athāto vamanadravyavikalpavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāto vamanadravyetyādi| vikalpāḥ prayogāḥ||1-2||
vamanadravyāṇāṃ
1
phalādīnāṃ madanaphalāni śreṣṭhatamāni bhavanti | atha
madanapuṣpāṇāmātapapariśuṣkāṇāṃ cūrṇaprakuñjaṃ
pratyakpuṣpāsadāpuṣpīnimbakaṣāyāṇāmanyatamenāloḍya madhusaindhavayuktāṃ
puṣpacūrṇamātrāṃ pāyayitvā vāmayet | madanaśalāṭucūrṇānyevaṃ vā
bakularamyakopayuktāni madhulavaṇayuktānyabhiprataptāni;
madanaśalāṭucūrṇasiddhāṃ vā tilataṇḍulayavāgūm | nirvṛttānāṃ vā
nātiharitapāṇḍūnāṃ kuśamūḍhāvabaddhamṛdgomayapraliptānāṃ
yavabu(tu)ṣamudgamāṣaśālyādidhānyarāśāvaṣṭarātroṣitaklinnabhinnānāṃ phalānāṃ
phalapippalīruddhṛtyātape śoṣayet, tāsāṃ dadhimadhupalalavimṛditapariśuṣkāṇāṃ
subhājanasthānāmantarnakhamuṣṭimuṣṇe yaṣṭīmadhukakaṣāye kovidārādīnāmanyatame
vā kaṣāye pramṛdya rātriparyuṣitaṃ
madhusaindhavayuktamāśīrbhirabhimantritamudaṅmukhaḥ
2
prāṅmukhamāturaṃ pāyayedanena mantreṇābhimantrya-
“brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānalānilāḥ| ṛṣayaḥ sauṣadhīgrāmā
bhūtasaṅghāśca pāntu te
||1|| rasāyanamivarṣīṇāṃ devānāmamṛtaṃ yathā
| sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te
||2|| viśeṣeṇa
śleṣmajvarapratiśyāyāntarvidradhiṣu; apravartamāne vā doṣe
pippalīvacāgaurasarṣapakalkonmiśraiḥ salavaṇairuṣṇāmbubhiḥ punaḥ punaḥ
pravartayedāsamyagvāntalakṣaṇāditi | madanaphalamajjacūrṇaṃ vā
tatkvāthaparibhāvitaṃ madanaphalakaṣāyeṇa; madanaphalamajjasiddhasya vā
payasaḥ santānikāṃ kṣaudrayuktāṃ
3, madanaphalamajjasiddhaṃ vā payaḥ, madanaphalamajjasiddhena vā payasā
yavāgūm, adhobhāgāsṛkpittahṛddāhayoḥ; madanaphalamajjasiddhasya vā payaso
dadhibhāvamupagatasya dadhyuttaraṃ dadhi vā
kaphaprasekacchardimūrcchātamakeṣu; madanaphalamajjarasaṃ snehaṃ vā
4
bhallātakasnehavadādāya phāṇitībhūtaṃ lehayet, ātapapariśuṣkaṃ vā tameva
jīvantīkaṣāyeṇa, pitte kaphasthānagate; madanaphalamajjakvāthaṃ vā
pippalyādipratīvāpaṃ, taccūrṇaṃ vā nimbarūpikākaṣāyayoranyatareṇa
santarpaṇakaphajavyādhiharaṃ, madanaphalamajjacūrṇaṃ vā
madhūkakāśmaryadrākṣākaṣāyeṇa | madanaphalavidhānamuktam
||3||
vamanetyādi| phalādīnāmiti phalaṃ madanaphalam, ādigrahaṇāt
kuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavakṛtavedhanāni gṛhyante| madanapuṣpāṇāmiti atra
puṣpaśabdaḥ phale vartate, kāraṇe kāryopacārāt| cūrṇaprakuñcaṃ punarasya
madhyamā mātrā; prakuñcaḥ palaṃ, ‘muṣṭiḥ’ ityeke,
‘karāṅgulicatuṣkamūlāvadhimitaṃ cūrṇam’ ityapare| pratyakpuṣpā apāmārgaḥ,
sadāpuṣpī arkastasya mūlaṃ, nimbaḥ prasiddhaḥ; kaṣāyāṇāṃ
tritvādyogatrayamuktam| puṣpacūrṇamātrāmiti mātrā ca tantrāntare cūrṇaśarāvaḥ,
atra ca mātrāśabdo yathāyogavacano'bhipretaḥ| asyāgre
‘akrūrāśayamupasthitadoṣaṃ mṛdupracchardanaṃ’ iti kecit paṭhanti; tanna,
nibandhakārairapaṭhitatvāt| madanetyādi| śalāṭu āmaṃ phalam| evamiti
evaṃśabdāt pratyakpuṣpādīnāṃ trayaḥ kaṣāyā jñeyāḥ, tena yogā api trayaḥ|
ramyako mahānimbaḥ| abhiprataptāni uṣṇīkṛtāni, ‘pāyayitvā vāmayet’
ityanuvartanīyam| śalāṭucūrṇeṣu yogāntaraṃ nirdiśannāha- madanetyādi| atrāpi
cūrṇasya prakuñca eva, tilataṇḍulayostu yavāgūpramāṇena mātrākalpanaṃ;
lehayitvā vāmayediti jñeyaṃ, lehyatvādyavāgvāḥ| tadevaṃ śalāṭucūrṇeṣu
madanasya catvāro yogāḥ| madanaphalānāṃ pakvānāṃ pradhānaṃ yogaṃ nirdiśannāha-
nirvṛttānāmityādi| nirvṛttānāṃ niṣpannānāṃ nātiharitapāṇḍutvena,
paripākātipāṇḍutve hi vīryātikramaḥ syāt| kuśamūḍhaḥ kuśaviracitaḥ puṭakaḥ|
phalapippalīḥ madanaphalabījāni| tāsāmiti tāsāṃ phalapippalīnām|
antarnakhamuṣṭimiti nakhānāṃ madhye muṣṭirna tu paribhāṣikā palābhidhānā,
antarnakhamuṣṭiṃ yaṣṭīmadhukakaṣāye āturaṃ pāyayediti sambandhaḥ|
kovidāretyādi| kovidārādīnāṃ
saṃśodhanasaṃśamanīyoktānāmekādaśānāmanyatamasyaikatamasya kaṣāye|
etenaikādaśayogā uktāḥ| pramṛdyeti phalapippalīnāmantarnakhamuṣṭimiti
sambandhaḥ| kiṃviśiṣṭamantarnakhamuṣṭiṃ? rātriparyuṣitaṃ madhusaindhavayuktaṃ
ca| āśīrbhirabhimantritamiti iṣṭāśāniṣpādanamantro'pyāśīḥ,
tābhirvedoktābhirabhimantritamantarnakhamuṣṭim| udaṅmukha uttarābhimukho
vaidyaḥ, prāṅmukhaṃ pūrvābhimukhamāturam| abhimantraṇamantramāha-
brahmadakṣetyādi| mantrārthastvadarśanīyaḥ, āvṛttyaiva kevalayā mantrāṇāṃ
phaladatvāt| asya yogasya viṣayaṃ niyamayannāha- viśeṣeṇetyādi| viśeṣeṇa
atiśayena, śleṣmajvarādiṣu ‘deya’ ityadhyāhāraḥ| apravartamānasya doṣasya
pravartane hetuṃ darśayannāha- apravartamāna ityādi|
durvamanabahudoṣaviṣayayogamāha- madanetyādi| madanaphalamajjā
madanaphalamadhyasya snigdho bhāgaḥ, ‘sakalameva madanaphalam’ ityanye|
madanaphalakaṣāyeṇa ‘pāyayet’ ityadhyāhāraḥ| madanetyādi| santānikāmiti
lehayediti sambandhaḥ; santānikā kṣīrasyoparitanaḥ styāno bhāgaḥ|
madanaphalamajjasiddhaṃ vā payaḥ pāyayedityadhyāhāraḥ; atrāpi prakuñcaḥ|
madanaphalapakvasiddhena vā payasā yavāgūṃ lehayediti sambandhaḥ|
payaḥsantānikāyavāgūnāṃ viṣayamāha- adhobhavaraktapitte pittakṛtahṛdayadāhe
ca| madanetyādi| dadhyuttaraṃ saraṃ, lehayediti sambandhaḥ| dadhi vā ‘pāyayet’
ityadhyāhāraḥ| etadyogadvayamuktam| madanetyādi| madanaphalamajjarasaṃ
phāṇitībhūtaṃ kākavībhūtaṃ lehayediti sambandhaḥ| bhallātakasnehavadādāyeti
dvivraṇīyoktena vidhinā| ātapetyādi jīvantīkaṣāyeṇa ātapaviśuṣkaṃ tameva
madanaphalamajjarasaṃ ‘pāyayet’ iti śeṣaḥ| jīvantī śuṣkayāvanālavarṇā
latauṣadhī parvavatī| etayoryogayorviṣayamāha- pitte kaphasthānagate iti|
madanaphalamajjakvāthaṃ vetyādi madanaphalamajjakvāthaṃ vetyādyeko yogaḥ|
taccūrṇaṃ vā nimbarūpikākaṣāyayoranyatareṇeti yogadvayaṃ; taccūrṇaṃ
madanaphalamajjacūrṇaṃ, rūpikā arkaḥ| eteṣāṃ trayāṇāṃ yogānāṃ viṣayaṃ
niyamayannāha- santarpaṇetyādi| madanaphalamajjacūrṇaṃ vā
madhukakāśmaryadrākṣākaṣāyeṇetyādi dvātriṃśattamaṃ yogaṃ kecit paṭhanti,
tannecchati gayī| vyākhyātamevopasaṃharannāha- madanetyādi|
etenāpravartanavyāpaccikitsāṃ vihāya madanaphalayogā ekatriṃśaduktāḥ||3||
jīmūtakakusumacūrṇaṃ pūrvavadeva kṣīreṇa, nirvṛtteṣu kṣīrayavāgūṃ, romaśeṣu
santānikāṃ, aromaśeṣu dadhyuttaraṃ, haritapāṇḍuṣu dadhi, tatkaṣāyasaṃsṛṣṭāṃ vā
surāṃ kaphārocakakāsaśvāsapāṇḍurogayakṣmasu; paryāgateṣu
madanaphalamajjavadupayogaḥ ||4||
madanaphalasya paścājjīmūtakaṃ darśayannāha- jīmūtaketyādi| jīmūtako devadālī|
pūrvavadeveti pratyakpuṣpādidravyatrayakvāthaistrayo yogāḥ puṣpacūrṇasya| anye
tu carake pratyakpuṣpādiyogā na santīti kṣīreṇaivānyamekaṃ yogamicchanti,
pūrvavadityanena prakuñcaṃ madhusaindhavādiyuktaṃ cāmananti| nirvṛtteṣvityādi|
nirvṛtteṣu jātamātreṣu; kṣīrayavāgūṃ jīmūtaśalāṭukvathitakṣīrayavāgūm|
romaśeṣvityādi| romaśeṣu kaṭhināvasthāṃ prāpteṣu; santānikāmiti
jīmūtacūrṇakvathitakṣīrasantānikām| aromaśeṣvityādi aromaśeṣu bṛhattameṣu,
cūrṇakvathitakṣīrasya dadhibhāvaṃ gatasyottaraṃ sarakam| haritapāṇḍuṣvityādi
haritapāṇḍuṣu kaṭhinatameṣu taccūrṇakvathitakṣīrasya dadhi|
tatkaṣāyasaṃsṛṣṭāmiti jīmūtakakaṣāyakṛtām| tasyāstu kalpanaṃ- jīmūtakvāthe
māṣāḥ sādhanīyāḥ, jīmūtakasya kvāthenaiva śālitaṇḍulāḥ prakṣālanīyāḥ, māṣāḥ
śālitaṇḍulāste ca saṅkṣudyaikatra piṇḍāḥ kāryāḥ, tāñ śuṣkacūrṇitān
kṛtvā'paraśālītaṇḍulacūrṇaṃ piṣṭapācanikāyāṃ jīmūtakaṣāyoṣmaṇā
samyagutsvedyāvatārayet, tataḥ svinnaśītalasya tasya piṣṭasya trayo bhāgāḥ,
kiṇvabhāgaścaturthaḥ, sandhānārthe bhārgīkvāthaḥ, tatsarvaṃ kalaśe nidhāpitaṃ
jātarasaṃ surā bhavati; paiṣṭīyaṃ, tenātra nāsti guḍo na vā madhu; anye punaḥ
‘atrānukto'pi guḍo dātavyaḥ’ ityāhuḥ| guḍapramāṇaṃ
tvarśonirdiṣṭābhayāriṣṭakvāthaśeṣadroṇe guḍapalaśatadvayaṃ
prakṣepavibhāgaparibhāṣārūpeṇa sarvatra| anye tu ‘jīmūtakaṣāyeṇa saha
surāmeva, na punarjīmūtakaṣāyasādhitām’ iti vadanti| jīmūtakusumacūrṇaṃ
vetyādīnāṃ yogānāṃ viṣayamāha- kaphetyādi| ‘dadyāt’ iti śeṣaḥ| paryāgateṣu
nātiharitapāṇḍuṣvatideśena yogaṃ nirdiśannāha- paryāgateṣvityādi|
madanaphalamajjavaditivatkaraṇānmadanapuṣpaśalāṭuyogān varjayitvā'nye ye
madanaphalayogāste sarve paryāgateṣu jīmūtakeṣu vijñeyāḥ| etena
paryāgatajīmūtakayogāścaturviṃśatiruktāḥ| ‘paryāgateṣu paripakveṣu’
ityanye||4||
tadvadeva kuṭajaphalavidhānam ||5||
kuṭajaphalayogānnirdiśannāha- tadvadityādi| atrāpi jīmūtakavaccaturviṃśatiyogā
jñeyāḥ||5||
kṛtavedhanānāmapyeṣa eva kalpaḥ ||6||
kṛtavedhanayogānnirdiśannāha- kṛtavedhanānāmityādi| atrāpi
kuṭajavaccaturviṃśatiyogā ityarthaḥ| kṛtavedhanaṃ kośātakī||6||
ikṣvākukusumacūrṇaṃ vā pūrvavat
5, evaṃ kṣīreṇa, kāsaśvāsacchardikapharogeṣūpayogaḥ
||7||
ikṣvākuyogānnirdiśannāha- ikṣvākvityādi| ikṣvākuḥ kaṭukālābūḥ| evaṃ kṣīreṇa
tathā pūrvavanmadanaphalavat; na punaḥ kuṭajavat kṛtavedhanavacca, tayoḥ
puṣpaśalāṭuvarjanāt| iti madanaphalavadekatriṃśat, tathā pūrvagrahaṇena surā
gṛhyate, etenekṣvākuyogāstrayastriṃśaduktāḥ||7||
dhāmārgavasyāpi madanaphalamajjavadupayogaḥ; viśeṣatastu
garagulmodarakāsaśvāsaśleṣmāmayeṣu vāyau ca kaphasthānagate
||8||
dhāmārgavayogānnirdiśannāha- dhāmārgavasyetyādi| etena dhāmārgavasya
caturviṃśatiyogāḥ| apiśabdāt puṣpaśalāṭukṣīrasurāyogāśca| vamanadravyeṣu
sarveṣāmevātideśayogānāṃ madanaphalatulyakalpānāṃ madanaphalayogaviṣaya eva
viṣayo nāpūrvaḥ||8||
kṛtavedhanaphalapippalīnāṃ vamanadravyakaṣāyaparipītānāṃ
bahuśaścūrṇamutpalādiṣu dattamāghrātaṃ vāmayati, tattvanavabaddhadoṣeṣu
yavāgūmākaṇṭhātpītavatsu ca vidadhyāt | vamanavirecanaśirovirocanadravyāṇyevaṃ
vā pradhānatamāni bhavanti ||9||
kṛtavedhanetyādi| kṛtavedhanagrahaṇaṃ samastajīmūtakabhedajñāpakam|
paripītānāmiti bhāvitānām| utpalādiṣviti
ādigrahaṇādraktotpalakumudapuṇḍarīkasaugandhikāni gṛhyante| tasya
prayogaviśeṣasya viṣayaṃ darśayannāha- tattvityādi| tattu prāguktaṃ cūrṇaṃ
vidadhyāditi sambandhaḥ| keṣu? anavabaddhadoṣeṣu atyutkliṣṭadoṣeṣu
puruṣeṣvityarthaḥ| punarapi kiṃviśiṣṭeṣu? yavāgūmākaṇṭhāt pītavatsu ca|
‘tadanavabaddhadoṣeṣu’ iti kecit paṭhanti| bhāvanāyāḥ phalātiśayaṃ
darśayannāha- vamanetyādi| evamiti taddravyasvarasairbahuśo bhāvitāni||9||
bhavataścātra- vamanadravyayogāṇāṃ
6
digiyaṃ samprakīrtitā | tān vibhajya yathāvyādhi kālaśaktiviniścayāt
||10|| kaṣāyaiḥ svarasaiḥ kalkaiścūrṇairapi
ca buddhimān | peyalehyādyabhojyeṣu vamanānyupakalpayet
||11||
vamanadravyetyādi| digiyaṃ samprakīrtiteti iyaṃ dik samprakīrtitā
kathitetyarthaḥ| tān vāntidravyavikalpān, vibhajya pṛthakkṛtya, yathāvyādhi
‘vamanānyupakalpayet’ ityagretanena sambandhaḥ| kasmāt? kālaśaktiviniścayāt|
keṣu vamanānyupakalpayedityāha- peyalehyādyabhojyeṣu| kaiḥ kṛtvā?
kaṣāyairityādibhiḥ| kaṣāyaiḥ śṛtaśītaphāṇṭabhedāttrividhaiḥ, svarasaiḥ
yantrādipīḍitārdradravyotthaiḥ, kalkairdṛṣadi piṣṭaiḥ, cūrṇaiḥ
śuṣkapeṣaṇāṇūkṛtāvayavaiḥ| apiśabdādvamanadravyapakvaiḥ snehairityanuktaṃ
samuccīyate| bhojyagrahaṇānmodakotkārikāśaṣkulīprabhṛtīnāṃ grahaṇam||10-11||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vamanadravyavikalpavijñānīyo nāma
tricatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ ||43||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne tricatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||43||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘puṣpādipūrvakatvāt pakvamadanaphalasya tatprayogasya ca vamanatvāt tatpuṣpādiprayogāneva krameṇāha- tatra madanapuṣpāṇāmityādi| pratyakpuṣpā apāmārgaḥ, tasyeha mūlam| nirvṛttānāṃ pakvānām| nātiharitapāṇḍūnāmityanenābhimatapākāvasthocyate| klinnabhinnānāmiti yathoktavidhinā, ata evāvasthitatvena klinnānāṃ satāṃ yatnena bhinnānām| pippalī madanaphalamadhyabījam| rātriparyuṣitamityanena śītakaṣāyaṃ grāhayati| viśeṣeṇeti vacanena sarvavāmanīyaviṣayatāṃ cāsya vidherdarśayati| eteṣu vamanaprayogeṣu vakṣyamāṇeṣu ca pūrvakarma snehādi uttarakarma ca peyādi vakṣyamāṇaṃ sarvaṃ yojanīyam|’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘madhusaindhavayuktamudaṅmukhaḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘kṣaudrayuktāṃ’ iti kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 4 ‘madanaphalamajjarasaṃ snehaṃ veti yogadvaye majjarasaṃ phāṇitībhūtaṃ snehaṃ vā bhallātakasnehavidhinā gṛhītam| phāṇitībhūtamiti kvathanāttantulībhūtam| bhallātakasnehavidhānaṃ ca dvivraṇīye vaktavyam|’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘pūrvavadeva’ iti pā. ↩
- 6 ‘vāntidravyavikalpānāṃ’ iti pā. ↩