athātaḥ sandhigatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
pūrvasminnadhyāye sandhyādikrameṇa nayanagatarogā abhihitāḥ, ata
aupadravikānantaraṃ prāk sandhigatā rogāḥ pratipādyā bhavantītyata āha- athāta
ityādi| gataśabda āśrayavacanaḥ||1-2||
pūyālasaḥ sopanāhaḥ srāvāḥ parvaṇikā'lajī | krimigranthiśca vijñeyā rogāḥ
sandhigatā nava ||3||
srāvāḥ catvāraḥ pūyāsrāva ityādayaḥ||3||
pakvaḥ śophaḥ sandhijaḥ saṃsravedyaḥ sāndraṃ pūyaṃ pūti pūyālasaḥ saḥ |4|
idānīṃ teṣāṃ navānāmapi pratyekaṃ lakṣaṇamāha- pakva ityādi| sandhijaḥ
kanīnasandhijaḥ| pūti durgandham| ayaṃ sannipātajaḥ sādhyaśca|4|-
granthirnālpo dṛṣṭisandhāvapākaḥ kaṇḍūprāyo nīrujastūpanāhaḥ
||4||
granthirityādi| nālpo mahānityarthaḥ| apāka īṣatpākaḥ| upanāhaḥ śleṣmopanāhaḥ|
kaphajo'yaṃ sādhyaśca||4||
gatvā sandhīnaśrumārgeṇa doṣāḥ kuryuḥ srāvān rugvihīnān kanīnāt | tān vai
srāvān netranāḍīmathaike tasyā liṅgaṃ kīrtayiṣye caturdhā
||5|| pākaḥ sandhau saṃsravedyaśca pūyaṃ
pūyāsrāvo naikarūpaḥ pradiṣṭaḥ | śvetaṃ sāndraṃ picchilaṃ saṃsravedyaḥ
śleṣmāsrāvo nīrujaḥ sa pradiṣṭaḥ
||6|| raktāsrāvaḥ śoṇitotthaḥ saraktamuṣṇaṃ
nālpaṃ saṃsravennātisāndram | pītābhāsaṃ nīlamuṣṇaṃ jalābhaṃ pittāsrāvaḥ
saṃsravet sandhimadhyāt ||7||
sandhayo netrāntargatāścatvāraḥ| aśrumārgaśabdenātra sirā abhipretāḥ| tathāca
videhaḥ,- “aśrusrāvaḥ sirā gatvā netrasandhiṣu tiṣṭhati| tataḥ kanīnakaṃ gatvā
cāśru kṛtvā kanīnake|| tataḥ sravatyathāsrāvaṃ yathādoṣamavedanam”- iti|
aśrusrāvaśabdenātra tatsahito doṣo'bhidhīyate| kathaṃ caturdhetyāha- pāka
ityādi|- naikarūpa iti asya
1
sannipātajatvādbahurūpatvam| sandhiratra kanīnakasandhiḥ| asādhyo'yam| śveta
ityādi|- ayamapyasādhyaḥ| raktetyādi|- asāvapyasādhyaḥ| pītetyādi|-
kanīnakasandhimadhyādityarthaḥ| vyādhisvabhāvato vātāsrāvo nāsti,
pittajagalagaṇḍacāturthikavat| eṣo'pyasādhyaḥ||5-7||
tāmrā tanvī dāhaśūlopapannā raktājjñeyā parvaṇī vṛttaśophā | jātā sandhau
kṛṣṇaśukle'lajī syāttasminneva khyāpitā pūrvaliṅgaiḥ
||8||
tāmretyādi| asādhyo'yam| alajītyādi| tasminneva kṛṣṇaśuklasandhāveva|
pūrvaliṅgaiḥ parvaṇīliṅgairityarthaḥ| parvaṇyalajyoḥ sthānasya lakṣaṇasya
caikye'pi tanutvasthūlatvābhyāṃ bhedaḥ| tanvī parvaṇī, tataḥ sthūlā
punaralajī| iyaṃ sannipātajā asādhyā ca||8||
krimigranthirvartmanaḥ pakṣmaṇaśca kaṇḍūṃ kuryuḥ krimayaḥ sandhijātāḥ |
nānārūpā vartmaśuklasya sandhau
2
caranto'ntarnayanaṃ dūṣayanti ||9||
krimītyādi| krimīgranthirvartmaśuklayoḥ sandhau bhavati| tatraiva nānārūpāḥ
krimayo vartmanaḥ pakṣmaṇaśca sandhiṃ prāptāḥ kaṇḍūṃ janayanti, antaścaranto
bhakṣayanto nayanaṃ dūṣayanti| asau kaphajaḥ sādhyaśca||9||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre sandhigatarogavijñānīyo nāma dvitīyo'dhyayaḥ
||2||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre dvitīyo'dhyāyaḥ||2||