athāto virecanadravyavikalpavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāto virecanadravyetyādi| vikalpo bhedaḥ||1-2||
aruṇābhaṃ trivṛnmūlaṃ śreṣṭhaṃ mūlavirecane | pradhānaṃ tilvakastvakṣu
phaleṣvapi harītakī ||3|| taileṣveraṇḍajaṃ
tailaṃ svarase kāravellikā | sudhāpayaḥ payaḥsūktamiti prādhānyasaṅgrahaḥ |
teṣāṃ vidhānaṃ vakṣyāmi
1
yathāvadanupūrvaśaḥ ||4||
aruṇābhamityādi| aruṇābhamīṣallohitam| trivṛt ‘niśotha’ iti loke| mūlavirecane
mūlavirecanānāṃ madhye| tilvakaḥ svalparodhraḥ| tvakkṣviti tvagvirecanānāṃ
madhye tilvakatvak pradhānamityarthaḥ| sudhā ‘sehuṇḍa’ iti loke|
payaḥsūktamiti payaḥsu kṣīravirecanānāṃ madhye sudhāpayaḥ pradhānamuktamiti
sambandhaḥ| phaleṣvapi harītakī asyāgre ‘taileṣveraṇḍajaṃ tailaṃ svarase
kāravellikā’ iti jejjaṭācāryaḥ paṭhati, tannecchati gayī| vidhānamiti vidhānaṃ
prayogakaraṇam| eṣāṃ trivṛdādīnām| yathāvat satyam| anupūrvaśaḥ
anukrameṇetyarthaḥ||3-4||
vairecanadravyarasānupītaṃ mūlaṃ mahattraivṛtamastadoṣam | cūrṇīkṛtaṃ
saindhavanāgarāḍhyamamlaiḥ pibenmārutarogajuṣṭaḥ
||5||
vairecanetyādi| vairecanadravyarasānupītaṃ trivṛdādidravyarasānubhāvitam|
astadoṣaṃ kṛmyādidoṣarahitam| āḍhyamadhikam| amlaiḥ
śuktasauvīratuṣodakadhānyāmlamadyamastubhiḥ| ‘vairecanasvarasakvāthapītāṃ
gāḍhamūlāṃ trivṛtāṃ kālapuṣṭām| cūrṇīkṛtāṃ nāgarasaindhavāḍhyāṃ
pibedamlairanilavyādhijuṣṭaḥ’ iti kvacit pāṭhaḥ||5||
ikṣorvikārairmadhurai rasaistat paitte gade kṣīrayutaṃ pibecca |6|
ikṣorityādi| ikṣorvikāraiḥ khaṇḍādibhiḥ; na punarguḍena, uṣṇavīryatvāttasya;
na ca phāṇitena, tridoṣakaratvāttasya; nāpīkṣurasena, vidāhitvāttasyeti|
madhurai rasaiḥ kākolyādikvāthaiḥ| taditi trivṛnmūlam| ‘svādukvāthaiścāpi
noṣṇairvikāre paitte drākṣākṣīrayuktāṃ pibedvā’ iti kecit paṭhanti|6|-
guḍūcyariṣṭatriphalārasena savyoṣamūtraṃ kaphaje pibettat
||6||
guḍūcītyādi| ariṣṭo nimbaḥ| raso'tra kvāthaḥ| tat trivṛnmūlam| anye tu
‘kṣaudrāriṣṭatriphalākvāthayuktā mūtraiḥ peyā kaphaje vyoṣagāḍhā’ iti
paṭhanti| tatra trivṛteti sambandhanīyam| anye tu drākṣārasenetyādi paṭhanti,
tatra pittamapi draṣṭavyaṃ; tena pittādhike śleṣmaṇi drākṣārasena, kaphādhike
mūtrairiti; ayaṃ tu pāṭho'bhāvāt samagro na likhitaḥ||6||
trivarṇakatryūṣaṇayuktametadguḍena lihyādanavena cūrṇam | prasthe ca
tanmūlarasasya datvā tanmūlakalkaṃ kuḍavapramāṇam
||7|| karṣonmite saindhavanāgare ca vipācya
kalkīkṛtametadadyāt | tatkalkabhāgaḥ samahauṣadhārdhaḥ sasaindhavo
mūtrayutaśca peyaḥ ||8||
vātaśleṣmaprayogamāha- trivarṇaketyādi| trivarṇaṃ trijātakam| etat
trivṛnmūlam| tatra trivarṇatrikaṭukaguḍānāmeko bhāgaḥ, aparāstu trivṛtāyāḥ,
tasyāḥ pradhānatvāt| vātaśleṣmaviṣayamaparamapi prayogamāha- prasthe cetyādi|
prastho dvātriṃśatpalāni, dravadravyatvāt| tanmūlarasasya trivṛnmūlakvāthasya,
tanmūlaṃ trivṛnmūlam| kuḍavaścatvāri palāni| karṣonmita iti pratyekaṃ
karṣapramāṇe| vipācya kalkīkṛtametaditi etat sarvaṃ tāvat paktavyaṃ yāvat
kalkāvaśeṣaṃ bhavati| adyāt bhakṣayet| anye tvevaṃ paṭhanti- ‘kvāthaprasthe
kuḍavaṃ tasya dadyādyuktyā dadyānnāgaraṃ saindhavaṃ ca| pacet sarvaṃ
yāvadetadghanaṃ syāllehībhūtaṃ tat prayojyaṃ tatastu” iti| anye tu ‘kuḍavaṃ
ghṛtasya dadyāt’ iti paṭhanti| tatra kuḍavo'ṣṭau palāni, saindhavanāgare ca
pratyekaṃ palike| tanmate ghṛtametadvirecanaṃ, tacca vātapitte,
‘vātādhikakaphe’ ityanye| vātaśleṣmaviṣayameva yogāntaramāha- tadityādi|
tatkalkaḥ trivṛtkalkaḥ| samahauṣadhārdhaḥ śuṇṭhyāḥ palārdhayuktaḥ| sasaindhava
iti saindhavamapi trivṛdardham| anye tu paṭhanti- ‘trivṛtkalko
nāgarabhāgayuktaḥ sasaindhavo mūtrayutaḥ pradeyaḥ’- iti||7-8||
samāstrivṛnnāgarakābhayāḥ syurbhāgārdhakaṃ pūgaphalaṃ supakvam | viḍaṅgasāro
maricaṃ sadāru yogaḥ sasindhūdbhavamūtrayuktaḥ
||9|| (virecanadravyabhavaṃ tu cūrṇaṃ rasena
teṣāṃ bhiṣajā vimṛdya | tanmūlasiddhena ca sarpiṣā''ktaṃ sevyaṃ tadājye
guṭikīkṛtaṃ ca ||10|| guḍe ca pākābhimukhe
nidhāya cūrṇīkṛtaṃ samyagidaṃ vipācya | śītaṃ trijātāktamatho vimṛdya
yogānurūpā guṭikāḥ prayojyāḥ) ||11||
sarvaviṣayān yogānāha- samā ityādi| bhāgārdhakamiti ādidravyāpekṣayā pūgādikaṃ
pratyekamardhabhāgikaṃ grāhyam| viḍaṅgasāro viḍaṅgabījāni| sindhūdbhavaṃ
saindhavaṃ, tadapyardhabhāgena grāhyam| sasaindhavamūtrayukto yogaḥ peya iti
sambandhaḥ| ‘same trivṛnnāgarake’ iti kecit paṭhanti| atra kecitpaṭhanti-
virecanetyādi| virecanadravyabhavaṃ cūrṇaṃ yadṛcchayā grāhyam| rasena teṣāṃ
vimṛdyeti teṣāṃ virecanadravyāṇāṃ rasena bhāvanā kāryetyarthaḥ, yāvatā
cūrṇamārdrībhavati tāvadraso deyaḥ| bhiṣajā vaidyena yogānurūpā vaṭakāḥ
prayojyā iti sambandhaḥ| tanmūlasiddhena ca sarpiṣā''ktamiti
virecanadravyajaṭāpakvena ghṛtena punarapi bhāvanā kāryetyarthaḥ; yāvatā
snaigdhyamutpadyate tāvanmātraṃ ghṛtaṃ deyamityarthaḥ| sevyaṃ sevanīyam|
tadājye tasminneva ghṛte| guṭikīkṛtaṃ guṭikārūpaṃ kṛtam| nidhāya nikṣipya|
guḍo'tra dviguṇo deyaḥ| trijātakamatra yāvatā saugandhyaṃ bhavati||9-11||
vairekīyadravyacūrṇasya bhāgaṃ siddhaṃ sārdhaṃ kvāthabhāgaiścaturbhiḥ |
āmṛdnīyāt sarpiṣā tacchṛtena tatkvāthoṣmasveditaṃ sāmitaṃ ca
||12|| pākaprāpte phāṇite cūrṇitaṃ tat
kṣiptaṃ pakvaṃ cāvatārya prayatnāt | śītībhūtā modakā hṛdyagandhāḥ kāryāstvete
bhakṣyakalpāḥ samāsāt ||13||
modakabhakṣyānnirdiśannāha- vairekīyetyādi| vairekīyadravyāṇāṃ
trivṛcchyāmādīnāṃ grahaṇam| kvāthabhāgairiti
virecanadravyakvāthabhāgaiścaturbhirmande'gnau ghṛtena virecanadravyasiddhena,
sāmitābhāgaṃ godhūmacūrṇaṃ tulyabhāgaṃ prakṣipya mardayitvā piṣṭapācanikāyāṃ
dhṛtvā ūṣmaṇā svedayitvā'nyasmin phāṇite pākaprāpte prakṣipya modakāḥ
kāryāḥ||12-13||
rasena teṣāṃ paribhāvya mudgān yūṣaḥ sasindhūdbhavasarpiriṣṭaḥ |
vairecane'nyairapi vaidalaiḥ syādevaṃ vidadhyādvamanauṣadhaiśca
||14||
yūṣakalpaṃ nirdiśannāha- rasenetyādi| teṣāmiti teṣāṃ virecanadravyāṇām| anye
tvevaṃ paṭhanti- ‘mudgānāṃ vā tadrase bhāvitānāṃ yūṣaḥ kalpyaḥ
2
saghṛtaḥ saindhavāḍhyaḥ’ iti| tadrase pradhānakalpanayā trivṛtārase| vairecane
iti virecanadravyabhāvitairanyairapi vaidalairmasūrādibhiryūṣaḥ syāt
bhavedityarthaḥ| evamityādi| eṣa eva vamanīyādiyūṣāṇāṃ karmamārgaḥ||14||
bhittvā dvidhekṣuṃ parilipya kalkaistribhaṇḍijātaiḥ pratibadhya rajjvā |
pakvaṃ ca samyak puṭapākayuktyā khādettu taṃ pittagadī suśītam
||15||
puṭapākakramavirecanaṃ nirdiśannāha- bhittvetyādi| bhittvā vidārya| tribhaṇḍī
śuklā trivṛt| puṭapākayuktyā puṭapākakrameṇa
śālākyoktakriyākalpanirdiṣṭapuṭapākavidhinā; tena
kāśmaryādipatrācchādanakuśapariveṣṭanaṃ mṛdāvalepanaṃ
nirdhūmāṅgārāntarupasvedanādi sarvamatideśena labhyate| anye tvevaṃ paṭhanti-
“ikṣu dvidhāṃ pāṭayitvā'valikhya trivṛtkalkaiḥ pratisandhāya cāpi| pakvaṃ
samyak puṭapākakrameṇa khādecchītaṃ pittarogābhibhūtaḥ” iti; vyākhyānayanti
ca- trivṛtkalkairiti bahuvacanāttrivṛdādikalkairityādiśabdo luptanirdiṣṭo
draṣṭavyaḥ, tenānyeṣāṃ vairecanikānāmayameva puṭapākavidhiriti dyotayati||15||
sitājagandhātvakkṣīrīvidārītrivṛtaḥ samāḥ | lihyānmadhughṛtābhyāṃ tu
tṛḍdāhajvaraśāntaye
||16|| śarkarākṣaudrasaṃyuktaṃ
trivṛccūrṇāvacūrṇitam | recanaṃ sukumārāṇāṃ tvakpatramaricāṃśakam
||17|| pacellehaṃ
sitākṣaudrapalārdhakuḍavānvitam | trivṛccūrṇayutaṃ śītaṃ pittaghnaṃ
tadvirecanam
||18||
trivṛcchyāmākṣāraśuṇṭhīpippalīrmadhunā''pnuyāt | sarvaśleṣmavikārāṇāṃ
śreṣṭhametadvirecanam
||19||
bījāḍhyapathyākāśmaryadhātrīdāḍimakolajān | tailabhṛṣṭān
rasānamlaphalairāvāpya sādhayet
||20|| ghanībhūtaṃ
trisaugandhyatrivṛtkṣaudrasamanvitam | lehyametatkaphaprāyaiḥ
sukumārairvirecanam ||21|| nīlītulyaṃ
tvagelaṃ ca taistrivṛtsasitopalā | cūrṇaṃ santarpaṇaṃ kṣaudraphalāmlaṃ
sannipātanut ||22||
idānīṃ vairecanalehānāha- sitetyādi| sitā śarkarā; ajagandhā javānikā,
‘botha-ikā’ ityanye; tvakkṣīrī vaṃśalocanā; vidārī biḍālī (virālī); trivṛt
‘niśotra’ iti loke| śarkaretyādi| maricāṃśakamiti aṃśaścaturtho bhāgaḥ|
pacedityādi| sitā śarkarā tasyāḥ palaṃ, kṣaudraṃ madhu,
tasyārdhakuḍavaścatvāri palāni; trivṛt lehasya caturthāṃśena| atra
madhuno'gnisaṃyogo na virudhyate, anavasthānāt prayogābhāvācca| trivṛdityādi|
śyāmā vṛddhadārukaḥ, kṣāro yavakṣāraḥ, āpnuyāt lihyāt| bījāḍhyetyādi bījāḍhyān
supakvān pathyādīn sahaiva bījaiḥ sādhayet; tān rasān
pathyādhātrīdāḍimakolajāneraṇḍatailabhṛṣṭān, punaramlaphalairbījapūrādibhiḥ
saha āvāpya prakṣipya sādhayet; pathyādīnāṃ yadṛcchayā mātrā, jale tu
ṣoḍaśaguṇe teṣāṃ kvāthaḥ kartavyaḥ, eraṇḍatailamātrā tu yāvatā tasya bharjanaṃ
sambhavati, amlaphalaṃ tu kvāthasya caturthāṃśena, trisaugandhyamātrā tu
yāvatā saugandhyaṃ bhavati, trivṛt kṣaudraṃ tu pratyekaṃ lehasya
caturthāṃśena| kaphaprāyairbhūyiṣṭhakaphaiḥ puruṣaiḥ sevyam| nīlītulyamiti
nīlīphalatulyaṃ tvagelaṃ, nīlī śrīphalikā| tairnīlyādibhiḥ saha tulyā trivṛt|
sasitopalā śarkarāyuktā| santarpaṇaṃ prīṇanam| kecit ‘satarpaṇam’ iti
paṭhanti, vyākhyāyanti ca- tarpaṇāḥ śaktavaḥ, taiḥ saha yuktam|
kṣaudraphalāmlaṃ madhubījapūrāmlarasena saha cūrṇaṃ deyam| sannipātanut
praśānte sannipāte'nubandhaparirakṣaṇārthamityarthaḥ||16-22||
trivṛcchyāmāsitākṛṣṇātriphalāmākṣikaiḥ samaiḥ | modakāḥ
sannipātordhvaraktapittajvarāpahāḥ ||23||
vairecanikamodakamāha- trivṛdityādi| śyāmā vṛddhadārukaḥ| triphalāyāḥ
pratyekaṃ bhāgāḥ samāḥ| yadyapyatra bhāgaśrutirnāsti tathā'pi sitāmākṣike
paktvā guṭikāḥ kāryāḥ, sitāmākṣike samastadravyebhyo dviguṇe grāhye||23||
trivṛdbhāgāstrayaḥ proktāstriphalā tatsamā tathā | kṣārakṛṣṇāviḍaṅgāni
sañcūrṇya madhusarpiṣā ||24|| lihyādguḍena
guṭikāḥ kṛtvā vā'pyatha bhakṣayet | kaphavātakṛtān gulmān plīhodarahalīmakān
||25|| hantyanyānapi cāpyetannirapāyaṃ
virecanam |26|
lehaguṭikayoḥ prayogamāha- trivṛdityādi| triphalāyā api trayo bhāgāḥ,
kṣārakṛṣṇāviḍaṅgānāmapi trayo bhāgā grāhyāḥ| nirapāyaṃ vyāpadrahitam||24-25||-
cūrṇaṃ śyāmā trivṛnnīlī kaṭvī mustā durālabhā
||26|| cavyendrabījaṃ triphalā
sarpirmāṃsarasāmbubhiḥ | pītaṃ virecanaṃ taddhi rūkṣāṇāmapi śasyate
||27||
cūrṇamāha- cūrṇamityādi| nīlī nīlinī, śrīphaliketi loke| kaṭvī kaṭurohiṇī|
rūkṣāṇāṃ sarpiṣā māṃsarasena ca, snigdhānāṃ punarapiśabdasamuccitānāmambunā
pānīyena saha yogo deyaḥ||26-27||
vairecanikaniḥkvāthabhāgāḥ śītāstrayo matāḥ | dvau phāṇitasya taccāpi
punaragnāvadhiśrayet ||28|| tat sādhusiddhaṃ
vijñāya śītaṃ kṛtvā nidhāpayet | kalase kṛtasaṃskāre vibhajyartū himāhimau
||29|| māsādūrdhvaṃ jātarasaṃ madhugandhaṃ
3
varāsavam | pibedasāveva vidhiḥ kṣāramūtrāsaveṣvapi
||30||
vairecanikaṃ gauḍamāsavaṃ nirdiśannāha- vairecaniketyādi| vairecanikaṃ dravyaṃ
sehuṇḍavarjitaṃ grāhyam, ekaiva trivṛdityeke| śītā ityanena vairecanikakvāthe
uṣṇe phāṇitaṃ na yojayedityuktaṃ bhavati| dvau phāṇitasyeti phāṇitaṃ kākavī
4; etena pañca bhāgāḥ kvathanīyā ityarthaḥ| sādhusiddhamiti ardhāvaśiṣṭam|
punaḥ śītagrahaṇenoṣṇaṃ na sandhātavyamityuktam| trivṛdadhikāre
vairecanikakvāthabhāgā iti
sāmānyaśabdaprayogādaparavairecanikānāmapyevamevāsava iti bodhayati|
nidhāpayet kva? ityāha- kalase| kathambhūte? kṛtasaṃskāre;
antaḥkṣālitaśuṣkasya madhupippalīlepo'gurudhūpanaṃ ceti saṃskāraḥ| vibhajyartū
himāhimāviti hime māsaṃ dhānyarāśau sthāpyam, ahime punaruṣṇe pakṣamiti|
jātarasamutpannarasaṃ varāsavaṃ pibediti sambandhaḥ| jātarasasya lakṣaṇamāha-
madhugandhamiti| asāveva vidhiḥ kṣāramūtrāsaveṣviti ayameva vidhiścikitsitādau
vakṣyamāṇakṣārodakāsavādiṣu guḍamadhuyoniṣvanyeṣu ca himāhimakālasthāpanasya
pākaprāptilakṣaṇasya ceti||28-30||
vairecanikamūlānāṃ kvāthe māṣān subhāvitān | sudhautāṃstatkaṣāyeṇa śālīnāṃ
cāpi taṇḍulān ||31|| avakṣudyaikataḥ piṇḍān
kṛtvā śuṣkān sucūrṇitān | śālitaṇḍulacūrṇaṃ ca tatkaṣāyoṣmasādhitam
||32|| tasya piṣṭasya bhāgāṃstrīn
kiṇvabhāgavimiśritān | maṇḍodakārthe kvāthaṃ ca dadyāttatsarvamekataḥ
||33|| nidadhyātkalase tāṃ tu surāṃ
jātarasāṃ pibet | eṣa eva surākalpo vamaneṣvapi kīrtitaḥ
||34||
paiṣṭīṃ surāṃ vairecanīṃ darśayannāha- vairecaniketyādi| trivṛdādikvāthena
māṣavidalāni vibhāvayedityarthaḥ| tatkaṣāyeṇetyādi tenaiva
vairecanikakvāthena| avakṣudyaikataḥ ekīkṛtya kuṭṭayitvetyarthaḥ| piṇḍān
kṛtveti kiṇvanimittaṃ
5
piṇḍaṃ kṛtvetyarthaḥ| tatkaṣāyoṣmasādhitamiti trivṛdādikvāthoṣmasveditam|
tasya piṣṭasyetyādi piṣṭapācanikāyāṃ śītalīkṛtya tasya piṣṭasya bhāgāṃstrīn
pūrvakiṇvabhāgenaikena miśritān kṛtvetyarthaḥ| kvāthaṃ dadyāditi trivṛdādeḥ|
tasya pramāṇaṃ tu āsutīvalā eva jānanti| etasyaiva yogasyānyatrāpyatideśaṃ
nirdiśannāha- eṣa evetyādi| eṣa eva sarvapiṣṭasurāṇāṃ vidhiḥ; tathā vāmanīyeṣu
madanaphalādiṣvapītyarthaḥ||31-34||
mūlāni trivṛdādīnāṃ prathamasya gaṇasya ca | mahataḥ pañcamūlasya
mūrvāśārṅgaṣṭayorapi ||35|| sudhāṃ
haimavatīṃ caiva triphalātiviṣe vacām | saṃhṛtyaitāni bhāgau dvau
kārayedekametayoḥ
||36||
kuryānniḥkvāthamekasminnekasmiṃścūrṇameva tu | kṣuṇṇāṃstasmiṃstu niḥkvāthe
bhāvayedbahuśo yavān ||37|| śuṣkāṇāṃ
mṛdubhṛṣṭānāṃ teṣāṃ bhāgāstrayo matāḥ | caturthaṃ bhāgamāvāpya cūrṇānāmatra
kīrtitam ||38|| prakṣipya kalase samyak
tatastaṃ tadanantaram | teṣāmeva kaṣāyeṇa śītalena suyojitam
||39|| pūrvavat sannidadhyāttu jñeyaṃ
sauvīrakaṃ hi tat |40|
sauvīrakavairecanamamlasandhānaṃ nirdiśannāha- mūlānītyādi| trivṛdādīnāṃ
saṃśodhanasaṃśamanīyoktānāṃ grahaṇam| prathamo gaṇo vidārigandhādiḥ| mūrvā
corasnāyuḥ; śārṅgaṣṭā viṭapakarañjaḥ, cirapoṭiketyanye, apare tu
kākajaṅghāmāhuḥ| sudhā sehuṇḍaḥ| haimavatī śvetavacā| etāni sarvāṇyapi
trivṛdādīni saṃhṛtya ekīkṛtya dvau bhāgau kārayet|
tataścaitayordvayorbhāgayormadhya ekasmin bhāga ekaṃ niḥkvāthaṃ kuryāt,
ekasmiṃstubhāge cūrṇaṃ kuryāt| kṣuṇṇān kuṭṭitān| pūrvokte niḥkvāthe bhāvayet
saptāhaṃ yāvat| teṣāṃ yavānām| avāpya nikṣipya| cūrṇānāṃ
pūrvoktorvaritatrivṛdādidravyaikabhāgacūrṇānām| atra asmiñ śāstre| kīrtitaṃ
kathitam| sauvīrakaṃ hitaṃ jñeyamiti sambandhaḥ|
tatastasmāccūrṇabhāganikṣepaṇādanantaraṃ kalase prakṣipya, tat sauvīrakaṃ
tadanantaraṃ teṣāmeva trivṛdādīnāmanyatamasya kaṣāyeṇa kvāthena śītalena
suyojitaṃ pūrvavat sannidadhyāditi sambandhaḥ| sauvīrakaṃ
sauvīrakasañjñam||35-39||
pūrvoktaṃ vargamāhṛtya dvidhā kṛtvaikametayoḥ
||40|| bhāgaṃ saṅkṣudya saṃsṛjya yavaiḥ
6
sthālyāmadhiśrayet | ajaśṛṅgyāḥ kaṣāyeṇa tamabhyāsicya
7
sādhayet
||41|| susiddhāṃścāvatāryaitānauṣadhibhyo
vivecayet | vimṛdya satuṣān samyak tatastān pūrvavanmitān
||42|| pūrvoktauṣadhabhāgasya cūrṇaṃ dattvā
tu pūrvavat | tenaiva saha yūṣeṇa kalase pūrvavat kṣipet
8||43|| jñātvā jātarasaṃ cāpi
tattuṣodakamādiśet | tuṣāmbusauvīrakayorvidhireṣa prakīrtitaḥ
||44|| ṣaḍrātrāt saptarātrādvā te ca peye
prakīrtite |45|
tuṣodakakalpaṃ nirdiśannāha- pūrvoktamityādi| trivṛdādimūlaṃ
vidārigandhādistathā mahat pañcamūlaṃ mūrvā śārṅgaṣṭā ceti pūrvokto vargaḥ|
dvidhā kṛtvā dvau bhāgau kṛtvetyarthaḥ| etayorbhāgayormadhye ekaṃ bhāgaṃ
saṅkṣudya kuṭṭayitvā satuṣairyavaiḥ saha saṃsṛjya sambaddhīkṛtya,
sthālyāmadhiśrayet nikṣipet| yavānāmeko bhāgaḥ| ajaśṛṅgī karkaṭaśṛṅgī,
‘viṣāṇikā’ ityapare| taṃ pūrvoktaṃ sayavaṃ bhāgaṃ, sādhayet randhayet|
susiddhān susvinnān, etān yavān, auṣadhebhyo vivecayet pṛthak kuryāt| tān
yavān| pūrvavanmitān bhāgadvayaparimitān,
‘pūrvoktauṣadhabhāgasyoddha(rva)ritasya’ iti śeṣaḥ| pūrvavat
caturthabhāgapramāṇamityarthaḥ
9| tenaiva saha yūṣeṇeti
proktasvinnauṣadhavargayavājaśṛṅgīkaṣāyeṇoddhṛtauṣadhayavena; sa
punarauṣadhasaṃsargeṇa ghanatvādyūṣa iva jātaḥ| jātarasaṃ vyaktāmlam| tayoḥ
sauvīrakatuṣodakayorvyaktāmlatve kālāvadhiṃ darśayannāha- ṣaḍrātrāt
saptarātrādvā; ṣaḍrātrasaptarātravikalpo'pyuṣṇaśītakālāpekṣaḥ| te ceti
sauvīrakatuṣodake||40-44||-
vairecaneṣu sarvyeṣu trivṛnmūlavidhiḥ smṛtaḥ
||45||
trivṛdvidhānaṃ saprapañcamuddiśya
trivṛdvidhānaprakārātideśenāvaśiṣṭavairecanamūlāni nirdeṣṭumāha-
vairecaneṣvityādi| vairecaneṣu sarveṣviti avaśiṣṭeṣu
śyāmādantīdravantīsaptalādiṣu| trivṛnmūlavidhiḥ smṛta iti yādṛśastrivṛnmūle
vidhiruktastādṛśasteṣvapi jñeya ityarthaḥ| tadyathā- śyāmāmūlaṃ
śyāmāsvarasabhāvitaṃ vā cūrṇitaṃ saindhavanāgarayuktamamlairanilavyādhau,
madhurakvāthasahitaṃ śarkarādibhistulyabhāgaṃ gokṣīrayuktaṃ pitte,
ityādiryāvat sauvīrakatuṣodakavidhiḥ; evaṃ pratiśeṣavairecanikamevehodāhāryam|
viṣayo'pi teṣāṃ vairecanikamūlakalpānāṃ pratitrivṛtkalpaviṣaya eveti||45||
dantīdravantyormūlāni viśeṣānmṛtkuśāntare | pippalīkṣaudrayuktāni
svinnānyuddhṛtya śoṣayet
||46|| tatastrivṛdvidhānena
yojayecchleṣmapittayoḥ |47|
sāmānyātideśaṃ nirdiśya dantīdravantyorviśiṣṭaṃ kalpanamāha- dantītyādi|
dantīdravantyormūlānyuddhṛtya śoṣayediti sambandhaḥ| kiṃviśiṣṭāni? svinnāni,
kasmāt? viśeṣādatiśayena| kvetyāha- mṛtkuśāntare; mṛttikādarbhamadhye
puṭapākavidhānenetyarthaḥ| pippalīkṣaudrayuktāni svinnānīti sambandhaḥ| dantī
prasiddhā, dravantī cīritapatrā ‘saṃvarī’ iti loke||46||-
tayoḥ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet
||47|| sarpiśca pakvaṃ
vīsarpakakṣādāhālajīrjayet | mehagulmānilaśleṣmavibandhāṃstailameva ca
||48|| catuḥsnehaṃ śakṛcchukravātasaṃrodhajā
rujaḥ |49|
tayorityādi| tayordantīdravantyoḥ| kalkakaṣāyamātrāyāṃ paribhāṣā smaraṇīyā;
tāmāśritya kalpanocyate- tailapalāni dvātriṃśat,
dantīdravantīkalkapalānyaṣṭau, dantīdravantīkvāthasya palāni
śatamekamaṣṭāviṃśatyadhikaṃ, tāvat kvāthyaṃ yāvattailapākalakṣaṇam|
dantīdravantīkvāthasyāyaṃ vidhiḥ- pānīyapalāni pañcaśatāni dvādaśādhikāni,
dantīdravantīpalāni śatamekaṃ, kvāthaśeṣamekaśatamaṣṭāviṃśatyadhikam; iti
kvāthakalpanā| anyatrāpyanuktatailādimāne iyameva kalpanā jñeyā|
cakratailamiti cakrapīḍitaṃ tilatailaṃ, hastādiyantrapīḍananiṣedhārthaṃ; cakre
hyabhṛṣṭā eva tilādayaḥ pīḍyante, te punarguṇavattarā bhavanti; yantreṇa
bharjanarūkṣitānāṃ tilānāṃ snehagurutvādayo guṇā hīyanta iti| sarpiśceti
tābhyāṃ dantīdravantīmūlakalkakaṣāyābhyāṃ pratyekaṃ pakvaṃ siddhaṃ
sarpirvisarpādīñjayet| punardantyāḥ kalko dravantyāstu kaṣāya iti boddhavyam|
tailameva ceti cakratailaṃ pugarmehagulmādīñjayet| catuḥsnehamiti
ghṛtatailavasāmajjānaścatvāraḥ snehāḥ| śakṛt purīṣam| catuḥsnehaṃ
dantīdravantīmūlasādhitaṃ vātasaṃrodhajā rujo jayediti sambandhaḥ| atra
dravasyānuktatvāccaturguṇaṃ jalaṃ deyam||47-48||-
dantīdravantīmaricakanakāhvayavāsakaiḥ
||49||
viśvabheṣajamṛdvīkācitrakairmūtrabhāvitam
10| saptāhaṃ sarpiṣā cūrṇaṃ yojyametadvirecanam
||50|| jīrṇe santarpaṇaṃ kṣaudraṃ
pittaśleṣmarujāpaham | ajīrṇapārśvarukpāṇḍuplīhodaranibarhaṇam
||51||
dantītyādi| dantī sambarī; kanakāhvayaṃ kaṅguṣṭhaṃ, ‘nāgakesaram’ ityanye;
yavāso durālabhā; viśvabheṣajaṃ śuṇṭhī| saptāhaṃ mūtrabhāvitamiti sambandhaḥ|
sarpiṣeti asya cūrṇasya ghṛtena vā lehaḥ kārya ityarthaḥ| asyaiva prayogasya
yaugikamanusaṅgrahamāha- jīrṇe ityādi| jīrṇe tasminnauṣadhe, santarpaṇaṃ
kṣaudramiti lājaśaktusahitaṃ madhu deyam||49-51||
guḍasyāṣṭapale pathyā viṃśatiḥ syuḥ palaṃ palam | dantīcitrakayoḥ karṣau
pippalītrivṛtordaśa
||52|| kṛtvaitānmodakānekaṃ daśame
daśame'hani | tataḥ khādeduṣṇatoyasevī niryantraṇāstvime
||53|| doṣaghnā
grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkuṣṭhanāśanāḥ |54|
modakasya prayogamāha- guḍasyetyādi| aṣṭau palāni guḍasya,
viṃśatirharītakīphalāni, dantīmūlacūrṇapalaṃ, citrakamūlacūrṇapalaṃ ca,
pippalīkarṣaḥ, trivṛtkarṣaśca| atra tu saptaguñjāphalaparimitamāṣakapramāṇena
palādimānaṃ grāhyam| daśa kṛtvaitānmodakānityādi daśa modakān kṛtvā, ekaṃ
modakaṃ daśame daśame'hani khādediti sambandhaḥ| niryantraṇā
vātātapādiniṣedharahitāḥ| ime modakāḥ||52-53||-
vyoṣaṃ trijātakaṃ mustā viḍaṅgāmalake tathā
||54|| navaitāni samāṃśāni trivṛdaṣṭaguṇāni
vai | ślakṣṇacūrṇīkṛtānīha dantībhāgadvayaṃ tathā
||55|| (sarvāṇi cūrṇitānīha gālitāni
vimiśrayet
11
) | ṣaḍbhiśca śarkarābhāgairīṣatsaindhavamākṣikaiḥ
||56|| piṇḍitaṃ bhakṣayitvā tu tataḥ śītāmbu
pāyayet | bastiruktṛḍjvaracchardiśoṣapāṇḍubhramāpaham
||57|| niryantraṇamidaṃ sarvaviṣaghnaṃ tu
virecanam | trivṛdaṣṭakasañjño'yaṃ praśastaḥ pittarogiṇām
||58|| bhakṣyaḥ kṣīrānupāno vā
pittaśleṣmāturairnaraiḥ | bhakṣyarūpasadharmatvādāḍhyeṣveva vidhīyate
||59||
vyoṣādiśītavirecanaṃ darśayannāha- vyoṣamityādi| vyoṣādīni prasiddhāni|
trivṛdaṣṭaguṇānīti trivṛdaṣṭaguṇā yeṣu tāni tathā| īṣatsaindhavamākṣikairiti
īṣacchabdaścaturthāṃśavācakaḥ| bhakṣyo bhakṣaṇīyaḥ| bhakṣyarūpasadharmatvāt
bhakṣyarūpatulyādityarthaḥ‘vātaśleṣmāturairnaraiḥ’ iti kecit paṭhanti||54-59||
tilvakasya tvacaṃ bāhyāmantarvalkavivarjitām | cūrṇayitvā tu dvau bhāgau
tatkaṣāyeṇa gālayet ||60|| tṛtīyaṃ bhāvitaṃ
tena bhāgaṃ śuṣkaṃ tu bhāvitam | daśamūlīkaṣāyeṇa trivṛdvatsamprayojayet
||61|| vidhānaṃ
12
tvakṣu nirdiṣṭaṃ ... |62|
tvakpradhānakasya tilvakasya prayogaṃ nirdidikṣuḥ prathamaṃ tasya saṃskārameva
sarvaprayogaviṣayamāha- tilvakasyetyādi| antarvalkavivarjitāmiti
abhyantarakaṭhinatvagvivarjitām| bhāgāviti dvau bhāgāvityarthaḥ| tatkaṣāyeṇa
tilvakakaṣāyeṇa| gālayet kṣārakalpena, gālanaṃ punarihaikaviṃśativārān
pāramparyāt| tṛtīyaṃ bhāvitaṃ tena bhāgamiti aparaṃ cūrṇasya sthāpitaṃ tṛtīyaṃ
bhāgaṃ tenaiva tilvakakaṣāyajalena cūrṇabhāgadvayagālanalabdhaguṇātiśayena
bhāvitamityarthaḥ| śuṣkaṃ tu bhāvitaṃ daśamūlakaṣāyeṇeti tṛtīyaṃ bhāgaṃ śuṣkaṃ
punaḥ santaṃ daśamūlīkaṣāyeṇa bhāvitaṃ trivṛdvat samprayojayediti
sambandhaḥ||60-61||-
... phalānāmatha vakṣyate | harītakyāḥ phalaṃ tvasthivimuktaṃ doṣavarjitam
||62|| yojyaṃ trivṛdvidhānena
sarvavyādhinibarhaṇam | rasāyanaṃ paraṃ medhyaṃ duṣṭāntarvraṇaśodhanam
||63|| harītakī viḍaṅgāni saindhavaṃ nāgaraṃ
trivṛt | maricāni ca tatsarvaṃ gomutreṇa virecanam
||64|| harītakī bhadradāru kuṣṭhaṃ
pūgaphalaṃ tathā | saindhavaṃ śṛṅgaveraṃ ca gomūtreṇa virecanam
||65|| nīlinīphalacūrṇaṃ tu
nāgarābhayayostathā | lihyādguḍena salilaṃ paścāduṣṇaṃ pibennaraḥ
||66|| pippalyādikaṣāyeṇa pibetpiṣṭāṃ
harītakīm | saindhavopahitāṃ sadya eṣa yogo virecayet
||67|| harītakī bhakṣyamāṇā nāgareṇa guḍena
vā | saindhavopahitā vā'pi sātatyenāgnidīpanī
||68|| vātānulomanī vṛṣyā cendriyāṇāṃ
prasādanī | santarpaṇakṛtān rogān prāyo hanti harītakī
||69||
phalapradhānaharītakīkalpenāśeṣavairecanikaphalakalpaṃ nirdiśannāha- harītakyā
ityādi| vyādhiśabdo'yaṃ doṣeṣu vyādhiṣu ca vartate| sarveṣāṃ harītakīyogānāṃ
sāmānyaṃ phalaṃ darśayannāha- rasāyanamityādi| sukhopayojyān yogān sarvartukān
sārvadhātukāṃścāha- harītatakītyādi| mātrāpramāṇaṃ madhyeṣu koṣṭhavayobaleṣu
cūrṇakarṣaḥ, uttamādhamayorbuddhyā vikalpanīyaḥ| nīlinī śrīphalikā| sātatyena
nirantaropayogena| sanntarpaṇakṛtā rogāstṛptyādayaḥ, tānuṣṇatvāddīpanatvācca
śamayatīti| atra nāgaraguḍasaindhavādīnāṃ bhinnakāryāṇāṃ
doṣadehadhātubalakālavayo'vasthāntaravikārāpekṣayā vyavasthitavikalpaḥ||62-69||
śītamāmalakaṃ rūkṣaṃ pittamedaḥkaphāpaham | bibhītakamanuṣṇaṃ tu
kaphapittanibarhaṇam
||70|| trīṇyapyamlakaṣāyāṇi satiktamadhurāṇi
ca |71|
harītakīnirdeśādāmalakabibhītakayorapi guṇanirdeśamāha- śītamityādi|
satiktamadhurāṇi ceti pratyekaṃ harītakyādīnāmuktā śaktirguṇataḥ saṃyogataḥ
prabhāvataśca||70||-
triphalā sarvarogaghnī tribhāgaghṛtamūrcchitā
||71|| vayasaḥ sthāpanaṃ cāpi kuryāt
santatasevitā |72|
idānīṃ triphalāyāḥ prayogamāha- triphaletyādi| rogaśabdo'tra tridoṣavacano
vyādhivacano vā| mūrcchitā saṃyuktā||71||-
harītakīvidhānena phalānyevaṃ prayojayet
||72|| virecanāni sarvāṇi... |73|
harītakītyādi||72||-
... viśeṣāccaturaṅgulāt | phalaṃ kāle samuddhṛtya sikatāyāṃ nidhāpayet
||73|| saptāhamātape śuṣkamato
majjānamuddharet | tailaṃ grāhyaṃ jale paktvā tilavadvā prapīḍya ca
||74|| tasyopayogo bālānāṃ yāvadvarṣāṇi
dvādaśa | lihyāderaṇḍatailena kuṣṭhatrikaṭukānvitam
||75|| sukhodakaṃ cānupibedeṣa yogo
virecayet |76|
caturaṅgulāt kiramālakāt, samuddhṛtya ‘phalam’ iti śeṣaḥ| sikatāyāṃ vālukāyāṃ,
nidhāpayet nikṣipet, saptāhamiti sambandhaḥ| ataḥ asmāccaturaṅgulaphalāt|
lihyādityādi| eṣa yogo vātakaphapraśamanaḥ||73-75||-
eraṇḍatailaṃ triphalākvāthena triguṇena tu
||76|| yuktaṃ pītaṃ tathā kṣīrarasābhyāṃ tu
virecayet | bālavṛddhakṣatakṣīṇasukumāreṣu yojitam
||77|| phalānāṃ vidhiruddiṣṭaḥ .... |78|
eraṇḍatailamityādi| triguṇena triphalākvāthena yuktaṃ tathā kṣīrarasābhyāṃ
yuktamiti sambandhaḥ| raso māṃsarasaḥ| bālādiṣu yojitameraṇḍatailaṃ
virecayediti sambandhaḥ||76-77||-
... kṣīrāṇāṃ śṛṇu suśruta! | virecanānāṃ tīkṣṇānāṃ payaḥ saudhaṃ paraṃ matam
||78|| ajñaprayuktaṃ taddhanti viṣavat
karmavibhramāt | vijānatā prayuktaṃ tu mahāntamapi sañcayam
||79|| bhinattyāśveva doṣāṇāṃ rogān hanti ca
dustarān |80|
kṣīrāṇāmityādi| saudhaṃ sehuṇḍabhavam| karmavibhramāt karmāvijñānāt| doṣāṇāṃ
sañcayamiti sambandhaḥ| āśveva śīghrameva||78-79||-
mahatyāḥ pañcamūlyāstu bṛhatyoścaikaśaḥ pṛthak
||80|| kaṣāyaiḥ samabhāgaṃ tu tadaṅgāreṣu
13
śoṣitam | amlādibhiḥ pūrvavattu prayojyaṃ kolasammitam
||81|| mahāvṛkṣapayaḥ pītairyavāgūstaṇḍulaiḥ
kṛtā | pītā virecayatyāśu guḍenotkārikā kṛtā
||82|| leho vā sādhitaḥ samyak
snuhīkṣīrapayoghṛtaiḥ
14| bhāvitāstu snuhīkṣīre pippalyo lavaṇānvitāḥ
||83|| cūrṇaṃ kāmpillakaṃ vā'pi tatpītaṃ
guṭikīkṛtam |84|
mahatyā ityādi| mahatī pañcamūlī bilvādikā| bṛhatyoriti sthūlabṛhatī
laghubṛhatī ceti dve bṛhatyau| ekaśa ityādi| ekīkṛtyāṅgāreṣu viśoṣayet, na
jvaladagnau pākakharatābhayāt| tat sehuṇḍadugdhaṃ pṛthak kaṣāyaiḥ samabhāgaṃ
grāhyam| etena pañcamūlībṛhatīkaṣāyāṇāṃ saptabhāgāḥ, aṣṭamastu
sehuṇḍadugdhasya| amlādibhiḥ kāñjikamastusurādibhiḥ| pūrvavat trivṛdvat|
kolasammitaṃ karṣapramāṇam| mahāvṛkṣetyādi| mahāvṛkṣaḥ sehuṇḍaḥ|
pītairbhāvitaiḥ| guḍe cetyādi| guḍe ca kṛtotkārikā virecayatīti sambandhaḥ|
utkārikā lapsikā| tasyāḥ kalpanā- godhūmān snuhīkṣīreṇa bhāvayitvā,
cūrṇīkṛtya, ghṛtakṣīrādibhiḥ saṃyāvavadutkārikā pacanīyā guḍena| leha ityādi|
lehasya kalpanā kathyate- snuhīkṣīrabhāvitasya godhūmacūrṇasya lehaḥ sādhyaḥ|
anye tu ‘snuhīkṣīrasitāghṛtaiḥ’ iti paṭhanti| tanmate
payo'pyutkārikāyāmivānuktamapi lehe deyam| leho ‘virecayati’
ityatrāpyanuvartate| bhāvitā ityādi ‘virecayanti’ ityatrāpyanuvartate|
cūrṇamityādi| tatpītaṃ snuhīkṣīrabhāvitam| atrāpi ‘virecayati’
ityanuvartate||80-83||-
saptalā śaṅkhinī dantī trivṛdāragvadhaṃ gavām
||84|| mūtreṇāplāvya saptāhaṃ snuhīkṣīre
tataḥ param | kīrṇaṃ tenaiva cūrṇena mālyaṃ vasanameva ca
||85|| āghrāyāvṛtya vā samyaṅmṛdukoṣṭho
viricyate |86|
saptaletyādi| saptalā sehuṇḍabhedaḥ| śaṅkhinī yavatiktā, tasyāḥ phalaṃ mūlaṃ
ca virecakam, anye ‘śaṅkhinī yavatiktābhedaḥ’ ityāhuḥ; apare tu
śvetabudhnāmāhuḥ| dantī dantinī| āragvadhaḥ kiramālakaḥ| āplāvya bhāvayitvā|
kīrṇamavacūrṇitaṃ, tenaiva saptalādicūrṇena, mālyaṃ puṣpam, āghrāya śiṅghitvā;
tenaiva vā cūrṇena kīrṇaṃ bhāvitaṃ vasanaṃ vastramāvṛtya paridhāya; mṛdukoṣṭho
viricyate nānya ityarthaḥ||84-85||-
kṣīratvakphalamūlānāṃ vidhānaiḥ parikīrtitaiḥ | avekṣya samyagrogādīn
yathāvadupayojayet ||86|| trivṛcchāṇā
mitāstisrastisraśca triphalātvacaḥ | viḍaṅgapippalīkṣāraśāṇāstisraśca cūrṇitāḥ
||87|| lihyāt sarpirmadhubhyāṃ ca modakaṃ vā
guḍena vā | bhakṣayenniṣparīhārametacchreṣṭhaṃ virecanam
||88|| gulmaṃ plīhodaraṃ kāsaṃ
halīmakamarocakam | kaphavātakṛtāṃścānyān vyādhīnetadvyapohati
||89||
kṣīratvagityādi| śāṇaḥ karṣacaturtho bhāgaḥ||86-89||
ghṛteṣu taileṣu payaḥsu cāpi madyeṣu mūtreṣu tathā raseṣu | bhakṣyānnalehyeṣu
ca teṣu teṣu virecanānyagramatirvidadhyāt
||90||
anuktānnapāneṣu
15
prayogakalpānnirdiśannāha- ghṛteṣvityādi| bhakṣyaṃ modakaśaṣkulyādi| annaṃ
bhaktādi| agryamatiḥ pradhānabuddhiḥ||90||
kṣīraṃ rasaḥ kalkamatho kaṣāyaḥ śṛtaśca śītaśca tathaiva cūrṇam
16| kalpāḥ ṣaḍete khalu bheṣajānāṃ yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ
||91||
kṣīramityādi| “yantrādipīḍitadravyarasaḥ svarasa ucyate| yaḥ
piṇḍaścārdrapiṣṭānāṃ sa kalkaḥ parikīrtitaḥ|| vahnau tu kvathitaṃ dravyaṃ
śṛtamāhuścikitsakāḥ| upoṣitaṃ niśāyāṃ tu toyasthaṃ śītamucyate|| cūrṇamuṣṇena
sampṛktaṃ tat phāṇṭamabhidhīyate| abhibhūyāmbunoṣṇena kṣaṇāt pūtamitītare”
iti| phāṇṭalakṣaṇaṃ tu prasaṅgāduktam| kaṣāyo dvividhaḥ- śṛtakaṣāyaḥ,
śītakaṣāyaśca| te tu
17
ṣaṭkalpā bhavanti| kalpā vidhayaḥ| anye tvevaṃ paṭhanti “cūrṇaṃ kaṣāyaḥ
śiśiraḥ śṛtaśca tathā ca kalkaḥ svarasastathaiva| pañcaiva kalpāḥ khalu
bheṣajānāṃ yathottaraṃ te guravaḥ pradiṣṭāḥ” iti| te tu svarasa eva
kṣīramantarbhāvayanti, phāṇṭaṃ śītakaṣāye'ntarbhāvayanti||91||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne virecanadravyavikalpavijñānīyo nāma
catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||44||
iti śrīḍalha(hṇa)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutaṭīkāyāṃ
sūtrasthāne catuścatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||44||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘vidhānameṣāṃ vakṣyāmo’ iti pā. ↩
- 2 ‘yūṣo hṛdyaḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘jātarasamāsavaṃ madhugandhikam’ iti pā. ↩
- 4 ‘vakvavaḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘piṇḍaṃ piṇḍaṃ kṛtvetyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘yavān’ iti pā. ↩
- 7 ‘tānabhyāsivya’ iti pā. ↩
- 8 ‘nyaset’ iti pā. ↩
- 9 ‘pūrvavat caturbhāgajātamityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘mūtrabhāvitaiḥ’ iti pā. ↩
- 11 ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 12 ‘vidhānaṃ tvakṣu nirdiṣṭaṃ phalānāmatha vakṣyate’ ityardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 13 ‘tadaṅgārairviśoṣitam’ iti pā. ↩
- 14 ‘snuhīkṣīrasitāghṛtaiḥ’ iti pā. ↩
- 15 ‘anuktānapyeteṣu’ iti pā. ↩
- 16 ‘phāṇṭam’ iti pā. ↩
- 17 ‘tena’ iti pā. ↩