athāta ityādi| rasaviśeṣo madhurādiḥ, tasya vijñānaṃ viśiṣṭaṃ jñānam||1-2||
ākāśapavanadahanatoyabhūmiṣu
2
yathāsaṅkhyamekottaraparivṛddhāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ, tasmādāpyo rasaḥ
| parasparasaṃsargāt parasparānugrahāt parasparānupraveśācca sarveṣu sarveṣāṃ
sānnidhyamasti, utkarṣāpakarṣāttu grahaṇam | sa khalvāpyo rasaḥ
śeṣabhūtasaṃsargādvidagdhaḥ ṣoḍhā vibhajyate; tadyathā- madhuro'mlo lavaṇaḥ
kaṭukastiktaḥ kaṣāya iti | te ca bhūyaḥ parasparasaṃsargāttriṣaṣṭidhā
bhidyante | tatra, bhūmyambuguṇabāhulyānmadhuraḥ, bhūmyagniguṇabāhulyādamlaḥ,
toyāgniguṇabāhulyāllavaṇaḥ
3, vāyvagniguṇabāhulyāt kaṭukaḥ, vāyvākāśaguṇabāhulyāttiktaḥ,
pṛthivyanilaguṇabāhulyāt kaṣāya iti ||3||
rasasāmānyasya prathamaṃ kāraṇasambhavaṃ darśayannāha- ākāśetyādi|
ākāśapavanadahanatoyabhūmiṣu yathāsaṅkhyaṃ śabdasparśarūparasagandhā ‘jāyante’
iti śeṣaḥ| kiṃviśiṣṭāste? ekottaraparivṛddhā iti; tathāhi- śabdaguṇamākāśaṃ,
śabdasparśaguṇo vāyuḥ, śabdasparśarūpaguṇaṃ tejaḥ, śabdasparśarūparasaguṇā
āpaḥ, śabdasparśarūparasagandhaguṇā pṛthvī; parasparaṃ
bhūtānupraveśāditthamekottarā vṛddhirjñeyā| āpyo jalasambhavaḥ| tatra
sarveṣveva bhūteṣu sarvabhūtānāṃ sānnidhyamastīti darśayannāha-
parasparasaṃsargādityādi| parasparasaṃsargāt anyonyasaṃyogāt,
parasparānugrahāt anyonyopakārāt, parasparānupraveśāt anupraveśādekātmībhāvāt,
sarveṣu bhūteṣu, sarveṣāmākāśādīnāṃ, sarveṣu dravyeṣvityanye| sarveṣu bhūteṣu
sarvabhūtānāṃ sānnidhyamastīti sarva eva guṇāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ
prāpnuvantītyāha- utkarṣāpakarṣādityādi|- utkarṣo vṛddhiḥ, apakarṣo hrāsaḥ;
ākāśādhike dravye śabdo'dhikaḥ, vātādhike dravye sparśo'dhikaḥ, evaṃ śeṣeṣu
bhūteṣu śeṣaguṇāḥ; tena sarveṣāmeva bhūtānāṃ
sarvātmakatve'pyutkarṣeṇābhidhānādāpya eva rasaḥ| yadi punarasau rasa āpya eva
nānyabhūtajaḥ, sa evamapāṃ svabhāvenāvyaktarasatvāttenāpyavyaktarasena
bhavitavyamityāha- śeṣetyādi| pānīyādanyāni bhūtāni śeṣabhūtāni, teṣāṃ
saṃsargo milanaṃ, tato hetorāpyo raso'vyakto'pi
kālasahāyabhūmiviyadanilānalasaṃsargeṇa paripākāntaraṃ gataḥ, ṣoḍhā vibhajyate
ṣaṭ prakāro bhavati| tatra yasya yasya śeṣabhūtasya saṃsargādyo yo rasa
utpadyate taṃ taṃ rasaṃ darśayannāha- tatretyādi| nanu ca, śeṣabhūtasaṃsargaḥ
pratipādanīyaḥ, tat kathamudakopādanam? ucyate- niṣpattāveva
toyaprādhānyamuktaṃ; viśeṣe tu na prāpnotīti viśeṣe'pi toyasya
prādhānyapratipādanāya pṛthivyambuguṇabāhulyādityuktaṃ,
‘toyāgniguṇabāhulyādamla’ ityeke paṭhanti||3||
tatra, madhurāmlalavaṇā vātaghnāḥ, madhuratiktakaṣāyāḥ pittaghnāḥ,
kaṭutiktakaṣāyāḥ śleṣmaghnāḥ ||4||
ṣaṇṇāṃ rasānāṃ kriyāviśeṣaṃ darśayannāha- tatretyādi||4||
tatra vāyorātmaivātmā, pittamāgneyaṃ, śleṣmā saumya iti
||5||
doṣāṇāmutpattikāraṇamāha- tatretyādi| ātmaivātmeti ātmaiva yoniḥ, vāyuto
vātotpattirityarthaḥ; pittamāgneyamiti analaḥ pittasya yonirityarthaḥ; śleṣmā
saumya iti somādutpadyata ityarthaḥ||5||
ta ete rasāḥ svayonivardhanā, anyayonipraśamanāśca
||6||
ta ete ityādi| svayonivardhanā iti yebhyaḥ kāraṇebhyo madhurādayo rasā
utpadyante tāni vardhayantītyarthaḥ||6||
kecidāhuḥ- agnīṣomīyatvājjagato rasā dvividhāḥ- saumyā āgneyāśca |
madhuratiktakaṣāyāḥ saumyāḥ; kaṭvamlalavaṇā āgneyāḥ | tatra madhurāmlalavaṇāḥ
snigdhā guravaśca, kaṭutiktakaṣāyā rūkṣā laghavaśca; saumyāḥ śītāḥ, āgneyā
uṣṇāḥ ||7||
kecidityādi| agnīṣomīyatvāditi agniśca somaśca yonirjagata
ityarthaḥ|saumyāścāgneyāśceti cakāradvayāt sneharūkṣagurutvalaghutvairapi
dvaividhyaṃ sūcayati||7||
tatra śaityaraukṣyalāghavavaiśadyavaiṣṭambhyaguṇalakṣaṇo vāyuḥ, tasya
samānayoniḥ kaṣāyo rasaḥ; so'sya śaityācchaityaṃ vardhayati, raukṣyādraukṣyaṃ,
lāghavāllāghavaṃ, vaiśadyādvaiśadyaṃ, vaiṣṭambhyādvaiṣṭambhyamiti; (1) |8|
madhuretyādi| samānayoniḥ tulyayonirityarthaḥ||8(1)||
auṣṇyataikṣṇyaraukṣyalāghavavaiśadyaguṇalakṣaṇaṃ pittaṃ, tasya samānayoniḥ
kaṭuko rasaḥ; so'sya auṣṇyādauṣṇyaṃ vardhayati, taikṣṇyāttaikṣṇyaṃ,
raukṣyādraukṣyaṃ, lāghavāllāghavaṃ, vaiśadyādvaiśadyamiti(2) |8|
auṣṇyetyādi||8(2)||
mādhuryasnehagauravaśaityapaicchilyaguṇalakṣaṇaḥ śleṣmā; tasya
samānayonirmadhuro rasaḥ, so'sya mādhuryānmādhuryaṃ vardhayati, snehāt snehaṃ,
gauravādgauravaṃ, śaityācchaityaṃ, paicchilyātpaicchilyamiti (3)
||8|| tasya punaranyayoniḥ kaṭuko rasaḥ; sa
śleṣmaṇaḥ pratyanīkatvāt kaṭukatvānmādhuryamabhibhavati, raukṣyāt snehaṃ,
lāghavādgauravam, auṣṇyācchaityaṃ, vaiśadyāt paicchilyamiti |
tadetannidarśanamātramuktaṃ bhavati (4)
||8||
mādhuryetyādi| tasya śleṣmaṇaḥ| pratyanīkatvāt viruddhatvāt|
nidarśanamātramuktamiti dṛṣṭāntamātramuktam||8(3-4)||
rasalakṣaṇamata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- tatra, yaḥ paritoṣamutpādayati prahlādayati
tarpayati jīvayati mukhopalepaṃ janayati śleṣmāṇaṃ cābhivardhayati sa
madhuraḥ; yo dantaharṣamutpādayati mukhāsrāvaṃ janayati śraddhāṃ cotpādayati
so'mlaḥ; yo bhaktarucimutpādayati kaphaprasekaṃ janayati mārdavaṃ cāpādayati
sa lavaṇaḥ; yo jihvāgraṃ bādhate udvegaṃ janayati śiro gṛhṇīte nāsikāṃ
srāvayati sa kaṭukaḥ; yo gale coṣamutpādayati mukhavaiśadyaṃ janayati
bhaktaruciṃ cāpādayati harṣaṃ ca sa tiktaḥ; yo vaktraṃ pariśoṣayati jihvāṃ
stambhayati kaṇṭhaṃ badhnāti hṛdayaṃ karṣati pīḍayati ca sa kaṣāya iti
||9||
rasalakṣaṇamityādi| paritoṣaḥ parituṣṭiḥ| prahlādayati sukhamutpādayati|
tarpayati tṛptiṃ karoti| jīvayati prāṇān dhārayati| upalepo malavṛddhiḥ|
dantaharṣo dantakuṇṭhatā| kaphaprasekaḥ śleṣmāsrāvaḥ| śiro gṛhṇīte
udvejakatvena, na tu kaphavātavedanābhiḥ| coṣa ākarṣaṇam| harṣo
romaharṣaḥ||9||
rasaguṇānata
4
ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- tatra, madhuro raso
rasaraktamāṃsamedo'sthimajjaujaḥśukrastanyavardhanaścakṣuṣyaḥ keśyo varṇyo
balakṛtsandhānaḥ
5
śoṇitarasaprasādano bālavṛddhakṣatakṣīṇahitaḥ
ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamastṛṣṇāmūrcchādāhapraśamanaḥ ṣaḍindriyaprasādanaḥ
kṛmikaphakaraśceti; sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamāsevyamānaḥ
kāsaśvāsālasakavamathuvadanamādhuryasvaropaghātakṛmigalagaṇḍānāpādayati
tathā'rbudaślīpadabastigudopalepābhiṣyandaprabhṛtīñjanayati(1) |10|
rasaguṇānityādi| ṣaṣṭhamindriyaṃ manaḥ| tasyedānīmatisevyamānasyātisevāṃ
doṣakarīṃ nidarśayannāha- sa evaṅguṇa ityādi||10(1)||
amlo jaraṇaḥ pācano dīpanaḥ pavananigrahaṇo'nulomanaḥ koṣṭhavidāhī bahiḥśītaḥ
6
kledanaḥ prāyaśo hyadyaśceti; sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupasevyamāno
dantaharṣanayanasammīlanaromasaṃvejanakaphavilayanaśarīraśaithilyānyāpādayati,
tathā
kṣatābhihatadagdhadaṣṭabhagnarugṇaśūnapracyutāvamūtritavisarpitacchinnabhinnaviddhotpiṣṭādīni
pācayatyāgneyasvabhāvāt paridahati kaṇṭhamuro hṛdayaṃ ceti(2) |10|
amlasya sevitasya guṇān darśayannāha- amla ityādi| jaraṇa āhārasya| pācano
doṣāmayoḥ śothasya vā| anulomano vātamūtrapurīṣāṇām| tasyaikasyātisevitasya
doṣaṃ nirdiśannāha- sa evaṅguṇa ityādi| romasaṃvejanaṃ romāñcaḥ|
abhihatamabhighātaḥ, daṣṭaṃ vyāḍādibhiḥ, bhagnaṃ kāṇḍabhagnādyanekadhā, rugṇaṃ
vakrībhūtaṃ, pracyutaṃ bhraṣṭaṃ svasthānāt, avamūtritaṃ mūtraviṣāṇāṃ jantūnāṃ
mūtrasaṅgaḥ, visarpitaṃ sparśaviṣāṇāṃ jantūnāṃ visarpitasaṅgaḥ, chinnaṃ
niḥśeṣataḥ, bhinnaṃ koṣṭhādi, viddhaṃ sirādi, utpiṣṭaṃ
prahāracūrṇitādi||10(2)||
lavaṇaḥ saṃśodhanaḥ pācano viśleṣaṇaḥ kledanaḥ śaithilyakṛduṣṇaḥ
sarvarasapratyanīko
7
mārgaviśodhanaḥ sarvaśarīrāvayavamārdavakaraśceti; sa evaṅguṇo'pyeka
evātyarthamāsevyamāno
gātrakaṇḍūkoṭhaśophavaivarṇyapuṃstvopaghātendriyopatāpamukhākṣipākaraktapittavātaśoṇitāmlīkāprabhṛtīnāpādayati(3)
|10|
lavaṇarasaguṇakarmāṇi darśayannāha- lavaṇa ityādi| saṃśodhano
vamanavirecanābhyāṃ, vraṇasya ca duṣṭasya| viśleṣaṇa iti pṛthakkaraṇaḥ
pratyavayavānāṃ, cheditvāt| kledano vraṇasya| sarvarasānāṃ pratyanīko vipakṣa
ucchedaka ityarthaḥ| mārgaviśodhano mūtranāḍīvraṇādimārgaviśodhanaḥ|
tasyātisevyamānasya doṣaṃ darśayannāha- sa evaṅguṇa ityādi| koṭhaḥ pīḍakāḥ,
puṃstvopaghātaḥ śukrakṣayaḥ, indriyopatāpaḥ cakṣurādīnāṃ svakarmaguṇahāniḥ,
amlīketi amlodgāraḥ| āpādayati karoti||10(3)||
kaṭuko dīpanaḥ pācano rocanaḥ śodhanaḥ
sthaulyālasyakaphakṛmiviṣakuṣṭhakaṇḍūpraśamanaḥ
sandhibandhavicchedano'vasādanaḥ stanyaśukramedasāmupahantā ceti; sa
evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupasevyamāno
bhramamadagalatālvoṣṭhaśoṣadāhasantāpabalavighātakampatodabhedakṛt
karacaraṇapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu ca vātaśūlānāpādayati(4) |10|
kaṭukasya prakṛtikarma nirdiśannāha- kaṭuka ityādi| avasādana anutsāhakṛt|
tasyaivātisevitasya doṣaṃ nirdiśannāha- sa evaṅguṇa ityādi|
bhramaścakrārūḍhasyeva; mada unmādapūrvarūpaṃ, harṣakṣayo vā||10(4)||
tiktaśchedano rocano dīpanaḥ śodhanaḥ kaṇḍūkoṭhatṛṣṇāmūrcchājvarapraśamanaḥ
stanyaśodhano viṇmūtrakledamedovasāpūyopaśoṣaṇaśceti; sa evaṅguṇo'pyeka
evātyarthamupasevyamāno
gātramanyāstambhākṣepakārditaśiraḥśūlabhramatodabhedacchedāsyavairasyānyāpādayati(5)
|10|
tiktasya prakṛtikarma nirdiśannāha- tikta ityādi| rocana iti
itarabhakṣyavastūnāṃ, na punaḥ svayameva| tasyāpyatisevitasya doṣaṃ
nirdiśannāha- manyāstambhetyādi| manye dve, tayoḥ stambha iti||10(5)||
kaṣāyaḥ saṅgrāhako ropaṇaḥ stambhanaḥ śodhano lekhanaḥ śoṣaṇaḥ pīḍanaḥ
kledopaśoṣaṇaśceti; sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupasevyamāno
hṛtpīḍāsyaśoṣodarādhmānavākyagrahamanyāstambha-
gātrasphuraṇacumucumāyanākuñcanākṣepaṇaprabhṛtīñjanayati
8||10||
kaṣāyasya prakṛtikarma nirdiśannāha- kaṣāya ityādi| ropaṇo vraṇasya| stambhano
gātrāṇāṃ, mṛdūnāṃ vā dṛḍhīkaraṇaḥ| śodhano vraṇasya| lekhano
vraṇādyutsannamāṃsasya| śoṣaṇo dravadhātoḥ, vraṇamehādīnāṃ vā| pīḍano vraṇasya
hṛdayasya vā, vātakāritvāt| tasyāpyatisevayā doṣamāha- sa evaṅguṇa ityādi|
cumacumāyanaṃ rājikāliptasyeva tvakpīḍā, ākṣepaṇamatiśayena kampanam|
prabhṛtigrahaṇādanyānapi vātavikārānarditādīn karoti||10||
ataḥ sarveṣāmeva dravyāṇyupadekṣyāmaḥ | tadyathā- kākolyādiḥ
kṣīraghṛtavasāmajjaśāliṣaṣṭikayavagodhūmamāṣaśṛṅgāṭakakaserukatrapusairvārukarkārukālābūkālindakataka-
giloḍyapriyālapuṣkarabījakāśmaryamadhūkadrākṣākharjūrarājādanatālanālikerekṣuvikārabalātibalātmaguptā-
vidārīpayasyāgokṣurakakṣīramoraṭamadhūlikākūṣmāṇḍaprabhṛtīni
9
samāsena madhuro vargaḥ;
dāḍimāmalakamātuluṅgāmrātakakapitthakaramardabadarakolaprācīnāmalakatintiḍīkakośāmrakabhavyapārāvata-
vetraphalalakucāmlavetasadantaśaṭhadadhitakrasurāśuktasauvīrakatuṣodakadhānyāmlaprabhṛtīni
samāsenāmlo vargaḥ;
saindhavasauvarcalaviḍapākyaromakasāmudrakapaktrimayavakṣāroṣaraprasūtasuvarcikāprabhṛtīni
samāsena lavaṇo vargaḥ; pippalyādiḥ surasādiḥ
śigrumadhuśigrumūlakalaśunasumukhaśītaśivakuṣṭhadevadāruhareṇukāvālgujaphala-
caṇḍāguggulumustalāṅgalakīśukanāsāpīluprabhṛtīni sālasārādiśca prāyaśaḥ kaṭuko
vargaḥ;
āragvadhādirguḍūcyādirmaṇḍūkaparṇīvetrakarīraharidrādvayendrayavavaruṇasvādukaṇṭakasaptaparṇabṛhatīdvayaśaṅkhinīdravantī-
trivṛtkṛtavedhanakarkoṭakakāravellavārtākakarīrakaravīrasumanaḥśaṅkhapuṣpyapāmārgatrāyamāṇāśokarohiṇīvaijayantī-
suvarcalāpunarnavāvṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīni samāsena tikto vargaḥ;
nyagrodhādirambaṣṭhādiḥ priyaṅgvādī
rodhrādistriphalāśallakījambvāmrabakulatindukaphalāni
katakaśākaphalapāṣāṇabhedakavanaspatiphalāni sālasārādiśca prāyaśaḥ
kuruvakakovidārakajīvantīcillīpālaṅkyāsuniṣaṇṇakaprabhṛtīni varakādayo
10
mudgādayaśca samāsena kaṣāyo vargaḥ ||11||
ata ityādi| ato'nantaraṃ, sarveṣāṃ rasānāṃ dravyāṇyupadekṣyāmaḥ| kṣīretyādi|
śṛṅagāṭakaṃ dvividhaṃ sthūlālpabhedena; trapusaṃ ‘tirasī
11
’ iti loke; ervāruḥ romaśā karkaṭī; giloḍyaḥ kālaṅkatakaḥ śitoḍyakandaḥ
prāvṛḍjātaḥ śaṇapatrikākāravallīyukto ‘gilloṭhī
12
’ iti loke; ‘aṅga(ṅka)loḍya’ ityanye paṭhanti, cicco(ñco)ṭakamiti ca
vyākhyānayanti; priyālaścāraḥ; puṣkarabījaṃ padmabījaṃ; rājādanaḥ kṣīrikaḥ;
payasyā vidārībhedaḥ; kṣīramoraṭaḥ kilāṭamastu, ‘pīluparṇī’ ityeke; madhulikā
markaṭakaḥ| dāḍimetyādi prācīnāmalakaḥ ‘pānīyāmalaka’ iti loke; bhavyaphalaṃ
‘karmaraṅga’ ityeke, ‘tālaphalasadṛśamahāvalkalaṃ kaṣāyāmlamadhuraṃ’ ityanye;
pārāvataḥ kāmarūpe madhurāmlarasaphalaṃ; dantaśaṭho jambīraḥ; śuktaṃ
sandhānakaviśeṣaścukramiti loke; sauvīrakatuṣodake nistuṣasatuṣayavakṛte
trivṛtkaṣāyasahite sandhāne; dhānyāmlaṃ kāñjikaṃ;
prabhṛtigrahaṇācchāṇḍākyādīnāmavabodhaḥ| saindhavetyādi pākyamudbhidaṃ;
romakaṃ śākambharīdeśotthaṃ, śvetalavaṇamityanye; sāmudraṃ samudrasamīpabhavaṃ
gurjararāṣṭre
13
pracuraṃ bhavati; pakrimaṃ pākābhinirvṛttaṃ, ‘phullālavaṇam’ ityucyate;
ūṣaraprasūtamūṣaralavaṇaṃ; prabhṛtigrahaṇāṭṭaṅkaṇakṣārādīnāmavabodhaḥ|
pippalyādirityādi| śītaśivaṃ karpūram, avalgujaphalaṃ bākucībījaṃ, caṇḍā
ajamodākārā sugandhidravyaṃ, lāṅgalakī kalikārikā, śukanāsā syonākaḥ|
āragvadhādirityādi maṇḍūkaparṇī brāhmī, vetrakarīro vetrāṅkuraḥ, svādukaṇṭako
vikaṅkataḥ ‘vṛkṣakaṇṭakārikā’ iti prasiddhaḥ, śaṅkhinī yavatiktābhedaḥ,
kṛtavedhanaḥ kośātakī, sumanā jātī, aśokarohiṇī kaṭukā, vaijayantī tarkārī,
suvarcalā sūryāvartaḥ, vṛścikālī vṛścikapatrī, jyotiṣmatī kākamardanikā|
nyagrodhādirityādi| katakaḥ toyaprasādanaphalaḥ, śākaḥ
kharamasṛṇapatrapṛṣṭhodaraḥ, tayoḥ phalam; vanaspatayo nyagrodhādayaḥ, teṣāṃ
phalāni| sālasārādestiktānusaratvāt kathaṃ kaṣāyavarge'sya pāṭha ityāha-
prāyaśaḥ; ‘kaṣāya’ iti śeṣaḥ| kuruvakaḥ kaṇṭaselayākaḥ, kovidāraḥ kāñcanārakaḥ
(‘kovidāramapi kāñcanārakaṃ mallikāṃ vicakilaṃ vidurbudhāḥ’- iti halāyudhaḥ
14|), jīvantī ḍoḍī, cillī kṣetravāstukaḥ, pālaṅkyā śākaviśeṣaḥ ‘pālaṅka’ iti
loke, suniṣaṇṇakaḥ sirivālikā, ‘catuṣparṇī’ ityapare, varakādayaḥ kudhānyāni,
mudgādayo vaidalāḥ||11||
tatraiteṣāṃ rasānāṃ saṃyogāstriṣaṣṭirbhavanti | tadyathā- pañcadaśa dvikāḥ,
viṃśatistrikāḥ, pañcadaśa catuṣkāḥ, ṣaṭ pañcakāḥ, ekaśaḥ ṣaḍrasāḥ, ekaḥ ṣaṭka
iti | teṣāmanyatra prayojanāni vakṣyāmaḥ
||12||
tatretyādi| eṣāṃ tu vivaraṇamuttaramantre svayamevācāryaḥ kariṣyati,
asmābhistu granthabāhulyabhayādvivaraṇaṃ na kṛtam| dviṣaṣṭidoṣabhedeṣu
dviṣaṣṭī rasabhedā yojyāḥ, svasthe tu ṣaḍeva samuditāḥ||12||
bhavati
15
cātra- jagdhāḥ ṣaḍadhigacchanti balino vaśyatāṃ rasāḥ | yathā prakupitā doṣā
vaśaṃ yānti balīyasaḥ ||13||
idānīṃ rasānāmekaikānāmanabhyāsapratipāditabahutaradoṣāṇāṃ viśiṣṭaviṣaye doṣā
na bhavantīti nirdiśannāha- bhavati cātra jagdhā ityādi| jagdhāḥ bhakṣitāḥ,
ṣaḍrasā ekaikaśaḥ kṛtvā abhyastā api balinaḥ śaktyupacayabalayuktasya
puruṣasya, vaśyatāṃ vaśabhāvaṃ, yānti gacchanti, doṣakāriṇo na
bhavantītyarthaḥ; yathā doṣā eva balīyaso balayuktasya puruṣasya
kāryakaraṇakṣamā na bhavanti evaṃ rasā apītyarthaḥ| ‘balino rasasya’ iti
kecit||13||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne rasaviśeṣavijñānīyo nāma
dvicatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ ||42||
iti śrīḍalha(hṇa)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne rasaviśeṣavijñānīyo nāma dvicatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||42||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāye dravyavīryavipākānāṃ viśeṣamabhidhāyāvaśiṣṭarasaviśeṣavijñānārthaṃ rasavijñānīyo'bhidhīyate| rasasya kāraṇasambhavasaṅkhyārthalakṣaṇādibhirvijñānārtho rasavijñānīyaḥ|’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘ekaikena śabdādiguṇena uttare uttare bhūte parivṛddhā ekottaraparivṛddhāḥ| tatrottarottare bhūte śabdādayo guṇāḥ pūrvabhūtānupraveśakṛtāḥ| śabdādayastvākāśādīnāṃ yathākramaṃ naisargikāḥ| yasmāt krameṇa śabdādayo naisargikāstasmādāpyo rasaḥ| sampratyapāmavyaktarasatve'pi yathā madhurādiviśeṣairanubhavatyāpyo rasastadāha- sa khalvityādi| śeṣabhūtāni jalavyatiriktāni catvāri| vidagdha iti pariṇataḥ| kālasahitabhūmyādisaṃsargāt pākādavasthāntaragataḥ ṣaḍvidho bhavatītyarthaḥ| nanu yadi śeṣabhūtayogānmadhurādiṣaḍvidhatvaṃ, tat kathaṃ ‘pṛthivyambuguṇabāhulyānmadhuro rasa’ ityanena madhure'pi rasaviśeṣe'pāṃ kāraṇatvamucyate? brūmaḥ- āpo rasānāmādhārakāraṇam, apāṃ pṛthivyamanupraveśāt pṛthivyapyādhārakāraṇameva, tenāpkṣitī api tadādhāratayā rasānāmabhivyaktau, abhivyakteśca madhurādirūpatāmantareṇāsambhavāt madhurādiviśeṣe'pi kāraṇe bhavataḥ| agnyādayastu trayo nīrasatayā madhurādiviśeṣe nimittakāraṇaṃ prādhānyena bhavanti, tadvyatirekeṇāmlādirasābhāvāt| rasābhivyakteścāgnyādibhūtatrayasannidhānaṃ vinā'nupapalabdherabhivyaktāvapi kāraṇatvamagnyādīnāṃ bhavati| taduktaṃ carake- “rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā| nirvṛttau ca viśeṣe ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ” (ca. sū. a. 1) iti| atrahi cakāradvayājjalakṣityorapi viśeṣe kāraṇatvaṃ, tathā khādīnāṃ ca nirvṛttāvapi kāraṇatvamuktaṃ, tena madhure viśeṣe'pyāṃ kāraṇatvādyuktameva ‘pṛthivyambuguṇabāhulyānmadhuraḥ’ iti’ iti cakraḥ ↩
- 3 ‘toyāgniguṇabāhulyādamlaḥ, bhūmyagniguṇabāhulyāllavaṇaḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘rasaguṇān rasadharmān’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘balasandhānakṛt’ iti pā. ↩
- 6 ‘bahiḥśīta iti sparśaśītaḥ| nayanasammīlanaṃ sarvadā pihitākṣatvam’ iti cakraḥ ↩
- 7 ‘sarvarasapratyanīkatā lavaṇasya lavaṇayoge sarveṣāṃ rasānāmabhibhūtatvādanubhavasiddhatvājjñeyā’ iti cakraḥ ↩
- 8 ‘ākuñcanasyākṣepaṇaṃ niṣedha ityarthaḥ| kiṃvā ākuñcanamākṣepaṇaṃ ca karotītyarthaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘moraṭaḥ sadyaḥprasūtagokṣīram’ iti cakraḥ ↩
- 10 ‘nīvārakādayaḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘tivasaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘givvo(llo)ṭa’ iti pā. ↩
- 13 ‘gurjarayātrāyāṃ’ iti pā. ↩
- 14 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 15 ‘idānīṃ rasānāmupayoge balavāneva rasaḥ kāryaṃ karotīti sadṛṣṭāntamāha- bhavati cātretyādi| bhuktā ityupayogopalakṣaṇaṃ, tenābhyañjanādiprayogo vijñeyaḥ| yo raso vīryeṇopacayena vā balavān tasyetare nirvīryo hīnarasā vaśatāṃ yānti, balavāneva rasaḥ kāryaṃ karotītyarthaḥ| dṛṣṭānte'pi balavānanubandhyarūpaprāpto doṣo'nubandhamapradhānaṃ tiraskṛtya kāryaṃ karoti| ata evoktaṃ ‘sannipāte tu yo bhūyān sa doṣaḥ parikīrtitaḥ’ iti| anye tu ‘balinaḥ puruṣasya rasā atyantābhyāse'pi balavadagnitayā vaśatāṃ yānti na doṣaṃ kurvanti| yathā doṣā balavataḥ puruṣasyāgnibaladehabalābhibhūtatvānna vikāraṃ kurvanti’ iti ślokārthaṃ varṇayanti’ iti cakraḥ ↩