athāta ityādi| dravyasya viśeṣo bhedaḥ pārthivādikaḥ||1-2||
tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ
2
samudāyāddravyābhinirvṛttiḥ, utkarṣastvabhivyañjako bhavati- idaṃ
pārthivamidamāpyamidaṃ taijasamidaṃ vāyavyamidamākāśīyamiti
||3||
tatra sarveṣāmeva dravyāṇāṃ pañcabhūtābhinirvṛttatvāt pṛthagdravyāṇāṃ
pṛthivyādyārabdhānāṃ paramārthabhedo nāstītyutkarṣopādhibhedaṃ darśayannāha-
tatretyādi| samudāyāt samavāyāt| dravyābhinirvṛttirdravyajanma| abhivyañjako
jñāpakaḥ||3||
tatra sthūlasāndramandasthiragurukaṭhinaṃ
3
gandhabahulamīṣatkaṣāyaṃ
4
prāyaśo madhuramiti pārthivaṃ; tat sthairyabalagauravasaṅghātopacayakaraṃ
viśeṣataścādhogatisvabhāvamiti(1) |4|
tatra prabhūtaṃ dravyābhivyaktikāraṇaṃ pṛthivyādibhūtaguṇotkarṣaṃ
nirdiśannāha- tatra sthūletyādi| sthūlaḥ sūkṣmaviparītaḥ,
sāndrastanuviparyayaḥ, mandastīkṣṇaviparyayaḥ, saraviparītaḥ sthiraḥ,
guruścirapākī, kaṭhino mṛduviparītaḥ| pārthivasya lakṣaṇābhidhānena
guṇavattvamabhidhāya kriyāvattvaṃ darśayannāha- tatra sthairyetyādi|
sthairyamacalatvaṃ, saṅghātaḥ kāṭhinyam, upacayo bṛṃhaṇam||4(1)||
śītastimitasnigdhamandagurusarasāndramṛdupicchilaṃ
rasabahulamīṣatkaṣāyāmlalavaṇaṃ madhurarasaprāyamāpyaṃ; tat
snehanahlādanakledanabandhanaviṣyandanakaramiti;(2) |4|
idānīmāpyadravyamabguṇotkarṣeṇa bhinnaṃ darśayannāha- śītamityādi|
stimitamārdraṃ, jaḍamityanye| āpyasya lakṣaṇābhidhānena guṇavattvamabhidhāya
kriyāvattvaṃ darśayannāha- tat snehanetyādi| hlādanaṃ sukhotpādanaṃ,
kledanamārdrabhāvaḥ, bandhanaṃ saṃhatyāpādanaṃ, viṣyandanaṃ dravasrutiḥ||4
(2)||
uṣṇatīkṣṇasūkṣmarūkṣakharalaghuviśadaṃ rūpabahulamīṣadamlalavaṇaṃ
kaṭukarasaprāyaṃ viśeṣataścordhvagatisvabhāvamiti taijasaṃ;
taddahanapacanadāraṇatāpanaprakāśanaprabhāvarṇakaramiti;(3) |4|
āgneyadravyalakṣaṇaṃ tadbhūtaguṇotkarṣeṇa darśayannāha- uṣṇetyādi| tīkṣṇaṃ
rājikāmaricādivat, sūkṣmaṃ srotonusaraṇaśīlaṃ, viśadaṃ picchilaviparītam|
tasya kriyāvattvaṃ darśayannāha- dahanetyādi| dahanaṃ bhasmasātkaraṇaṃ,
pacanamāhārādipākaḥ, dāraṇaṃ vraṇādeḥ, tāpanaṃ śarīrādisantāpanaṃ,
prakāśanamabhivyaktiḥ, prabhā tejaḥ, varṇo gaurādiḥ||4(3)||
sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuviśadaṃ sparśabahulamīṣattiktaṃ viśeṣataḥ
kaṣāyamiti vāyavīyaṃ; tadvaiśadyalāghavaglapanavirūkṣaṇavicāraṇakaramiti;(4)
|4|
vāyuguṇotkarṣādvāyavyaṃ dravyaviśeṣaṃ darśayannāha- sūkṣmetyādi| kharaṃ
karkoṭakaphalavat, śiśiraṃ śītaṃ, viśadaṃ dhūlivat| tasyaiva karma
darśayannāha- tadvaiśadyetyādi| glapanamavṛṣyatvaṃ, vicāraṇaṃ
manaso'nekavikalpakāraṇaṃ; ‘vicaraṇakaram’ ityanye paṭhanti, tatra
gativiśeṣakaramityarthaḥ; ‘vidhāraṇam’ ityanye||4(4)||
ślakṣṇasūkṣmamṛduvyavāyiviśadaviviktamavyaktarasaṃ śabdabahulamākāśīyaṃ;
tanmārdavaśauṣiryalāghavakaramiti(5) ||4||
ākāśaguṇotkarṣeṇākāśīyaṃ dravyaviśeṣaṃ darśayannāha- ślakṣṇetyādi| ślakṣṇaṃ
masṛṇaṃ, mṛdu komalaṃ, vyavāyīti samastadehaṃ vyāpya paścāt pākaṃ gacchati
viṣamadyavat, viviktaṃ pṛthagbhūtam, avayavadvāreṇa śūnyamityanye,
avyaktarasaṃ madhurādirasaviśeṣānupalabdheḥ| tasya karmāṇi nirdiśannāha-
tanmārdavetyādi| śauṣiryaṃ chidrabhāvaḥ ||4(5)||
anena
5
nidarśanena nānauṣadhībhūtaṃ jagati kiñciddravyamastīti kṛtvā taṃ taṃ
yuktiviśeṣamarthaṃ cābhisamīkṣya svavīryaguṇayuktāni dravyāṇi kārmukāṇi
6
bhavanti | tāni yadā kurvanti sa kālaḥ, yat kurvanti tat karma, yena kurvanti
tadvīryaṃ, yatra kurvanti tadadhikaraṇaṃ, yathā kurvanti sa upāyaḥ,
yanniṣpādayanti tat phalamiti ||5||
idānīṃ sarvasyaiva jagataḥ sthāvarajaṅgamākhyasya pāñcabhautikatvena
sarvamauṣadhaṃ kriyāguṇayogādibhirdarśayannāha- anenetyādi|
nānauṣadhibhūtamiti anauṣadhibhūtaṃ dravyaṃ nāstīti sambandhaḥ|
yuktiviśeṣamiti yuktiviśeṣo
yojanāviśeṣastoyāgnisaṃskāravāsanabhāvanāmātrākālādyapekṣaḥ| arthaṃ ceti|
arthaḥ prayojanaṃ nānāvyādhinirghātanaṃ, vīryaṃ śaktiḥ śītoṣṇādayo vā'ṣṭau
śaktimanto guṇāḥ, guṇā gurvādayaḥ, anye tu vīryapradhānā guṇā vīryaguṇāste
punaḥ saratvādayaḥ| kārmukāṇi kāryakarāṇi| tāni dravyāṇi yadā yasmin kāle,
kriyāṃ kurvanti sa kālaḥ; kālaśca saṃvatsarātmā ṛtvākhyaḥ
śītoṣṇavarṣalakṣaṇaścāturāvasthikaścābhipretaḥ| yadityādi karmaśabdenātra
bheṣajadravyavyāpāraḥ śodhanādiruktaḥ| yenetyādi| vīryamiti śaktiḥ|
yatretyādi| adhikaraṇamiti pañcamahābhūtaśarīrisamavāyilakṣaṇaḥ
puruṣo'dhikaraṇam| yathetyādi| yena
svarasakalkaśṛtaśītaphāṇṭaghṛtatailalehamodakotkārikādiprakāreṇa kurvanti sa
upāyaḥ| yaditi svāsthyamasvāsthyaṃ vā||5||
tatra, virecanadravyāṇi pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāni, pṛthivyāpo gurvyaḥ, tāni
7
gurutvādadho gacchanti, tasmādvirecanamadhoguṇabhūyiṣṭhamanumānāt
8; vamanadravyāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni, agnivāyu hi laghū, laghutvācca
tānyūrdhvamuttiṣṭhanti, tasmādvamanamapyūrdhvaguṇabhūyiṣṭham;
ubhayaguṇabhūyiṣṭhamubhayatobhāgam; ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ saṃśamanaṃ;
sāṅgrāhikamanilaguṇabhūyiṣṭham, anilasya śoṣaṇātmakatvāt;
dīpanamagniguṇabhūyiṣṭhaṃ, tatsamānatvāt; lekhanamanilānalaguṇabhūyiṣṭhaṃ;
bṛṃhaṇaṃ pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭham; evamauṣadhakarmāṇyanumānāt sādhayet
||6|| bhavanti cātra-
bhūtejovārijairdravyaiḥ śamaṃ yāti samīraṇaḥ | bhūmyambuvāyujaiḥ pittaṃ
kṣipramāpnoti nirvṛtim
||7|| khatejo'nilajaiḥ śleṣmā śamameti
śarīriṇām | viyatpavanajātābhyāṃ vṛddhimabhyeti mārutaḥ
||8|| āgneyameva yaddravyaṃ tena
pittamudīryate | vasudhājalajātābhyāṃ balāsaḥ parivardhate
||9||
tatretyādi| gurutvāditi gurutvalaghutve ceha prabhāvaviśeṣādhiṣṭhite
trivṛtādimadanaphalādidravyasamavete grāhye, na tu gurutvalaghutvamātre;
anyathā matsyapiṣṭānnamasūrādīnāṃ virecakatvaṃ kapiñjalalāvādīnāṃ ca
vāmanīyatvaṃ syāt| adho gacchanti upalādivat| adhoguṇabhūyiṣṭhaṃ
pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhamityarthaḥ| vamanetyādi ūrdhvamuttiṣṭhantīti
dhūmavajjvālāvacca| vamanadravyamūrdhvaguṇabhūyiṣṭham
agnivāyuguṇabhūyiṣṭhamityarthaḥ| ubhayaguṇabhūyiṣṭhamiti
virecanavamananirdiṣṭabhūtacatuṣṭayaguṇabhūyiṣṭhamityarthaḥ| saṃśamanamiti “na
śodhayati yaddoṣān samānnodīrayatyapi| samīkaroti kruddhāṃśca tat
saṃśamanamucyate” iti| lekhanaṃ kaphamedasoḥ| nirvṛtiḥ śāntiḥ||6-9||
evametadguṇādhikyaṃ dravye dravye viniścitam | dviśo vā bahuśo vā'pi jñātvā
doṣeṣu
9
cācaret ||10||
evamityādi| evamanena prakāreṇa| etat pūrvoktam| dviśa iti
dvayordvayordoṣayoḥ| bahuśa iti bahūnāṃ doṣāṇāmityarthaḥ| doṣeṣu cācarediti
cakārādrogeṣvapyevamācarediti samuccīyate||10||
tatra ya ime guṇā vīryasañjñakāḥ
śītoṣṇasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇapicchilaviśadāsteṣāṃ
10
tīkṣṇoṣṇāvāgneyau, śītapicchilāvambuguṇabhūyiṣṭhau
11, pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhaḥ
12
snehaḥ, toyākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ mṛdutvaṃ, vāyuguṇabhūyiṣṭhaṃ raukṣyaṃ,
kṣitisamīraṇaguṇabhūyiṣṭhaṃ
13
vaiśadyaṃ; vipākāvuktaguṇau | tatra, uṣṇasnigdhau vātaghnau, śītamṛdupicchilāḥ
pittaghnāḥ, tīkṣṇarūkṣaviśadāḥ śleṣmaghnāḥ
14
gurupāko vātapittaghnaḥ, laghupākaḥ śleṣmaghnaḥ | teṣāṃ mṛduśītoṣṇāḥ
15
sparśagrāhyāḥ, picchilaviśadau cakṣuḥsparśābhyāṃ, snigdharūkṣau cakṣuṣā,
tīkṣṇo mukhe duḥkhotpādanāt
16| gurupākaḥ sṛṣṭaviṇmūtratayā kaphotkleśena ca, laghurbaddhaviṇmūtratayā
mārutakopena ca | tatra tulyaguṇeṣu bhūteṣu rasavaiśeṣyamupalakṣayet |
tadyathā- madhuro guruśca pārthivaḥ, madhuraḥ snigdhaścāpya iti
||11||
tatretyādi| ime vakṣyamāṇāḥ| vipākayormadhurakaṭukayoḥ prāguktā guṇāḥ|
tatroṣṇetyādi uṣṇasnigdhau vīryasañjñau guṇau| teṣāmaṣṭānāṃ vīryāṇāṃ madhye|
mukhe duḥkhotpādanāditi atra cārtho draṣṭavyaḥ, tena ghrāṇaduḥkhotpādanācceti
draṣṭavyam| snigdhaśceti cākārādguruśca||11||
bhavati cātra- guṇā ya uktā dravyeṣu śarīreṣvapi te tathā |
sthānavṛddhikṣayāstasmāddehināṃ dravyahetukāḥ
||12||
guṇā ityādi| guṇā viṃśatiradhikā vā| sthānaṃ doṣadhātumalasāmyenāvasthānaṃ,
vṛddhirdoṣāderādhikyaṃ, kṣayaḥ hrāso doṣādīnām| dravyahetukāḥ
pāñcabhautikadravyahetukāḥ||12||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dravyaviśeṣavijñānīyo
nāmaikacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ ||41||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ
sūtrasthāne ekacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ||41||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāyoktadravyasya tatrānuktaviśeṣavijñānārthaṃ, tathā tadadhikāreṇa ca vīryavipākayorjñānārthaṃ dravyaviśeṣavijñānīyo'bhidhīyate| dravyasya pāñcabhautikakāryadravyasya pārthivatvādaya iha viśeṣā vivakṣitāḥ’ iti cakraḥ ↩
- 2 ‘sarvakāryadravyāṇāṃ pañcabhūtārabdhatvaṃ darśayitvā| cikitsopayuktaṃ pārthivatvādiviśeṣamāha- tatra pṛthivyapteja ityādi| samudāyāditi melakāt| pṛthivījalādīnāṃ ca yadyapi viruddhaguṇatvaṃ tathā'pyadṛṣṭavaśādekadravyarūpakāryārambhakaṃ dṛṣṭatvādeva bhavati| yathā vātādīnāmekavyādhyārambhakatvaṃ, śukraśoṇitayogarbhajanakatvaṃ, sattvarajastamasāṃ vā mahadādyārambhakatvam| utkarṣaḥ pratyekaṃ pṛthivyādyutkarṣaḥ| abhivyañjaka iti pārthivatvādyabhivyañjakaḥ’ iti cakraḥ ↩
- 3 hārāṇacandrastu ‘sthūlasārasāndra’ ityādi paṭhati, ‘sāraṃ sthirāṃśaṃ pākādibhiḥ kṣayāpacayarahitamityetat’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 4 ‘atra guṇe gandhabahulamiti vacanāt pṛthivyāḥ sāṃsiddhikena gandhabāhulyena yogaṃ darśayati| evaṃ jalādiṣvapi sāṃsiddhikena rasādiviśeṣeṇa yogaṃ darśayan bahulaśabdaṃ kariṣyati| īṣatkaṣāyamiti pṛthivyanilayogājjñeyaṃ, yadvakṣyati- ‘pṛthivyanilaguṇabāhulyāt kaṣāyaḥ’ iti, prāyaśo madhuramiti madhurapradhānaṃ, pṛthivyā madhurarasakāraṇatvāt’ iti cakraḥ ↩
- 5 ‘evaṃ taduktapārthivādidravyasvarūpasya sarvasthāvarajaṅgamasya bheṣajatāpratipattiphalaṃ yathā bhavati tadāha- anenetyādi| nidarśyate pārthivādīnāṃ svarūpamaneneti nidarśanamāgamaḥ| tenāgameneti anantaroktena pārthivādidravyasvarūpapratipādakenāgamena| nānauṣadhibhūtamiti pratiṣedhadvayenauṣadhisvarūpamityarthaḥ| etadauṣadhitvaṃ sarvadravyāṇāṃ yathā bhavati tadāha- iti kṛtvā taṃ taṃ yuktiviśeṣamityādi| yuktiviśeṣamiti yojanāprakāram| sa ca yojanāviśeṣo bāhya ābhyantaro vā śāstre ukto vakṣyamāṇaḥ kālādyapekṣaḥ| arthamiti sādhyaṃ| tacca nānāvyādhighātena svasthapālanaviśeṣarūpam| svavīryaguṇayuktānīti svaśaktyā prabhāveṇa, guṇena ca rasavīryavipākādinā yuktāni| karmakarāṇīta karmaṇi samarthāni| kiṃvā svavīryayuktānīti svakīyakāryakaradharmayuktāni, kāryakṣamaṃ hi dravyadharmaṃ ‘yena kurvanti tadvīryaṃ’ ityanena vakṣyati| guṇaśabdo'yaṃ dharmavacanaḥ| etadevoktaṃ yuktyapekṣakāryaviśeṣe vīryaguṇayuktasya dravyasya kartṛtvaṃ bhedenāha- tāni yadetyādinā tatphalamityantena| yeneti prabhāveṇa rasena vīryeṇa vipākena vā| ayaṃ ca vīryaśabdaḥ pāribhāṣikavīryavacano na bhavati, kintu śaktimātravacanaḥ| tena prabhāvarasādayaḥ sarva eva svakāryaṃ kurvanto dravyasya śaktiparyāyarūpavīryavācyā iti jñeyāḥ| yanniṣpādayantīti ārogyaviśeṣaṃ svasthānuvṛttiviśeṣaṃ rasāyanaphalaṃ vā| atra sarvadravyabheṣajatvakathanaṃ viṣāgniprabhṛtīnāmapi tatsādhyaṃ prati kvacidvihitatvādyuktameva| yena viṣaṃ viṣaharaṇe udare ca vidhīyata eva| yattu madhughṛtādisaṃyogādinā viruddhaṃ, tat pratyekaṃ bheṣajaṃ kvacidbhavatyeva| saṃyuktaṃ ca vairodhikatvādbheṣajaṃ na bhavatīti na kācit kṣatiḥ| nahyatra sarvathā dravyāṇāṃ bheṣajatvaṃ pratijñātaṃ, kintu vivakṣitayojanādiyuktatveneti’ iti cakraḥ ↩
- 6 ‘karmakarāṇi’ iti pā. ↩
- 7 ‘tā’ iti pā. ↩
- 8 ‘anumānāllakṣayediti virecane yāni trivṛtādidravyāṇyuktāni tāni pṛthivyambuguṇagurutvayuktānyanumānājjñeyāni| gurutvānumānena ca gurutvakāryāntaravātaśamanāgnyananuguṇatvādi jñāyate| yattu pṛthivyambuguṇena gurutvādibhūyiṣṭhānumānaṃ tanna yujyate, na hi yat pṛthivyambuguṇagurutvabhūyiṣṭhaṃ tat sarvaṃ virecanaṃ, tathā sati māṣādīnāmapi gurutvādvirecakatvaprasaktiḥ| tasmādvirecakatvaprabhāvasahitaṃ gurutvaṃ virecakam| prabhāvapratītiśca yataḥ pramāṇādāgamādanyato vā tata eva ca virecakaṃ pratipannamiti| laghutvādūrdhvamuttiṣṭhate ityatrāpi prabhāvasahitāditi jñeyam| vāyuśca yadyapi tiryaggatistathā'pyūrdhvagenāgninā yukto yogavāhitvādūrdhvaṃ gacchatīti yuktam|’ iti cakraḥ ↩
- 9 ‘doṣeṣviti dravyaguṇaviparītaguṇeṣu, doṣaviparītaguṇaṃ hi dravyaṃ bheṣajamiti vyavasthitameva’ iti cakraḥ| ‘doṣe'vacārayet’ iti pā. ↩
- 10 ‘gurulaghumṛdutīkṣṇā’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 11 ‘guruśītau pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhau’ iti hā.pā. ↩
- 12 ‘ambuguṇabhūyiṣṭhaḥ’ iti hā.pā. ↩
- 13 ‘agnyākāśasamīraṇaguṇabhūyiṣṭhaṃ laghutvaṃ’ iti hā. pā. ↩
- 14 ‘gurūṣṇasnigdhā vātaghnāḥ, mṛduśītau pittaghnau, laghutīkṣṇarūkṣāḥ śleṣmaghnāḥ’ iti hā.pā. ↩
- 15 ‘mṛduśītoṣṇānāṃ sparśenāpi grahaṇaṃ bhavatīti sparśagrāhyā ityuktāḥ| yena saindhavagataṃ śītatvamānūpamāṃsagatamauṣṇyamityādi na sparśagrāhyaṃ, kintu kāryānumeyamāgamapratipādanīyaṃ vā, evamasparśādigrāhyeṣvapi tadudāharaṇamanusaraṇīyam’ iti cakraḥ ↩
- 16 ‘teṣāṃ śītoṣṇasnigdhā hlādanapācanastambhanādinā, rūkṣagurulaghavo virūkṣaṇopalepalekhanādinā, tīkṣṇo dahanapacanādinā, mṛdustadviparyāsenānumīyate’ iti hā.pā. ↩