athātaḥ kṛṣṇagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
śuklagatarogavijñānīyānantaraṃ pratyāsattyā kṛṣṇamaṇḍalagatā rogāḥ pratipādyā
ityāta āha- athāta ityādi||1-2||
yat savraṇaṃ śukra(kla)mathāvraṇaṃ vā pākātyayaścāpyajakā tathaiva | catvāra
ete'bhihitā vikārāḥ kṛṣṇāśrayāḥ saṅgrahataḥ purastāt
||3||
tāneva kṛṣṇagatarogānnāmabhiḥ prāha- yadityādi| saṅkhyeyanirdeśādeva
catuḥsaṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ catuḥsaṅkhyākaraṇaṃ
tantrāntaroddiṣṭātiriktasaṅkhyānirāsārtham| saṅgrahataḥ samyagupādānataḥ||3||
nimagnarūpaṃ hi bhavettu kṛṣṇe sūcyeva viddhaṃ pratibhāti yadvai
1| srāvaṃ sraveduṣṇamatīva ruk ca tat savraṇaṃ śukra(kla)mudāharanti
||4||
tāneva lakṣaṇairnirdiśannāha- nimagnetyādi| nimagnarūpam antaḥpraviṣṭarūpam,
īṣaddṛśyarūpamityarthaḥ| sūcyeva viddhamityanena vartulatvaṃ darśitaṃ,
raktasyāgneyatvāduṣṇāśrutā atyarthaṃ ca pīḍā bhavati| avraṇaśukle
mandarugaśrutā vakṣyate, tasmādasmin sakṣate śukre kṣatayogānnetrasya
sukumāratvāccātīva vedanā yuktā| atra videhaḥ- “raktarājīnibhaṃ kṛṣṇe
vidrumābhaṃ pralakṣyate| sūcyagreṇaiva tacchukramuṣṇāśrusrāvi savraṇam”- iti|
savraṇaṃ sakṣatamityarthaḥ| raktajamidamasādhyaṃ ca||4||
dṛṣṭeḥ samīpe na bhavettu yacca na cāvagāḍhaṃ na ca saṃsraveddhi |
avedanāvanna ca yugmaśukraṃ tatsiddhimāpnoti kadācideva
||5||
idānīṃ tasyaivāvasthādvāreṇa kādāciktaṃ sādhyatvaṃ darśayannāha- dṛṣṭerityādi|
saṃsraveddhītyatra saṃśabdo'tiśayārthaḥ| avedanāvat mandavedanam||5||
vicchinnamadhyaṃ piśitāvṛtaṃ vā calaṃ sirāsaktamadṛṣṭikṛcca
2| dvitvaggataṃ lohitamantataśca cirotthitaṃ cāpi vivarjanīyam
||6|| uṣṇāśrupātaḥ piḍakā ca kṛṣṇe yasmin
bhavenmudganibhaṃ ca śukram | tadapyasādhyaṃ pravadanti kecidanyacca
yattittiripakṣatulyam ||7||
tasyaiva kadācitsādhyasya lakṣaṇaṃ pratipādyāsādhyasya lakṣaṇaṃ
pratipādayannāha- vicchinnetyādi| vicchinnamadhyamiti vidīrṇamāṃsatvānmadhye
sacchidramiva| pakṣāntaramāha- piśitāvṛtaṃ veti,
ācchinnamadhyamevonnatamāṃsena veṣṭitaṃ vā| calaṃ sirāsaktamiti yataḥ
sirāsaktamata eva calaṃ, sirā hi svabhāvata eva calāḥ; tadāśritaṃ śukramapi
calameva; anye tu calaṃ caladiva na tu sākṣāccalameva| adṛṣṭikṛt
darśanarodhakṛt| dvitvāggataṃ dvipaṭalāśritam| lohitamantataśceti prānteṣu
lohitamityarthaḥ| idānīṃ dvipaṭalāśritasya lakṣaṇaṃ darśayannāha- uṣṇetyādi|
kasmiṃścit pustake ‘piḍakā ca pītā’ iti pāṭhaḥ, sa na saṅgacchate
3| tathā ca videhaḥ- “coṣoṣṇasrāvadāhāstu kṛṣṇe ca piḍikodgamaḥ|
vyaktamudgaphalākāraṃ śukraṃ dvitvaggataṃ bhavet” iti| ekīyamatamāha-
tadityādi| yaccānyacchukraṃ tittiripakṣatulyaṃ tadapyasādhyaṃ kecidvadantīti
sambandhaḥ| etat paramatamapyapratiṣiddhatvādanumatameva||6-7||
sitaṃ yadā bhātyasitapradeśe syandātmakaṃ nātirugaśruyuktam |
vihāyasīvācchaghanānukāri
4
tadavraṇaṃ sādhyatamaṃ vadanti ||8||
idānīṃ savraṇaṃ śukraṃ pratipādyāvraṇaṃ pratipādayannāha- sitamityādi|
syandātmakam abhiṣyandakāraṇaṃ vihāyasīva ākāśa iva, acchaghanānukāri
pratanumeghakhaṇḍānukārītyarthaḥ| raktajamidaṃ sādhyaṃ ca||8||
gambhīrajātaṃ bahalaṃ ca śukraṃ cirotthitaṃ cāpi vadanti kṛcchram |9|
asyaivāvraṇasya śukrasyāvasthābhedena kṛcchratāṃ darśayannāha- gambhīretyādi|
evambhūtamavraṇamapi śukraṃ kṛcchraṃ vadantīti sambandhaḥ| gambhīrajātaṃ
dvipaṭalāśritamityarthaḥ| jejjaṭācāryastu savraṇāvraṇaśukrasya lakṣaṇaṃ
sādhyāsādhyatvaṃ ca viparītakrameṇa paṭhati, mayā tu
pañjikākārābhiprāyeṇānenaiva krameṇa paṭhitam|9|-
sañcchādyate
5
śvetanibhena sarvaṃ doṣeṇa yasyāsitamaṇḍalaṃ tu
||9|| tamakṣipākātyayamakṣikopasamutthitaṃ
6
tīvrarujaṃ vadanti |10|
idānīṃ pākātyayamāha- sañcchādyata ityādi| akṣikopāt samutthitaṃ
syandādutpannamityarthaḥ| eṣa tridoṣajo'sādhyaśca||9||-
ajāpurīṣapratimo rujāvān salohito lohitapicchilāśruḥ | vidārya kṛṣṇaṃ
pracayo'bhyupaiti taṃ cājakājātamiti vyavasyet
||10||
ajetyādi| ajāpurīṣapratima iti viśuṣkacchagalīpurīṣatulyaḥ| salohita
īṣallohitaḥ| lohitapicchilāśruriti lohitaṃ picchilaṃ cāśru yasya saḥ| pracayaḥ
sāmarthyānmedasaḥ| eṣa śleṣmajo'sādhyaśca||10||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre kṛṣṇagatarogavijñānīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ
||5||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pañcamo'dhyāyaḥ||5||