanāśanam | pāṇḍurogaharaṃ bhedi hṛdyaṃ dīpanapācanam
||219||
atha mūtrāṇyucyante- mūtrāṇītyādi| aṣṭānāmapi mūtrāṇāṃ sāmānyaguṇamāha-
tīkṣṇānītyādi| śodhanāni malaśuddhikarāṇi| tat sarvamityādi| padyoktatvānna
dviruktam||217-219||
gomūtraṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ sakṣāratvānna vātalam | laghvagnidīpanaṃ medhyaṃ
pittalaṃ kaphavātanut
||220|| śūlagulmodarānāhavirekāsthāpanādiṣu
| mūtraprayogasādhyeṣu gavyaṃ mūtraṃ prayojayet
||221||
gomūtraguṇamāha- gomūtramityādi| gomūtraṃ goreva na tu vṛṣabhasya,
mahiṣīsāhacaryāt, na hi tatra mahiṣeti pāṭhaḥ; athavā vṛddhavyavahārādityeke;
ācāryāstu gomahiṣyajāvīnāṃ strīṇāṃ, gajahayakharoṣṭramānuṣāṇāṃ punaḥ puṃsām,
anuktavyaktike tu mūtrapāṭhe ubhayorapi mūtrāṇi grāhyāṇi, yatra tu vyaktayā
46
strīpuruṣanirdeśastatra tasyaiveti nirṇītavantaḥ||220-221||
durnāmodaraśūleṣu kuṣṭhamehāviśuddhiṣu | ānāhaśophagulmeṣu pāṇḍuroge ca
māhiṣam ||222||
māhiṣamūtramāha- durnāmetyādi| aviśuddhirvamanādīnām||222||
kāsaśvāsāpahaṃ śophakāmalāpāṇḍuroganut | kaṭutiktānvitaṃ
chāgamīṣanmārutakopanam ||223||
chāgamūtramāha- kāsaśvāsāpahamityādi||223||
kāsaplīhodaraśvāsaśoṣavarcograhe hitam | sakṣāraṃ tiktakaṭukamuṣṇaṃ
vātaghnamāvikam ||224||
maiṣamūtramāha- kāsetyādi||224||
dīpanaṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ vātacetovikāranut | āśvaṃ kaphaharaṃ mūtraṃ
kṛmidadruṣu śasyate ||225||
āśvamūtramāha- dīpanamityādi| cetovikāra unmādādayaḥ||225||
satiktaṃ lavaṇaṃ bhedi vātaghnaṃ pittakopanam | tīkṣṇaṃ kṣāre kilāse ca nāgaṃ
mūtraṃ prayojayet ||226||
gajamūtramāha- satiktamityādi| kilāsaṃ pāṇḍuraṃ kuṣṭham||226||
garacetovikāraghnaṃ tīkṣṇaṃ grahaṇiroganut | dīpanaṃ gārdabhaṃ mūtraṃ
kṛmivātakaphāpaham ||227||
gardabhamūtramāha- garaceta ityādi| garaḥ kṛtrimaṃ viṣam||227||
śophakuṣṭhodaronmādamārutakrimināśanam | arśoghnaṃ kārabhaṃ mūtraṃ... |228|
kārabhamūtramāha- śophetyādi| kārabham auṣṭram|228|
... mānuṣaṃ ca viṣāpaham ||228||
mānuṣamūtramāha- mānuṣamityādi| kārabhaṃ mānuṣaṃ ca mūtraṃ viṣāpahamityarthaḥ|
mānuṣamaṣṭānāṃ mūtrāṇāṃ madhye'nuddiṣṭamapi ‘tat sarvam’ ityanenaiva
pūrvoktena sūcitatvādvivṛtam||228||
dravadravyāṇi sarvāṇi samāsāt kīrtitāni tu | kāladeśavibhāgajño
nṛpaterdātumarhati ||229||
uktānuktadravāṇāmūhārthamāha- dravadravyāṇītyādi| deśakālavibhāgajña iti
‘vaidya’ iti śeṣaḥ||229||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dravadravyavijñānīyo nāma
pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||45||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne pañcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||45||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘cuā’ iti pā. ↩
- 2 ‘cuā’ iti pā. ↩
- 3 ‘svaguṇabhūyiṣṭhāyām’ iti pā. ↩
- 4 ‘avyaktaṃ hyākāśamityataḥ’ iti kvaciddhastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 5 ‘pṛthivyaṃśabahulāyāṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘taptāvarataṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘svasthāpitaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘vividhān’ iti pā. ↩
- 9 ‘gokṣīramanabhiṣyandi’ iti pā. ↩
- 10 ‘śvāsakāsāmlapittanut’ iti pā. ↩
- 11 ‘sakṣāramamlaṃ bhedyuṣṭrijaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘sujātasyāpi’ iti pā. ↩
- 13 ‘kaphamedovilayanaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘kṣīrasa’ iti pā. ↩
- 15 ‘kṣīrasya vīryaṃ guṇa ityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘śophe’ iti pā. ↩
- 17 ‘kaṭupāki’ iti pā. ↩
- 18 ‘tatparaṃ tu’ iti pā. ↩
- 19 ‘pācanaṃ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 20 hārāṇacandrastu ‘aśītapittajananaṃ’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca- ‘śītapittotpattipratibandhītyaśītapittajananaṃ, nañaścāsya virodhavācitvāt| etadabhyañjanaśīlānāṃ śītapittaṃ na jāyata iti niṣkarṣaḥ’ iti ↩
- 21 ‘aṅgabuḍanaṃ’ iti pā. ↩
- 22 ‘phalavattāni nirdiśet’ iti pā. ↩
- 23 ‘saṅgrāhi’ iti keṣucitpustakeṣu na paṭhyate ↩
- 24 ‘himācalavane ca’ iti pā. ↩
- 25 ‘madhūkavṛkṣaniryāsaṃ jaraddārvāśrayodbhavāḥ’ iti pā. ↩
- 26 ‘saviṣamakṣikāsambhavatvācca’ iti pā. ↩
- 27 ayaṃ pāṭhaḥ kvaciddhastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 28 ‘'bhīrukaḥ’ iti pā. ↩
- 29 ‘śataporakaḥ’ iti pā. ↩
- 30 ‘kāṇḍekṣuḥ’ iti pā. ↩
- 31 ‘mūlāgrajantujagdhādipīḍanānmalasaṅkarāt| kiñcitkālaṃ vidhṛtyā ca vikṛtiṃ yāti yāntrikaḥ|| vidāhī guruviṣṭambhī tenāsau’ iti vāgbhaṭaḥ ↩
- 32 ‘kohlakapīḍitasya rasasya’ iti pā. ↩
- 33 ‘sa purāṇaḥ’ iti pā. ↩
- 34 ‘yo yo yasya sambandhī bhavati teṣāṃ matsyaṇḍikādīnāṃ visrāvaṇo guṇo nirmalīkaraṇaḥ, sa tu tadguṇa eva’ iti pā. ↩
- 35 ‘hlādanī’ iti pā. ↩
- 36 ‘kiṇvaṃ’ iti pā. ↩
- 37 ‘mṛdvīkekṣurasāsavaḥ’ iti pā. ↩
- 38 ‘yathāsvauṣadhasaṃskāraṃ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 39 ‘kriyate’ iti pā. ↩
- 40 ‘phenilaṃ’ iti pā. ↩
- 41 ‘vikṣobhya’ iti pā. ↩
- 42 ‘vikṣobhyendriyacetāṃsīti vikṣobhya vicālya’ iti pā. ↩
- 43 ‘sānavasthānaṃ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 44 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 45 “dhānyāmlaṃ dhānyayonitvāt prāṇadhāraṇam, amlatvādvātaghnaṃ, vidāhitvāt pittakaraṃ kaphaghnaṃ ca, bahiḥśītaṃ, guruvipākaṃ, hṛdyatvāttṛṣṇāpanayanaṃ, rucijananaṃ, samudrasaṃśritānāṃ janānāṃ paraṃ sātmyaṃ’ iti tāḍapatrapustake pāṭhaḥ ↩
- 46 ‘kaṇṭharaveṇa’ iti pā. ↩