athātaḥ śuklagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
vartmagatarogavijñānīyānantaraṃ
vartmamaṇḍalācchuklamaṇḍalasyānantaryāttadgatarogavijñānīyārambho yukta ityata
āha- athāta ityādi||1-2||
prastāriśuklakṣatajādhimāṃsasnāyvarmasañjñāḥ khalu pañca rogāḥ | syuḥ śuktikā
cārjunapiṣṭakau ca jālaṃ sirāṇāṃ piḍakāśca yāḥ syuḥ
||3|| rogā balāsagrathitena
sārdhamekādaśākṣṇoḥ khalu śuklabhāge |4|
tāneva rogānnāmabhirāha- prastārītyādi| armaśabdaḥ prastāryādibhiḥ pañcabhiḥ
saha sambadhyate| jālaṃ sirāṇāmiti sirāśabdo jālapiḍakābhyāṃ sambadhyate; tena
sirājālaṃ, sirāpiḍakāścetyarthaḥ||3||-
prastāri prathitamihārma śuklabhāge vistīrṇaṃ tanu rudhiraprabhaṃ sanīlam
||4||
prastārītyādi| prathitaṃ prakhyātaṃ, vistīrṇaṃ vitataṃ, tanu viralaṃ,
rudhiraprabhaṃ raktanibhaṃ, sanīlam īṣannīlam, eteneṣannīlalohitamityarthaḥ|
jejjaṭācāryastu videhoktaṃ prastāryarmalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā sanīlamityatra vāśabdo
lupto draṣṭavyaḥ, tena raktamīṣannīlaṃ vetyartha iti pratipādayati| tathā ca
videhavākyaṃ- “samantādvistṛtaḥ śyāvo rakto vā māṃsasañcayaḥ| sannipātena
doṣāṇāṃ prastāryarma taducyate”- iti| tridoṣajamidaṃ sādhyaṃ ca||4||
śuklākhyaṃ mṛdu kathayanti śuklabhāge saśvetaṃ samamiha vardhate
1
cireṇa |5|
śuklākhyamityādi| śuklākhyaṃ śuklanāmārma| mṛdu komalaṃ, saśvetaṃ
kiñcicchvetaṃ; śleṣmajamidaṃ sādhyaṃ ca|5|-
yanmāṃsaṃ pracayamupaiti śuklabhāge padmābhaṃ tadupadiśanti lohitārma
||5||
yadityādi| pracayaṃ vṛddhim, upaiti gacchati, padmābham aruṇapadmaprabhaṃ,
lohitārma śoṇitārmetyārthaḥ| etadraktajaṃ
2
sādhyaṃ ca||5||
vistīrṇaṃ mṛdu bahalaṃ yakṛtprakāśaṃ śyāvaṃ vā tadadhikamāṃsajārma vidyāt |6|
vistīrṇamiti| bahalaṃ sthūlam| etat sannipātajaṃ sādhyaṃ ca|6|-
śukle yat piśitamupaiti vṛddhimetat snāyvarmetyabhipaṭhitaṃ kharaṃ prapāṇḍu
||6||
śukle ityādi| etattridoṣajamapi sādhyam| kharaṃ kharasparśam| ‘snāyvābhaṃ
piśitāṃśamupaiti yattu snāyvarma’ ityapi pāṭhaḥ| ‘kharaṃ ca śuklaṃ’ iti kecit
paṭhanti||6||
śyāvāḥ syuḥ piśitanibhāśca bindavo ye śuktyābhāḥ sitanayane sa śuktisañjñaḥ
|7|
śyāvā ityādi| śuktyābhā iti jalaśuktiriva kiñjiddīrghāḥ śuklamaṇḍale ye
bindavaḥ sa śuktikāvikāra iti sambandhaḥ| sādhyo'yaṃ pittajaśca|7|-
eko yaḥ śaśarudhiropamastu binduḥ śuklastho bhavati tamarjunaṃ vadanti
||7||
eka ityādi| raktajo'yaṃ sādhyaśca||7||
utsannaḥ salilanibho'tha piṣṭaśuklo binduryo bhavati sa piṣṭakaḥ suvṛttaḥ |8|
utsanna ityādi| piṣṭaśuklaḥ taṇḍulapiṣṭavacchuklaḥ, śuklatve'pyacchatvāt
salilanibhaḥ, piṣṭakaḥ piṣṭakanāmā| ayaṃ ślaiṣmikaḥ sādhyaśca|8|-
jālābhaḥ kaṭhinasiro mahān saraktaḥ santānaḥ smṛta iha jālasañjñitastu
||8||
jālābha ityādi| anulomavilomavistṛtasirānicayaviracitatvājjālasyeva ābhā yasya
sa tathā| rakto lohito lohitajanitaśca, santānaḥ sirāsantānaḥ| eṣa
sirājālasañjñito raktajaḥ sādhyaśca||8||
śuklasthāḥ sitapiḍakāḥ sirāvṛtā yāstā vidyādasitasamīpajāḥ sirājāḥ |9|
śuklasthā ityādi| sirājāḥ ‘piḍakā’ iti śeṣaḥ| vāstusthitasirāvṛttatvāt
sirājāḥ, na tu sākṣāt sirājāḥ| eṣa sannipātajaḥ sādhyaśca|9|-
kāṃsyābho
3
bhavati site'mbubindutulyaḥ sa jñeyo'mṛdurarujo balāsakākhyaḥ
||9||
kāṃsyābha ityādi| kāṃsyasyeva ābhā yasya sa tathā, sita ityarthaḥ|
ambubindutulyaḥ vāribindurivodgatvāt| amṛduḥ kaṭhinaḥ| arujaḥ avyathaḥ|
etaddvayamapi kaphajanitatvāt
4
nāmānvayena balāsanāmā vikāro balāsaja eva| atraiva videhaḥ,- “mārutotpīḍitaḥ
śleṣmā śuklabhāge vyavasthitaḥ| jalabindurivocchūno mṛduḥ kaphasamudbhavaḥ”-
iti| pustakāntare cānyathā pāṭhaḥ, yathā- ‘santāno bhavati sirāvṛtaḥ site yo
bindurvā sa tu nirujo balāsakākhyaḥ’- iti| īdṛśasya pāṭhasya ṭīkākārā vyākhyāṃ
na kurvanti| sādhyo'yaṃ śleṣmajaśca||9||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre śuklagatarogavijñānīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ
||4||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre caturtho'dhyāyaḥ||4||