athātaḥ sarvagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi| sarvagatarogavijñānīyaḥ sarvāśrayarogavijñānīya ityarthaḥ|
kṛṣṇamaṇḍalapratyāsattyā dṛṣṭigatarogavijñānīyo yujyate, yaśca
dṛṣṭigatarogavijñānīyāt pūrvaṃ sarvagatarogavijñānīyārambhaḥ sa dṛṣṭigatānāṃ
timirādīnāmabhiṣyandanimittatvaṃ na syāditi bodhayati, sandhyādigatānāṃ ca
syandakāraṇatvaṃ bodhayati||1-2||
syandāstu catvāra ihopadiṣṭāstāvanta eveha tathā'dhimanthāḥ |
śophānvito'śophayutaśca pākāvityevamete daśa sampradiṣṭāḥ
||3|| hatādhimantho'nilaparyayaśca
śuṣkākṣipāko'nyata eva vātaḥ | dṛṣṭistathā'mlādhyuṣitā sirāṇāmutpātaharṣāvapi
sarvabhāgāḥ ||4||
sarvākṣigatarogāṇāṃ saṅkhyāmāha- syandā ityādi| tāvanta eva catvāra eva|
prathamaślokena daśa, dvitīyaślokena sapta, evaṃ saptadaśa sarvāśrayāḥ
kathitāḥ||3-4||
prāyeṇa sarve nayanāmayāstu bhavantyabhiṣyandanimittamūlāḥ |
tasmādabhiṣyandamudīryamāṇamupācaredāśu hitāya dhīmān
||5||
sarveṣāṃ netrarogāṇāmabhiṣyandabhavatvāt
tatpratīkārasyāśeṣanayanāmayapratīkārabhūtatvādyatnataḥ pūrvarūpa evāsau
pratikaraṇīya ityāha- prāyeṇetyādi| abhiṣyandanimittamūlā iti abhiṣyandāśca
tannimittāni ca tānyeva mūlaṃ yeṣāṃ te tathā| nimittaśabdādduṣṭā doṣā
doṣakopanāni ca saṅgṛhyante| udīryamāṇam utpadyamānam| ‘abhiṣyandanimittamūlā’
ityatra ‘abhiṣyandasamudbhavā hi’ iti kecit paṭhanti||5||
nistodanaṃ stambhanaromaharṣasaṅgharṣapāruṣyaśirobhitāpāḥ | viśuṣkabhāvaḥ
śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti
||6||
idānīṃ vātābhiṣyandalakṣaṇamāha- nistodanamityādi| nistodanaṃ sūcyeva
vyadhanam| stambhanaṃ stabdhatā| saṅgharṣaḥ karakarimā| śirobhitāpaḥ
śirovyathā| ‘viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca’ ityatra ‘śuṣkālpadūṣikahimāśrutā
ca’ iti kecit paṭhanti| tatra dūṣikā netramalam| sādhyo'yam||6||
dāhaprapākau śiśirābhinandā dhūmāyanaṃ bāṣpasamucchrayaśca | uṣṇāśrutā
pītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti
||7||
pittābhiṣyandalakṣaṇamāha- dāhetyādi| śiśirābhinandā śītābhilāṣaḥ| dhūmāyanaṃ
dhūmasyevodvamanaṃ, bāṣpasamucchrayaḥ aśrubāhulyam| ayamapi sādhyaḥ||7||
uṣṇābhinandā gurutā'kṣiśophaḥ kaṇḍūpadehau sitatā'tiśaityam | srāvo muhuḥ
picchila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti
||8||
śleṣmābhiṣyandalakṣaṇamāha- uṣṇetyādi| upadeho malopaliptatā, sitatā śuklatā;
eṣo'pi sādhyaḥ||8||
tāmrāśrutā lohitanetratā ca rājyaḥ samantādatilohitāśca | pittasya liṅgāni ca
yāni tāni raktābhipanne nayane bhavanti
||9||
raktābhiṣyandamāha- tāmretyādi| asāvapi sādhyaḥ||9||
vṛddhairetairabhiṣyandairnarāṇāmakriyāvatām | tāvantastvadhimanthāḥ syurnayane
tīvravedanāḥ ||10||
adhimanthānāmabhiṣyandarogakṛtatvaṃ darśayannāha- vṛddhairityādi| tāvantaḥ
catvāra eva| tīvravedanā ityatra vedanāśabdaḥ sāmānyapīḍāvacanaḥ| tena
yathāsvaṃ vātādidoṣavedanāyuktā ityarthaḥ; etenedamuktaṃ bhavati-
vātikādabhiṣyandādvātika evādhimanthastīvravātikanistodādisakalavedano
bhavati; evaṃ paittikaḥ, ślaiṣmiko, raktotthitaśceti||10||
utpāṭyata ivātyarthaṃ netraṃ nirmathyate tathā | śiraso'rdhaṃ ca taṃ
vidyādadhimanthaṃ svalakṣaṇaiḥ ||11||
adhimanthānāṃ sāmānyalakṣaṇamāha- utpāṭyata ityādi| netraṃ nirmathyate tatheti
na kevalaṃ netrameva nirmathyate śiraso'rdhaṃ ca tathā nirmathyata iti,
ardhaśiraso vedanā ca vyādhisvabhāvāt| svalakṣaṇairvātādīnāṃ
svakīyairlakṣaṇaiḥ| kecidatrādhimanthānāṃ sāmānyalakṣaṇaṃ na paṭhanti,
pañjikāyāṃ paṭhitatvādasmābhiḥ paṭhitam||11||
netramutpāṭyata iva mathyate'raṇivacca yat |
saṅgharṣatodanirbhedamāṃsasaṃrabdhamāvilam
||12||
kuñcanāsphoṭanādhmānavepathuvyathanairyutam | śiraso'rdhaṃ ca yena
syādadhimanthaḥ sa mārutāt ||13||
adhimanthānāṃ sāmānyalakṣaṇamuktvā vistareṇa viśeṣalakṣaṇamāha- netramityādi|
saṅgharṣaḥ karakarimā| anye tu ‘saṃharṣa’ iti paṭhanti, tatra saṃharṣo
romāñcaprāyo vedanāviśeṣaḥ| todaḥ sūcīvyadhanamiva vedanā| nirbhedaḥ śastreṇa
vidāraṇamiva| māṃsasaṃrabdhaṃ māṃsopacitamityarthaḥ| āvilaṃ samalam| eṣa
sādhyaḥ||12-13||
raktarājicitaṃ srāvi vahninevāvadahyate | yakṛtpiṇḍopamaṃ dāhi kṣāreṇāktamiva
kṣatam ||14|| prapakvocchūnavartmāntaṃ
sasvedaṃ pītadarśanam | mūrcchāśirodāhayutaṃ pittenākṣyadhimanthitam
||15||
pittādhimanthalakṣaṇamāha- raktarājītyādi| dāhi kṣāreṇāktamiva kṣatamiti
kṣāraliptakṣatamiva dahanaśīlam| eṣa vyādhiḥ sādhyaḥ||14-15||
śophavannātisaṃrabdhaṃ srāvakaṇḍūsamanvitam |
śaityagauravapaicchilyadūṣikāharṣaṇānvitam
||16|| rūpaṃ paśyati duḥkhena
pāṃśupūrṇamivāvilam | nāsādhmānaśiroduḥkhayutaṃ śleṣmādhimanthitam
||17||
śleṣmādhimanthalakṣaṇamāha- śophavadityādi| dūṣikā netramalam| ayamapi rogaḥ
sādhyaḥ||16-17||
bandhujīvapratīkāśaṃ tāmyati sparśanākṣamam | raktāsrāvaṃ sanistodaṃ
paśyatyagninibhā diśaḥ
||18|| raktamagnāriṣṭavacca kṛṣṇabhāgaśca
lakṣyate | yaddīptaṃ raktaparyantaṃ tadraktenādhimanthitam
||19||
raktādhimanthalakṣaṇamāha- bandhujīvetyādi| bandhujīvo madhyāhnapuṣpakaḥ,
ariṣṭakaṃ kṛṣṇaphalaṃ ‘arīṭhā’ iti loke| asāvapi sādhyaḥ||18-19||
hanyāddṛṣṭiṃ saptarātrāt kaphottho'dhīmantho'sṛksambhavaḥ pañcarātrāt |
ṣaḍrātrādvai mārutottho nihānyānmithyācārāt paittikaḥ sadya eva
||20||
idānīṃ vātādyadhimanthānāṃ samyagupacārasādhyānāṃ vaidyāturayoryatnādhānārthaṃ
mithyācārāddṛṣṭivināśāvadhiṃ yathādoṣaṃ nirdiśannāha- hanyādityādi|
mithyācārāditi padaṃ śleṣmodbhavādyadhimantheṣu sarveṣvapi sambadhyate|
dṛṣṭināśakālāvadhirapyatra vyādhisvabhāvāt||20||
kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakvodumbarasannibhaḥ |
dāhasaṃharṣatāmratvaśophanistodagauravaiḥ
||21|| juṣṭo muhuḥ sraveccāsramuṣṇaśītāmbu
picchilam | saṃrambhī pacyate yaśca netrapākaḥ saśophajaḥ
||22||
saśophapākamāha- kaṇḍvityādi| saṃrambhī śophayuktaḥ||21-22||
śophahīnāni liṅgāni netrapāke tvaśophaje |23|
aśophapākamāha- śophetyādi| liṅgāni saśophapākaliṅgānītyarthaḥ| ubhāvapi pākau
tridoṣajau sādhyau ca|23|-
upekṣaṇādakṣi yadā'dhimantho vātātmakaḥ sādayati prasahya |
rujābhirugrābhirasādhya eṣa hatādhimanthaḥ khalu nāma rogaḥ
||23||
sakalanayanaśoṣalakṣaṇaṃ hatādhimanthaṃ darśayannāha- upekṣaṇādityādi|
sādayati avasādayati, śoṣayatītyarthaḥ||23||
antaḥsirāṇāṃ śvasanaḥ sthito dṛṣṭiṃ pratikṣipan | hatādhimanthaṃ
janayettamasādhyaṃ vidurbudhāḥ ||24||
dṛṣṭinirgamalakṣaṇaṃ hatādhimanthaṃ darśayannāha- antaḥsirāṇāmityādi|
pratikṣipan niṣkāsayannityarthaḥ| yadyapi hatādhimanthalakṣaṇadvitvaṃ jñāyate
tathā'pyeka eva, ato na saṅkhyātirekaḥ| jejjaṭācāryastu
nayanaśoṣalakṣaṇahatādhimanthasya pāṭhaṃ na paṭhati, dṛṣṭinirgamalakṣaṇasya
hatādhimanthasya pāṭhaṃ paṭhati, pañjikākāreṇa ca videhoktaṃ prakāradvayena
hatādhimanthalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā nyūnatādoṣabhayāt pāṭhadvayamapi paṭhitam| tathā
ca videhaḥ- “antargataḥ sirāṇāṃ tu yadā tiṣṭhati mārutaḥ| sa tadā nayanaṃ
prāpya śīghraṃ dṛṣṭiṃ nirasyati|| tasyāṃ nirasyamānāyāṃ nirmathnanniva
mārutaḥ| nayanaṃ nirvamatyāśu śūlatodādhimanthanaiḥ|| athavā śoṣayedakṣi
kṣīṇatejobalānalam| utpadmamiva saṃśuṣkamavasīdati locanam|| hatādhimanthaṃ
taṃ vidyādasādhyaṃ vātakopataḥ”- iti||24||
pakṣmadvayākṣibhruvamāśritastu yatrānilaḥ sañcarati praduṣṭaḥ | paryāyaśaścāpi
rujaḥ karoti taṃ vātaparyāyamudāharanti
||25||
vātaparyāyamāha- pakṣmetyādi| akṣi locanaṃ, bhrūḥ prasiddhā| paryāyaśaścāpi
rujaḥ karoti kadācit pakṣmadvaye, kadācidakṣiṇi, kadācidbhruvīti
paryāyaśabdārthaḥ| sādhyo'yam||25||
yat kūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma vilokane cāviladarśanaṃ yat | sudāruṇaṃ yat
pratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣi
||26||
śuṣkākṣipākamāha- yadityādi| kūṇitaṃ nimīlitaṃ, dāruṇaṃ kaṭhinaṃ rūkṣaṃ vartma
yasya tattathā| vilokane cāviladarśanamiti yadatidarśane
ākuladarśanamityarthaḥ| sudāruṇaṃ yat pratibodhane ceti pratibodhane unmeṣe ca
yadatiśayena kaṭhinaṃ; anye sudāruṇaṃ kṛcchronmīlanam| vātiko'yaṃ
sādhyaśca||26||
yasyāvaṭūkarṇaśirohanustho manyāgato vā'pyanilo'nyato vā | kuryādrujo'ti
bhruvi locane vā tamanyatovātamudāharanti
||27||
anyatovātamāha- yasyetyādi| avaṭuḥ grīvāyāḥ paścimo bhāgaḥ| manyā grīvāyāḥ
pārśvayoḥ sirāviśeṣaḥ| anyato veti pṛṣṭhato vetyarthaḥ| anyatovāta iti
yathārtheyaṃ sañjñā, yato'nyataḥ sthito vāyuranyato vedanāṃ karoti| vātiko'yaṃ
sādhyaśca||27||
amlena bhuktena vidāhinā ca sañchādyate sarvata eva netram | śophānvitaṃ
lohitakaiḥ sanīlairetādṛgamlādhyuṣitaṃ vadanti
||28||
amlādhyuṣitamāha- amlenetyādi| vidāhinā veti kaṭukena lavaṇena vetyarthaḥ|
lohitakai rāgairityarthaḥ| sanīlaiḥ īṣannīlaiḥ| etādṛk īdṛśamityarthaḥ|
amlādhyuṣitam amlajanitapittādhyuṣitam| eṣa rogaḥ paittikaḥ sādhyaśca||28||
avedanā vā'pi savedanā vā yasyākṣirājyo hi bhavanti tāmrāḥ | muhurvirajyanti
ca tāḥ samantād vyādhiḥ sirotpāta iti pradiṣṭaḥ
||29||
sirotpātamāha- avedanetyādi| virajyanti viraktā bhavanti prakṛtavarṇā
bhavantītyarthaḥ
1| raktajo'yaṃ sādhyaśca||29||
mohāt sirotpāta upekṣitastu jāyeta rogastu sirāpraharṣaḥ | tāmrācchamasraṃ
2
sravati pragāḍhaṃ tathā na śaknotyabhivīkṣituṃ ca
||30||
sirāharṣamāha- mohādityādi| ayamapi raktajaḥ sādhyaśca||30||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre sarvagatarogavijñānīyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
||6||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargataśālākyatantre ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
samāptaḥ||6||