athāta aupadravikamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
kalpasthānānantaramuttaratantramārabhyate, yena kalpasthāne
viṣajasyāgantuvraṇasya viṣamupadravakāri
1
nijavraṇasyāpi ripubhiravacāritaviṣamupadravabhūtamiti
2
taccikitsitabhihitam, ata upadravacikitsādhikārasāmānyāt
sarvopadravacikitsārthamuttaratantrārambhaḥ; athavā saviṃśamadhyāyaśataṃ
parisamāpya pariśiṣṭatvāduttaratantraṃ
3
pratipādyaṃ bhavati| tasya ca tantrasyopadravānadhikṛtya pravṛttatvānniruktyā
aupadravikatvaṃ prāptamapyadhyāye vyavasthitam| taduktaṃ sūtre- ‘adhikṛtya
kṛtaṃ’ ityādi| sa ca niruktisampanno'dhyāyaḥ prāk pratipādyo bhavatītyata āha-
athāta ityādi| upadravān rogānadhikṛtya kṛto'dhyāya aupadravikaḥ||1-2||
adhyāyānāṃ śate viṃśe yaduktamasakṛnmayā | vakṣyāmi bahudhā
samyaguttare'rthānimāniti ||3|| idānīṃ tat
pravakṣyāmi tantramuttaramuttamam |4|
idānīmārabhyamāṇasyottaratantrasya sambandhaṃ darśayannāha- adhyāyānāmityādi|
yadyasmāt kāraṇādviṃśatyadhike'dhyāyaśate punaḥ punaruktaṃ mayā; kiṃ
tadityāha- ‘imānarthān bahudhottare vakṣyāmi’ iti; tattasmāt
kāraṇādadhunottaratantraṃ pravakṣyāmīti sambandhaḥ| kecit ‘yadviṃśatyadhike
proktamadhyāyānāṃ śate mayā’ iti paṭhanti; apare tu ‘śate saviṃśe'dhyāyānāṃ’
iti paṭhanti||3||-
nikhilenopadiśyante yatra
4
rogāḥ pṛthagvidhāḥ
||4|| śālākyatantrābhihitā
videhādhipakīrtitāḥ | ye ca vistarato dṛṣṭāḥ kumārābādhahetavaḥ
||5|| ṣaṭsu kāyacikitsāsu ye coktāḥ
paramarṣibhiḥ | upasargādayo rogā ye cāpyāgantavaḥ smṛtāḥ
||6|| triṣaṣṭī rasasaṃsargāḥ svasthavṛttaṃ
tathaiva ca | yuktārthā yuktayaścaiva doṣabhedāstathaiva ca
||7|| yatroktā vividhā arthā
rogasādhanahetavaḥ |8|
idānīmuttaratantrasya nikhilavyādhiniścayacikitsālakṣaṇāṃ stutiṃ nirdiśannāha-
nikhilenetyādi| nikhilena sāmastyena| yatra yasminnuttaratantre| pṛthagvidhā
nānāprakārāḥ| ke te nānāprakārā rogā nikhilenottare'bhidhāsyante? ityāha-
śālākyaśāstrābhihitā ityādi| videhādhipakīrtitā iti nimipraṇītāḥ
ṣaṭsaptatirnetrarogāḥ, na karālabhadraśaunakādipraṇītāḥ| ye ca vistarato haṣṭā
iti pārvatakajīvakabandhakaprabhṛtibhiḥ;
5
kumārābādhahetavaḥ skandagrahaprabhṛtayaḥ| ṣaṭsu kāyacikitsāsu
agniveśabheḍajātūkarṇaparāśarahārītakṣārapāṇīproktāsu| upasargādayo
jvarādayaḥ| āgantavaḥ atra unmādādayaḥ| nanu bhūtanimittatvādunmādādīnāṃ
kathamāgantukatvaṃ? yataḥ prahārādikṛtā āgantavaḥ; satyaṃ,
bāhyanimittatvādunmādādīnāmāgantukatvam| gayī tu, upasargādayaḥ
amānuṣopasargādayaḥ, te cāpasmāronmādā bhūtavidyābhihitāḥ, ta evāgantava iti
vyākhyānayati| uttaratantre nikhilena rogā eva proktā utānye'pi proktā? iti
pṛṣṭa āha- triṣaṣṭī rasasaṃsargā ityādi| yuktārthāḥ pramāṇopapannārthāḥ|
yuktayaḥ tantrayuktayaḥ| asyāgre kecit ‘videhādhipatiḥ śrīmān janako nāma
viśrutaḥ| ālambhayajñapravaṇaḥ so'yajadbrāhmaṇairvṛtaḥ|| tasya yāgapravṛttasya
kupito bhagavān raviḥ|| dṛṣṭiṃ praṇāśayāmāsa so'nutepe mahattapaḥ||
dīptāṃśustapasā tena toṣitaḥ pradadau punaḥ|| cakṣurvedaṃ prasannātmā
sarvabhūtānukampayā||’ iti pāṭhaṃ paṭhanti vyākhyānayanti ca| taṃ ca
bṛhatpañjikākāro na paṭhati, tasmānmayā'pi na paṭhito na vyākhyātaśca||4-7||-
mahatastasya tantrasya durgādhasyāmbudheriva
||8|| ādāvevottamāṅgasthān
rogānabhidadhāmyaham | saṅkhyayā lakṣaṇaiścāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca
||9||
idānīṃ sarvendriyādhiṣṭhānatvena prāṇādhiṣṭhānatvena ca śiraḥ pradhānamataḥ
prathamaṃ śiraḥsthān vyādhīn kathayāmīti nirdiśannāha- mahata ityādi| tasya
uttaratantrasyādau uttamāṅgasthān rogānabhidadhāmīti sambandhaḥ| ambudheriva
samudrasyeva, mahataḥ ativistīrṇasya, durgādhasya agādhasya| saṅkhyayā
ṣaṭsaptatyā videhādhipaproktayā, lakṣaṇaiḥ vyañjanaiḥ, cakāreṇa
hetucikitsābhyāṃ; sādhyāsādhyakrameṇa ceti sādhyāsādhyaparipāṭyā| athavā
lakṣaṇaiḥ hetupūrvarūpopaśayasamprāptibhiḥ; cakāreṇa cikitsitamevānuktaṃ
samuccīyate, kecicca kramaśabdenaiva cikitsitaṃ gṛhṇanti||8-9||
vidyāddvayaṅgulabāhulyaṃ svāṅguṣṭhodarasammitam | dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ
bhiṣaṅnayanabudbudam ||10|| suvṛttaṃ
gostanākāraṃ sarvabhūtaguṇodbhavam |11|
tatra sarveṣūttamāṅgastheṣu saṅkhyādibhirvācyeṣu nayanagatarogābhidhānaṃ,
sarvendriyāṇāṃ madhye nayanasya pradhānatvāt; tatrāpi nayanasya
paṭalavyadhanimittamantaḥpraveśāyāmavistārairmānamākāraṃ
6
ca darśayannāha- vidyādityādi| dvyaṅgulabāhulyamidamantaḥpraveśapramāṇaṃ,
dvyaṅgulamānamāha
7
- svāṅguṣṭhodarasammitaṃ; etenaitaduktaṃ bhavati- svāṅguṣṭhodarasammitaṃ
yadaṅgulaṃ tadaṅguladvayapramāṇaṃ netrabudbudasyāntaḥpraveśaṃ vidyāt|
dvyaṅgulaṃ sārdhamiti ardhatṛtīyāṅgulamityarthaḥ| sarvata iti āyāmato
vistaraścetyarthaḥ| nayanabudbudam akṣigolakaḥ| sarvabhūtaguṇodbhavaṃ
sarvabhūtebhyastadguṇebhyaścodbhavo yasya tattathāvidhaṃ;
sarvabhūtebhyastāvannetrabudbudaṃ sirāsnāyvasthisahitaṃ sāśrumārgaṃ cotpannaṃ,
tadguṇebhyaśca raktasitakṛṣṇaguṇā utpannāḥ; etena
guṇavadbhūtotpannamityarthaḥ| kecidguṇaśabdena bhūtaprasādaṃ kathayanti; tacca
vyākhyānaṃ jejjaṭāya
8
na rocate||10||-
palaṃ bhuvo'gnito raktaṃ vātāt kṛṣṇaṃ sitaṃ jalāt
||11|| ākāśādaśrumārgāśca jāyante
netrabudbude |12|
yena bhūtena netrabudbudamārabhyate yena ca raktādaya iti darśayannāha-
palamityādi| palaṃ māṃsaṃ, bhuvaḥ pṛthivyāḥ; agnito raktamiti agniguṇādraktaṃ
pittarūpaṃ; evaṃ sitaṃ jalādityatrāpi vyākhyeyaṃ; aśrumārgā aśrusrotāṃsi||11||-
dṛṣṭiṃ cātra tathā vakṣye yathā brūyādviśāradaḥ
||12|| netrāyāmatribhāgaṃ tu
kṛṣṇamaṇḍalamucyate | kṛṣṇāt saptamamicchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviśāradāḥ
||13||
idānīṃ tasminnetrabudbude yaddṛṣṭimaṇḍalaṃ tasya pramāṇaṃ
pūrvācāryapratipāditapramāṇānurūpaṃ pratipādayitumāha- dṛṣṭiṃ cetyādi|
viśārado videhaḥ| kṛṣṇāt saptamamiti kṛṣṇamaṇḍalāt saptamaṃ bhāgaṃ
dṛṣṭimicchanti| dṛṣṭiviśāradāḥ śālākinaḥ| etat pramāṇaṃ
paramatamapyapratiṣiddhatvādanumatameva| tasya saptamāṃśasya kiṃ pramāṇaṃ
syāditi kathanāya masūradalamātrāmityagre nirdeśaḥ; athavā śālākināṃ
paramatamabhidhāya masūradalamātrāmiti svamatamabhidhāsyatyācāryaḥ| yadyevaṃ
tarhyāturopakramaṇīye ‘navamastārakāṃśo dṛṣṭiḥ’ iti kathamuktavān? satyaṃ,
mahāpuruṣāṇāṃ pūrṇāyuṣāṃ bhinnaviṣayamabhidhānamiti na doṣaḥ, ato'nyānyapi
samādhānāni pañjikoktāni santi, tāni vistarabhayānna likhitāni| kecidimaṃ
pāṭhamanyathā kṛtvā''pātanikāpūrvakaṃ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ||12-13||
maṇḍalāni ca sandhīṃśca paṭalāni ca locane | yathākramaṃ vijānīyāt pañca ṣaṭ
ca ṣaḍeva ca ||14||
idānīṃ nayanasya rogādhiṣṭhānakathanāya maṇḍalādisaṅkhyāmāha- maṇḍalānītyādi|
kecidevaṃ paṭhanti- ‘locane maṇḍalānyantān sandhīṃśca paṭalāni ca| jānīyāt
kramaśaḥ pañca caturaḥ ṣaṭ ṣaḍeva ca’- iti| eṣa pāṭho
nibandhakārairdūṣitaḥ||14||
pakṣmavartmaśvetakṛṣṇadṛṣṭīnāṃ maṇḍalāni tu | anupūrvaṃ tu te
madhyāścatvāro'ntyā yathottaram ||15||
tānyeva pañcamaṇḍalānyāha- pakṣmavartmetyādi| pakṣmādīnāṃ pañca maṇḍalāni| te
tu maṇḍalā anupūrvaṃ madhyāḥ, yathottaraṃ cāntyāḥ||15||
pakṣmavartmagataḥ sandhirvartmaśuklagato'paraḥ | śuklakṛṣṇagatastvanyaḥ
kṛṣṇadṛṣṭigato'paraḥ | tataḥ kanīnakagataḥ ṣaṣṭhaścāpāṅgagaḥ smṛtaḥ
||16||
sandhīnāha- pakṣmetyādi| kanīnakagato nāsāsamīpe'vasthitaḥ
9, apāṅgago bhrūpucchāntaḥsthitaḥ||16||
dve vartmapaṭale vidyāccatvāryanyāni cākṣiṇi | jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiḥ
paramadāruṇaḥ ||17||
paṭalānyāha- dve ityādi| catvāryanyāni cākṣiṇi aparāṇyapi catvāri
paṭalānyakṣiṇi vidyāt| yeṣu caturṣu paṭaleṣu||17||-
tejojalāśritaṃ bāhyaṃ teṣvanyat piśitāśritam | medastṛtīyaṃ paṭalamāśritaṃ
tvasthi cāparam ||18|| pañcamāṃśasamaṃ
dṛṣṭesteṣāṃ bāhulyamiṣyate |19|
idānīṃ tānyeva timirasyāśrayabhūtāni catvāri paṭalāni cikitsārthaṃ
vibhajannāha- teja ityādi| atra tejaḥśabdenālocakatejaḥsamāśrayaṃ
10
sirāgataṃ raktaṃ boddhavyam| jalaṃ tvaggato rasadhātuḥ, bāhyam akṣigolakasya
prathamaṃ paṭalaṃ; anyat dvitīyaṃ, bāhulyaṃ sthūlatā||18||-
sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ ca medasaḥ kālakasya ca
||19|| guṇāḥ kālāt paraḥ śleṣmā
bandhane'kṣṇoḥ sirāyutaḥ |20|
teṣāmeva dhātūnāṃ paṭalāśrayāṇāmupadhātūnāṃ ca karmato
11
nayane'stivaṃ darśayannāha- sirāṇāmityādi| sirādīnāṃ kālakāsthiparyantānāṃ
parā guṇā yathottaramutkṛṣṭāḥ prasādā,
akṣṇorbandhane'nyonyasaṃhanane'dhikṛtāḥ|| tathā kālakāt paraḥ kālakāsthnaḥ
sakāśācchleṣmā sirāyuto'kṣṇorbandhane para utkṛṣṭo'dhikṛta iti piṇḍārthaḥ|
sirāṇāmityatra bahuvacanasyādyarthavācitvāddhamanīnāmapi grahaṇam|
kaṇḍarāṇāmityatra kaṇḍarāśabdaḥ snāyuvācakaḥ| anye tu sirādīnāṃ
medaḥparyantānāṃ guṇāḥ prasādāḥ kālakasyākṣṇoḥ kṛṣṇabhāgasya
bandhane'dhikṛtāḥ| tathā kālāt paraḥ kṛṣṇabhāgādyaḥ paraḥ śuklo bhāgastasya
bandhane sirāyutaḥ śleṣmā| kecidetadarthānukūlenaivātra pāṭhaṃ paṭhanti,-
‘sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ ca medasaḥ kṛṣṇabandhane| guṇāḥ kālāt paraḥ śleṣmā
bandhane'kṣṇoḥ sirāyutaḥ’- iti||19||-
sirānusāribhirdoṣairviguṇairūrdhvamāgataiḥ
||20|| jāyante netrabhāgeṣu rogāḥ
paramadāruṇāḥ |21|
idānīṃ netrarogāṇāṃ sāmānyāṃ samprāptimāha- sirānusāribhirityādi| sirā atra
netragatāḥ| viguṇaiḥ prakupitaiḥ| netrabhāgeṣu netrāvayaveṣu| netrarājiṣviti
kecit paṭhanti; tatra netrāṇyeva rājayo netrarājayaḥ| etena sarvanetrāśrayā
api labdhā bhavanti||20||-
tatrāvilaṃ sasaṃrambhamaśrukaṇḍūpadehavat
12||21|| gurūṣātodarāgādyairjuṣṭaṃ
13
cāvyaktalakṣaṇaiḥ | saśūlaṃ vartmakoṣeṣu śūkapūrṇābhameva ca
||22|| vihanyamānaṃ rūpe vā kriyāsvakṣi
yathā purā | dṛṣṭvaiva dhīmān budhyeta doṣeṇādhiṣṭhitaṃ tu tat
||23||
pūrvarūpamāha- tatretyādi| āvilam ākulamaśrupūrṇamityarthaḥ
14| sasaṃrambham īṣacchophayuktam| upadeho malavṛddhiḥ|
gurūṣātodarāgādyairjuṣṭamiti atrādiśabdaḥ pratyekaṃ yojyaḥ; tena gurutvādibhiḥ
śleṣmaliṅgaiḥ, ūṣādibhiḥ pittaliṅgaiḥ, todādibhiḥ vātāliṅgaiḥ, rāgādibhiḥ
śoṇitaliṅgaiḥ, juṣṭaṃ sevitam| nanu yadi gurutvādīni doṣaliṅgāni santi tat
kathaṃ pūrvarūpaṃ? yato doṣaviśeṣeṇāvyaktaṃ lakṣaṇaṃ pūrvarūpaṃ; ata āha-
avyaktalakṣaṇairiti|- gurutvādīnāmapi tatra vyaktatā nāstyevetyarthaḥ| saśūlam
īṣacchūlamityarthaḥ| vihanyamānamityādi| rūpe nīlapītādau yena prakāreṇa
pūrvamāsīttataḥ svayameva vihanyamānaṃ kriyamāṇavighātam| kriyāsu
nimeṣonmeṣādiṣu ceti| anye tu ‘kriyāsvakṣi yathā purā’ ityatra
‘kriyāsvakṣyāgataklamam’ iti paṭhanti| tatrāgataklamam āptaklamaṃ,
nirvyāpāramityarthaḥ||21-23||
tatra sambhavamāsādya yathādoṣaṃ bhiṣagjitam | vidadhyānnetrajā rogā
balavantaḥ syuranyathā ||24||
pūrvarūpe kriyāṃ nirdiśannāha- tatretyādi| tatra nayane, sambhavaṃ rogāṇāṃ
prāgutpattiṃ, āsādya jñātvā, bhiṣagjitam auṣadhaṃ, vidadhyāt| ‘tatra
sañcayamāsādya’ iti kecit paṭhanti; tatra sañcayaśabdaścayaprakopaprasarādiṣu
vartate||24||
saṅkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanam | vātādīnāṃ pratīghātaḥ prokto
vistarataḥ punaḥ ||25||
kiṃ tadbhiṣagjitaṃ pūrvarūpe kuryādityāśaṅkya saṅkṣepavistarābhyāṃ tatra
bhiṣagjitamāha- saṅkṣepata ityādi| kriyāṇāṃ saṃśamanasaṃśodhanādīnāmayameva
samyagyogaḥ| kiṃ tadityāha- nidānaparivarjanamiti|- nidānānāṃ
doṣakārakahetūnāṃ rogakārakahetūnāṃ ca sarvato varjanam| vistareṇa
punarvātādīnāṃ pratīghātaḥ kriyāyogaḥ proktaḥ| yenauṣadhaprayogeṇa vātādīnāṃ
kopaḥ pratihanyate sa upakrama ukta ityarthaḥ||25||
uṣṇābhitaptasya jalapraveśāddūrekṣaṇāt svapnaviparyayācca |
prasaktasaṃrodanakopaśokakleśābhighātādatimaithunācca
||26||
śuktāranālāmlakulatthamāṣaniṣevaṇādvegavinigrahācca | svedādatho
dhūmaniṣevaṇācca chardervighātādvamanātiyogāt | bāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇācca
netre vikārān janayanti doṣāḥ ||27||
kāni tāni nidānāni yāni parihartavyānītyāha- uṣṇetyādi| atra kecit ‘evaṃ
vidāhyāpratikāriṇo'nnaṃ’ ityādi yāvat ‘avākśirotyucchritaśāyitasya
jvaropatāpādṛtuparyayācca’ ityantaṃ paṭhanti
15, sa ca pāṭhaḥ punaruktidūṣaṇabhayānnāṅgīkṛtaḥ||26-27||
vātāddaśa tathā pittāt kaphāccaiva trayodaśa | raktāt ṣoḍaśa vijñeyāḥ sarvajāḥ
pañcaviṃśatiḥ ||28|| tathā bāhyau punardvau
ca rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ |29|
idānīṃ tāneva vikārān vātādisaṅkhyayā nirdiśannāha- vātādityādi| tathā pittāt
pittādapi daśaiva ca| bāhyau bahirnimittabhavau| tau kau? eko'bhighātotpannaḥ
sanimittaḥ, anyaḥ surarṣigandharvādidarśanābhihataśaktiranimittaḥ||28||-
hatādhimantho nimiṣo dṛṣṭirgambhīrikā ca yā
||29|| yacca vātahataṃ vartma na te
sidhyanti vātajāḥ | yāpyo'tha tanmayaḥ kācaḥ sādhyāḥ syuḥsānyamārutāḥ
||30||
śuṣkākṣipākādhīmanthasyandamārutaparyayāḥ |31|
idānīṃ teṣāmeva vikārāṇāṃ vātādibhedena sādhyāsādhyayāpyatvaṃ darśayannāha-
hatetyādi| tanmayaḥ vātamayaḥ| sādhyāḥ syuḥ sānyamārutā iti
hatādhimanthādayaścatvāro vātajā asādhyāḥ, ekaśca yāpyaḥ, śuṣkākṣipākādayo
rogāḥ sānyamārutā anyatovātarogeṇa sahitāḥ pañca sādhyāḥ||29-30||-
asādhyo hrasvajāḍyo yo jalasrāvaśca paittikaḥ
||31|| parimlāyī ca nīlaśca yāpyaḥ kāco'tha
tanmayaḥ | abhiṣyando'dhimantho'mlādhyuṣitaṃ śuktikā ca yā
||32|| dṛṣṭiḥ pittavidagdhā ca dhūmadarśī ca
sidhyati |33|
asādhya ityādi| pittasambhavau dvau hrasvajāḍyajalasrāvau sādhayitumaśakyau,
tathā paittikau parimlāyīnīlākhyau kācau yāpanārhau, abhiṣyandādayaḥ ṣaṭ
sādhyāḥ||31-32||-
asādhyaḥ kaphajaḥ srāvo yāpyaḥ kācaśca tanmayaḥ
||33|| abhiṣyando'dhimanthaśca
balāsagrathitaṃ ca yat | dṛṣṭiḥ śleṣmavidagdhā ca pothakyo lagaṇśca yaḥ
||34||
krimigranthipariklinnavartmaśuklārmapiṣṭakāḥ
16| śleṣmopanāhaḥ sādhyāstu kathitāḥ śleṣmajeṣu tu
||35||
asādhya ityādi| tanmayaḥ śleṣmaja ityarthaḥ| kaphajeṣveka evāsādhyaḥ,
yāpyo'pyeka eva, abhiṣyandādayaścaikādaśa sādhyāḥ||33-35||
raktasrāvo'jakājātaṃ śoṇitārśovraṇānvitam
17| śukraṃ na sādhyaṃ kācaśca yāpyastajjaḥ prakīrtitaḥ
||36|| manthasyandau kliṣṭavartma
18
harṣotpātau tathaiva ca | sirājātā'ñjanākhyā ca sirājālaṃ ca yat smṛtam
||37|| parvaṇyathāvraṇaṃ śukraṃ
śoṇitārmārjunaśca yaḥ | ete sādhyā vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi
||38||
raktasrāva ityādi| raktasrāvastathā'jakā śoṇitārśaḥ kṣataśukrakaṃ ca
raktājjātaṃ catuṣṭayamapyasādhyaṃ, tajjo raktajaḥ kāco yāpyaḥ,
manthasyandādaya ekādaśa sādhyāḥ||36-38||
pūyāsrāvo nākulāndhyamakṣipākātyayo'lajī | asādhyāḥ sarvajā yāpyaḥ kācaḥ
kopaśca pakṣmaṇaḥ ||39|| vartmāvabandho yo
vyādhiḥ sirāsu piḍakā ca yā | prastāryarmādhimāṃsārma snāyvarmotsaṅginī ca yā
||40|| pūyālasaścārbudaṃ ca
śyāvakardamavartmanī | tathā'rśovartma śuṣkārśaḥ śarkarāvartma yacca vai
||41|| saśophaścāpyaśophaśca pāko
bahalavartma ca | aklinnavartma kumbhīkā bisavartma ca sidhyati
||42||
pūyetyādi| pūyāsrāvādayaścatvāro'sādhyāḥ, kācapakṣmakopau yāpyau,
vartmāvabandhādaya ekonaviṃśatiḥ sādhyāḥ| kecittu ‘kācaḥ kopaśca pakṣmaṇa’
ityatra ‘yāpyo vartmāvabandhaśca kācaḥ kopaśca pakṣmaṇaḥ| pillākhyaścāpi yo
vyādhiḥ sirāsu piḍakā ca yā’ iti paṭhanti| sa ca pāṭhaḥ pañjikayā nirastaḥ,
tasmādasmābhirapi parityaktaḥ||39-42||
sanimitto'nimittaśca dvāvasādhyau tu bāhyajau |43|
sanimitta ityādi| tau dvāvapi sannipātanimittau vivṛtau|43|-
ṣaṭsaptatirvikārāṇāmeṣā saṅgrahakīrtitā
19||43||
ṣaḍityādi| saṅkṣepeṇa kathitā, athavā saṅgraheṇa samyak doṣagraheṇa
kathitā||43||
nava sandhyāśrayāsteṣu vartmajāstvekaviṃśatiḥ | śuklabhāge daśaikaśca catvāraḥ
kṛṣṇabhāgajāḥ ||44|| sarvāśrayāḥ saptadaśa
dṛṣṭijā dvādaśaiva tu | bāhyajau dvau samākhyātau rogau paramadāruṇau | bhūya
etān pravakṣyāmi saṅkhyārūpacikitsitaiḥ
||45||
idānīṃ teṣāṃ doṣaviśeṣeṇa saṅgrahaṃ pratipādya sandhyādyāśrayamedenāpi
saṅgrahaṃ pratipādayannāha- navetyādi| dvau bāhyajau
20
sarvāśrayatve'pi dṛṣṭyāśritau mantavyau, dṛṣṭeḥ pradhānatamatvāt||44-45||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālakyatantre aupadraviko nāma
prathamo'dhyāyaḥ ||1||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre prathamo'dhyāyaḥ||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘viṣavadupadravakāritvaṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘ripubhiravacāritaviṣasya viṣavadupadravakāritvam’ iti pā. ↩
- 3 ‘pariśiṣṭabhūtamuttaratantraṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘tatra’ iti pā. ↩
- 5 ‘yācaka’ iti pā. ↩
- 6 ‘mānaṃ kāraṇaṃ ca’ iti pā. ↩
- 7 ‘aṅgulamānamāha-’ iti pā. ↩
- 8 ‘jejjaṭasya’ iti pā. ↩
- 9 ‘nāsāsamīpavyavasthitaḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘samāśritaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘kāryatvena’ iti pā. ↩
- 12 ‘... maśrupūrṇopadehavat’ iti pā. ↩
- 13 ‘gurūṣācoṣarāgādyaiḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘maṇḍapūrṇamivetyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 15 ‘vidāhyasātmyātiviruddhaśītakṣārāmlatīkṣṇoṣṇagurudravānnaiḥ’ ityādi yāvat ‘evaṃ vidāhyapratikāriṇo'nnaṃ vidagdhamapyudgirato narasya| bāṣpagrahātsūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārān janayanti doṣāḥ iti paṭhanti’ iti pā. ↩
- 16 ‘krimigranthiḥ pariklinnavartma śuklārma piṣṭakaḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘lambitam’ iti pā. ↩
- 18 ‘klinnavartma’ iti pā. ↩
- 19 ‘saṅgrahakīrtanā’ iti pā. ↩
- 20 ‘tau’ iti pā. ↩