athāto vartmagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
sandhigatarogānantaraṃ ‘vartmaśuklasya sandhau caranto'ntarnayanaṃ dūṣayanti’
iti vartmano'nantaranirdiṣṭatvādvartmagatarogavijñānīyārambho yukta ityata
āha- athāta ityādi||1-2||
pṛthagdoṣāḥ samastā vā yadā vartmavyapāśrayāḥ | sirā vyāpyāvatiṣṭhante
vartmasvadhikamūrcchitāḥ ||3|| vivardhya
1
māṃsaṃ raktaṃ ca tadā vartmavyapāśrayān | vikārāñjanayantyāśu
nāmatastānnibodhata ||4||
samprāptimāha- pṛthagityādi| yadā pṛthak samastā vā adhikamūrcchitā
atiśayaprakupitā doṣā vartmavyapāśrayāḥ apaśabdasyopasargasya
madhyavacanatvādvartmamadhyagatāḥ sirā vyāpya vartmasvavatiṣṭhante, tadā
vartmavyapāśrayān vikārān śīghraṃ janayantīti sambandhaḥ| amuṃ pāṭhaṃ
pañjikākāro na paṭhati, jejjaṭapaṭhitatvādasmābhirapi paṭhitaḥ||3-4||
utsaṅginyatha kumbhīkā pothakyo vartmaśarkarā | tathā'rśovartma
śuṣkārśastathaivāñjananāmikā ||5|| bahalaṃ
vartma yaccāpi vyādhirvartmāvabandhakaḥ | kliṣṭakardamavartmākhyau śyāvavartma
tathaiva ca ||6|| praklinnamapariklinnaṃ
vartma vātahataṃ tu yat | arbudaṃ nimiṣaścāpi śoṇitārśaśca yat smṛtam
||7|| lagaṇo biśanāmā ca pakṣmakopastathaiva
ca | ekaviṃśatirityete vikārā vartmasaṃśrayāḥ
||8|| nāmabhiste samuddiṣṭā... |9|
te ca vartmāśrayā rogā ekaviṃśatirabhihitāḥ, atastāneva nāmnā nirdiśannāha-
utsaṅginītyādi||5-8||-
...lakṣaṇaistān pracakṣmahe | abhyantaramukhī bāhyotsaṅge'dho vartmanaśca yā
2||9|| vijñeyotsaṅginī nāma
tadrūpapiḍakācitā |10|
nāmatastān samuddiśya lakṣaṇairāha- lakṣaṇairityādi| abhyantaramukhī
vartmābhyantaramukhī| bāhyeti bahirbhavā iva pratibhāsate, vāstūtsedhena
3
bahirapyunnatatvāt| utsaṅge'dho vartmanaśca yeti adhobhāge yadvartma
tasyotsaṅge kroḍe jātā yā, tasyā iva rūpaṃ yāsāṃ, tadrūpābhirvyāptā; iyaṃ
sannipātajā sādhyā ca| videhoktamihānuktaṃ kāṭhinyādi cohyam| tathā hi
taduktaṃ vacaḥ, - “vartmotsaṅge'pyadho
4
jantoḥ sannipātāt prajāyate| abhyantaramukhī sthūlā bāhyataścāpi dṛśyate||
piḍakā piḍakābhiśca citā'nyābhiḥ samantataḥ| utsaṅgapiḍakā nāma kaṭhinā
mandavedanā|| sā prabhinnā sravet srāvaṃ kukkuṭāṇḍarasopamam”- iti||9||-
kumbhīkabījapratimāḥ piḍakā yāstu
5
vartmajāḥ ||10|| ādhmāpayanti bhinnā yāḥ
6
kumbhīkapiḍakāstu tāḥ |11|
kumbhīkā dāḍimākāraphalā sthalakumbhī| vartmajā iti bahuvacanād bāhyā eva
bhavanti| etāḥ sannipātajā api sādhyāḥ||10||-
srāviṇyaḥ kaṇḍurā
7
gurvyo raktasarṣapasannibhāḥ | piḍakāśca rujāvatyaḥ pothakya iti sañjñitāḥ
||11||
srāviṇya ityādi| srāviṇyo bahusrāvāḥ| kaṇḍurā iti kaṇḍuyuktāḥ| rujāvatya iti
kaphajā api vedanāyuktā ityarthaḥ| imāḥ sādhyāḥ||11||
piḍakābhiḥ susūkṣmābhirghanābhirabhisaṃvṛtā | piḍakā yā kharā sthūlā sā jñeyā
vartmaśarkarā ||12||
piḍakābhirityādi| iyaṃ sannipātajā sādhyā ca||12||
ervārubījapratimāḥ
8
piḍakā mandavedanāḥ | sūkṣmāḥ kharāśca vartmasthāstadarśovartma kīrtyate
||13||
ervārvityādi| ervāruḥ grīṣmakarkaṭī| vartmasthā vartmanāmantarbāhyato'pi
tiṣṭhāti| idaṃ sannipātajamapi sādhyam||13||
dīrgho'ṅkuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo vartmasambhavaḥ | vyādhireṣa samākhyātaḥ
śuṣkārśa iti sañjñitaḥ ||14||
dīrgha ityādi| dāruṇaḥ atikaṣṭataraḥ| vartmasambhavo vartmanāmantareva
bhavati| ayaṃ vyādhiḥ sannipātajo'pi sādhyaḥ||14||
dāhatodavatī tāmrā piḍakā vartmasambhavā | mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā
sā'ñjananāmikā ||15||
dāhetyādi| raktajeyaṃ sādhyā ca||15||
vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ | savarṇābhiḥ samābhiśca
vidyādbahalavartma tat ||16||
vartmetyādi| etadapi sannipātajaṃ sādhyaṃ ca||16||
kaṇḍūmatā'lpatodena vartmaśophena yo naraḥ | na samaṃ chādayedakṣi
bhavedbandhaḥ sa vartmanaḥ ||17||
kaṇḍūmatetyādi| eṣa sannipātajo'pi sādhyaḥ||17||
mṛdalpavedanaṃ tāmraṃ yadvartma samameva ca | akasmācca bhavedraktaṃ
kliṣṭavartma tadādiśet ||18||
mṛdvityādi| ‘akasmācca sravedraktaṃ’ iti kvacit pāṭhaḥ, taṃ ca pañjikākāro na
manyate| akasmācca kāraṇaṃ vinā dvayamapi vartma raktaṃ bhavet| tathā ca
videhaḥ,- “śleṣmaduṣṭena raktena kliṣṭamāṃsamivobhayam| bandhujīvanibhaṃ
vartma kliṣṭavartma taducyate”- iti| etadraktajaṃ sādhyaṃ ca||18||
kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ vidahecchoṇitaṃ yadā | tadā klinnatvamāpannamucyate
vartmakardamaḥ ||19||
kliṣṭamityādi| yadā kliṣṭārambhakaṃ śleṣmaduṣṭaṃ śoṇitaṃ pittayuktaṃ vidahet
vidāhaṃ gacchettadā klinnatvamāpannaṃ kliṣṭameva vartmakardama ucyate,
klinnatvamāpannamārdratāṃ prāptam| etat kaphapittaraktārabdhatvāt sannipātajaṃ
sādhyaṃ ca| ‘kṛṣṇatvamāpannam’ iti kecit paṭhanti, taṃ pāṭhaṃ pañjikākāro
nāṅgīkaroti||19||
yadvartma bāhyato'ntaśca śyāvaṃ śūnaṃ savedanam | dāhakaṇḍūparikledi
9
śyāvavartmeti tanmatam ||20||
yadvartmetyādi| etadapi sannipātajaṃ sādhyaṃ ca||20||
arujaṃ bāhyataḥ śūnamantaḥ klinnaṃ sravatyapi | kaṇḍūnistodabhūyiṣṭhaṃ
klinnavartma taducyate ||21||
arujamityādi| arujamalparujaṃ śūnaṃ ca bāhye, klinnaṃ sravatyapyantareva,
kaṇḍūnistodabahulaṃ punarantareva| ayaṃ rogaḥ pillākhyaḥ kenacit kathitaḥ, tat
pañjikākāro na manyate| ayaṃ vyādhiḥ kaphajaḥ sādhyaśca||21||
yasya dhautāni dhautāni sambadhyante punaḥ punaḥ | vartmānyaparipakvāni
vidyādaklinnavartma tat ||22||
yasyetyādi| yasya rogasya sthānabhūtāni vartmānyasakṛtprakṣālitāni punaḥ
sambaddhāni bhavanti pillopadehenāntarbahiśca pākarahitānyapi
10, tadaklinnavartma jānīyāt| etat sannipātajamapi sādhyaṃ pillākhyaṃ ca| tathā
ca videhaḥ- “prakṣālite tathā
11
mṛṣṭe ānahyete punaḥ punaḥ| apariklinnavartmānaṃ pillākhyamiti nirdeśet”- iti|
amuṃ dvayamapi dṛṣṭāntadārṣṭāntikapāṭhaṃ sūtre jejjaṭācāryaḥ paṭhati,
tannecchati gayadāsaḥ||22||
vimuktasandhi niśceṣṭaṃ vartma yasya na mīlyate | etadvātahataṃ vidyāt sarujaṃ
yadi vā'rujam ||23||
vimuktetyādi| niśceṣṭaṃ niṣkriyam| ata eva na nimīlyate na saṅkucatītyarthaḥ|
arujam alparujam| idaṃ vātajamasādhyaṃ ca||23||
vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanam | vijñeyamarbudaṃ puṃsāṃ
saraktamavalambitam ||24||
vartmetyādi| vartmāntarastham abhyantarasthamityarthaḥ| viṣamaṃ kaṣṭakāri|
granthibhūtaṃ granthiriva
12| saraktamavalambitamiti kiñcidraktatā pittena, avalambitatvamarbudatvena|
‘avalambi ca’ iti kecit paṭhanti| sannipātajamapīdaṃ sādhyam||24||
nimeṣaṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭo vartmasaṃśrayāḥ | cālayatyati
13
vartmāni nimeṣaḥ sa gado mataḥ ||25||
nimeṣaṇīrityādi| vartmasaṃśrayāḥ nimeṣiṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭaḥ san vartmāni
cālayatīti sambandhaḥ| yadbalena nimeṣonmeṣau syātāṃ tā nimeṣiṇyaḥ sirāḥ|
‘so'gado mata’ iti kecit paṭhanti, tatrāgada avyatha ityarthaḥ| asau
vātajo'sādhyaśca||25||
chinnāśchinnā vivardhante vartmasthā mṛdavo'ṅkurāḥ | dāhakaṇḍūrujopetāste'rśaḥ
śoṇitasambhavāḥ
14||26||
chinnā ityādi| ye śoṇitasambhavā mṛdavo vartmasthā aṅkurāśchinnāśchinnāḥ santo
vivardhante te'ṅkurā arśaḥ
15
śoṇitārśa iti sambandhaḥ| idaṃ śoṇitārśo raktajamasādhyaṃ ca||26||
apākaḥ kaṭhinaḥ sthūlo granthirvartmabhavo'rujaḥ | sakaṇḍūḥ picchilaḥ
kolapramāṇo lagaṇastu saḥ ||27||
apāka ityādi| śleṣmajo'yaṃ sādhyaśca||27||
śūnaṃ yadvartma bahubhiḥ sūkṣmaiśchidraiḥ samanvitam | bisamantarjala iva
bisavartmeti tanmatam ||28||
śūnamityādi| yathā'ntarjale bisaṃ bisāṇḍaṃ tadvadityarthaḥ| etat sarvajamapi
sādhyam||28||
doṣāḥ pakṣmāśayagatāstīkṣṇāgrāṇi kharāṇi ca | nirvartayanti pakṣmāṇi
tairghuṣṭaṃ
16
cākṣi dūyate ||29|| uddhṛtairuddhṛtaiḥ
17
śāntiḥ pakṣmabhiścopajāyate | vātātapānaladveṣī pakṣmakopaḥ sa ucyate
||30||
doṣā ityādi| nirvartayanti niṣpādayanti| pakṣmāṇi pratibālān| taiḥ pakṣmabhiḥ,
akṣi locanaṃ, dūyate upatapyate| uddhṛtairuddhṛtairiti
unmūlitairunmūlitairityarthaḥ; atra vīpsayā teṣāṃ punaḥ punarudbhavaḥ
khyāpyate| asya pakṣmakopasya ‘upapakṣmamālā’ iti anuktā dvitīyā sañjñā; loke
‘parivāla’ iti vadanti| eṣa rogaḥ sarvajo yāpyaśca||29-30||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre vartmagatarogavijñānīyo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ
||3||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre tṛtīyo'dhyāyaḥ
samāptaḥ||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘vibadhya’ iti pā. ↩
- 2 ‘piḍakā'bhyantaramukhī bāhyā'dhovartmasaṃśrayā’ iti pā. ↩
- 3 ‘bāhyotsedhena\\’ iti pā. ↩
- 4 ‘'dhare’ iti pā. ↩
- 5 ‘piḍakāḥ pakṣmavartmanoḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘ādhmāyante tu bhinnāśca’ iti pā. ↩
- 7 ‘kaṇḍūsrāvānvitā’ iti pā. ↩
- 8 `ervārubījapratimā pīḍakā mandavedanā| sūkṣmā kharā ca vartmasthā tadarśoṃvartma kīrtyate’ iti pā. ↩
- 9 `sakaṇḍūṣāparikledaṃ’ iti pā. ↩
- 10 pākarahitatvāt’ iti pā. ↩
- 11 `'thavā’ iti pā. ↩
- 12 `granthirivāsaktaṃ’ iti pā. ↩
- 13 `cālayedakṣivartmāni’ iti, `cālayedativartmāni’ iti ca pā. ↩
- 14 `śoṇitasambhavam’ iti pā. ↩
- 15 `śoṇitārśaḥ iti sambandhaḥ’ iti pā. ↩
- 16 `tairjuṣṭaṃ’ iti pā. ↩
- 17 `utpāṭitaiḥ punaḥ’ iti pā. ↩