7. dṛṣṭigatarogavijñānīyādhyāyaḥ

athāto dṛṣṭigatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

sarvagatarogavijñānīyānantaraṃ dṛṣṭigatarogāṇāṃ pāriśeṣyādārambho yukta ityata āha- athāta ityādi||1-2||

masūradalamātrāṃ tu pañcabhūtaprasādajām | khadyotavisphuliṅgābhāmiddhāṃ ¹ tejobhiravyayaiḥ ||3|| āvṛtāṃ paṭalenākṣṇorbāhyena vivarākṛtim | śītasātmyāṃ nṛṇāṃ dṛṣṭimāhurnayanacintakāḥ ||4||

tāṃ ca dṛṣṭiṃ cikitsārthaṃ pramāṇākārasvalakṣaṇairnirdiśannāha- masūretyādi| masūradalamātrāmiti masūradalapramāṇāmityarthaḥ| pañcabhūtaprasādajāmiti pañcabhūtānāṃ dhāmabhūtāt sārājjātāmityarthaḥ| pañcabhūtamadhye ekasya prādhānyamāha- iddhāṃ tejobhiravyayairiti; etena tejomayī dṛṣṭirityuktam| khadyotavisphuliṅgābhāmiti khadyoto jyotiriṅgaṇaḥ, visphuliṅgaḥ sukṣmo'gnikaṇaḥ; khadyotavisphuliṅgau taijasāvapi yathā na dahatastathā dṛṣṭirapi na dahati| yadi sā khadyotādisadṛśī tarhi divākaraprakāśādrūpagrahaṇena na bhavitavyamityāha- avyayairiti|- avyayaiḥ upacayāpacayarahitaistejobhirviśiṣṭā| tasya dṛṣṭeḥ kuto bhāsvaratā na dṛśyata ityāha- āvṛtāṃ paṭalenākṣṇorbāhyeneti; āvṛtām ācchāditāṃ, bāhyena tejo jalāśritena| yadyapi bāhyapaṭalāvṛtatvāddṛṣṭe ² rūpagrahaṇasāmarthyopaghātaḥ prāptaḥ, tathā'pi paṭalasyātyantācchatvāddromakūpavivarāntaratvācca ³ tejaḥparamāṇūnāṃ bahiścaratve ⁴ rūpagrahaṇasāmarthyaṃ dṛṣṭernopahanyata ityāha- vivarākṛtimiti|- vivaraṃ chidraṃ tasyevākṛtiryasyāḥ sā tathā tāṃ, na tu sākṣāttatra chidramasti| vivarākāravacanena punarmṛdutaivoktā, na punaḥ sarvathā śuṣiratvaṃ; tathā ca sati ⁵ paṭalānāṃ pratipāditānāmapyanupapattiḥ syāt| dṛṣṭeḥ paṭalacatuṣṭaye'pi rūpagrahaṇasāmarthyamanumātavyaṃ, kālakāsthyāśritābhyantarapaṭalamapi gate doṣe rūpagrahaṇavikṛtilakṣaṇasya timirasyokteḥ| śītasātmyāmiti| nanu śītena tejo'bhihanyate tat kathaṃ śītena sātmyaṃ? ucyate- pṛthagvyavasthitayorjalāgnyorvirodho, na punaḥ sahotpannayorekakāryayoḥ; prabhāvādvā jalāntargatamapyetattejo nopahanyate||3-4||

rogāṃstadāśrayān ghorān ṣaṭ ca ṣaṭ ca pracakṣmahe | paṭalānupraviṣṭasya timirasya ca lakṣaṇam ||5||

pramāṇādibhiścikitsopayogibhirdṛṣṭimabhidhāya tadāśrayarogopavarṇanārthaṃ paṭalacatuṣṭayapraviṣṭatimiralakṣaṇopadeśārthaṃ ca pratipādayannāha- rogānityādi| tadāśrayān dṛṣṭyāśrayānityarthaḥ| ṣaṭ ca ṣaṭ ceti dvādaśetyarthaḥ||5||

sirābhirabhisamprāpya vigu'bhyantare bhṛśam | prathame paṭale doṣo yasya dṛṣṭau vyavasthitaḥ ||6|| avyaktāni sa rūpāṇi sarvāṇyeva prapaśyati |7|

prathamapaṭalagatasya timirārambhakadoṣasya samprāptileśapūrvakaṃ lakṣaṇamāha- sirābhirityādi| abhisamprāpya samyaggatvā| viguṇo duṣṭaḥ| abhyantare sarvābhyantare kālakāsthyāśrite prathamapaṭale| sa puruṣaḥ| ‘sarvāṇyeva prapaśyati’ ityatra ‘kadācidatha paśyati’ iti pañjikākāraḥ paṭhati vyākhyānayati ca- kadācinna sarvakālam| etena sthānaviśeṣāddoṣasyālpabalavattoktā, taduttareṣu kramāt balavattvamiti| tānyavyaktarūpāṇyapi vakṣyamāṇarūpabhramaṇāruṇavarṇādiyuktāni vātena, tathā pittenādityakhadyotādīni nīlapītavarṇāni, evaṃ kaphena sitavarṇāni, raktena raktavarṇāni, sannipātena vicitrāṇi| evaṃ dvitīyādipaṭaleṣvapi vyākhyeyam||6||-

dṛṣṭirbhṛśaṃ vihvalati dvitīyaṃ paṭalaṃ gate ||7|| makṣikā maśakān keśāñjālakāni ca paśyati | maṇḍalāni patākāṃśca marīcīḥ kuṇḍalāni ca ||8|| pariplavāṃśca ⁶ vividhān varṣamabhraṃ tamāṃsi ca | dūrasthānyapi rūpāṇi manyate ca samīpataḥ ||9|| samīpasthāni dūre ca dṛṣṭergocaravibhramāt | yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīpāśaṃ na paśyati ||10||

dvitīyapaṭalagatadoṣalakṣaṇamāha- dṛṣṭirityādi| dvitīyaṃ paṭalaṃ medaḥśritam| bhṛśamiti yādṛśī prathame paṭale tato'dhikaṃ vihvalībhavati| vihvalatvamāha- makṣikā maśakānityādi| makṣikādīnāmabhāve'pi timirārambhakadvitīyapaṭalāśritadoṣaprabhāveṇa makṣikādīni yathādoṣavarṇāni paśyati| jālakāni jantulālāviracitajālakākārāṇi, maṇḍalāni vartularūpāṇi| patākāḥ dhvajān| marīcīḥ mṛgatṛṣṇāḥ| kuṇḍalāni karṇakuṇḍalāni| pariplavāṃśceti nakṣatrādīnāṃ gatīḥ| vividhān ūrdhvādhastiryaggamanena kṛṣṇapītaśuklavarṇadarśanena vā nānāprakārān| varṣaṃ vṛṣṭim| asadrūpagrahaṇe vihvalatvaṃ pratipādya sadrūpagrahaṇe'pi deśāparijñāne dṛśorvihvalatvaṃ pratipādayannāha- dūrasthānītyādi| gocaravibhramāt indriyārthavibhramāt||7-10||

ūrdhvaṃ paśyati nādhastāttṛtīyaṃ paṭalaṃ gate | mahāntyapi ca rūpāṇi cchāditānīva vāsasā ||11|| karṇanāsākṣiyuktāni viparītāni vīkṣate ⁷| yathādoṣaṃ ca rajyeta dṛṣṭirdoṣe balīyasi ||12|| adhaḥsthite samīpasthaṃ dūrasthaṃ coparisthite | pārśvasthite tathā doṣe pārśvasthāni na paśyati ||13|| samantataḥ sthite doṣe saṅkulānīva ⁸ paśyati | dṛṣṭimadhyagate doṣe sa ekaṃ manyate dvidhā ||14|| dvidhāsthite tridhā paśyedbahudhā cānavasthite | timirākhyaḥ sa vai doṣaḥ... |15|

tṛtīyapaṭalagatadoṣalakṣaṇamāha- ūrdhvamityādi| tṛtīyaṃ paṭalaṃ māṃsāśritam| ūrdhvaṃ paśyatīti ālokasahāyatvena dṛśa ūrdhvamupalambho nādhastāt| viparītāni karṇādihīnāni| yathādoṣaṃ ceti sāmarthyānmāṃsasthitaśoṇitasahāyena ⁹ balavattaradoṣeṇa dṛṣṭau rāga utpadyata ityarthaḥ| ata eva prathamadvitīyapaṭalayoḥ śoṇitābhāvādrāgābhāvaḥ| adhaḥsthite dṛṣṭimaṇḍalādhobhāgasthite doṣe ityarthaḥ| saṅkulānīveti miśrībhūtānīva vasturūpāṇi paśyati| dvidhā sthite ‘doṣe’ iti śeṣaḥ| anavasthite cañcale doṣe| timirākhyaḥ timirasañjñaḥ, rāgaprāptasya ca timirasya ‘kāca’ iti sañjñā||11-14||-

... caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ ||15|| ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiṃ liṅganāśaḥ sa ucyate | tasminnapi tamobhūte nātirūḍhe mahāgade ||16|| candrādityau sanakṣatrāvantarīkṣe ca vidyutaḥ | nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūni ¹⁰ ca paśyati ||17||

caturthapaṭalagatadoṣalakṣaṇamāha- sa ityādi| sa eva timirākhyaḥ, caturthaṃ paṭalaṃ tejojalāśritaṃ prāpto yadā sarvato dṛṣṭiṃ ruṇaddhi tadā liṅganāśa ucyata iti sambandhaḥ| liṅganāśa iti liṅgaṃ cakṣurindriyaśaktiḥ, tasya nāśo yasmin sa liṅganāśo doṣaḥ| tatrāpyalpeṣu doṣeṣu keṣāñcidvastuviśeṣāṇāmupalambho bhavatīti darśayannāha- tasminniti| tasmin liṅganāśe| tamobhūte iti atra bhūtaśabda upamāne| nātiruḍhe nātivṛddhe| mahāgade pradhānendriyatirobhāvakatvāt| nirmalāni ca tejāṃsi agnyādīni, bhrājiṣṇūni anyānyapi dīptimanti yāni vastūni tāni paśyatītyarthaḥ||15-17||

sa eva liṅganāśastu nīlikākācasañjñitaḥ |18|

tasyaiva liṅganāśasyāparaṃ sañjñādvayaṃ pratipādayannāha- sa evetyādi| nīlikāviśeṣitā kācasañjñā sañjātā yasya sa tathā| kācasañjñā ca tṛtīye'pi paṭale rāgitimirasya rāgotpattidvāreṇa sūcitā| etena kācatvāt paṭaladvayagatayorapi doṣayoḥ ṣaṭtvaṃ na tu dvādaśatvam| asyāgre kicit ‘yanmayastanmayāni’ ityādipāṭhamāpātanikāpūrvakaṃ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ|18|-

tatra vātena rūpāṇi bhramantīva sa paśyati ||18|| āvilānyaruṇābhāni vyāviddhāni ca mānavaḥ |19|

idānīṃ teṣu paṭaleṣu krameṇa vātādideṣārabdhasya timirasya liṅgāni darśayannāha- vātenetyādi| āvilāni samalāni, aruṇābhāni īṣadraktāni| vyāviddhāni vakrāṇi||18||-

pittenādityakhadyotaśakracāpataḍidguṇān ||19|| śikhibarhavicitrāṇi nīlakṛṣṇāni paśyati |20|

pittajatimiralakṣaṇamāha- pittenetyādi| khadyoto jyotiriṅgaṇaḥ| śakracāpam indradhanuḥ, taḍidguṇo vidyullatā, śikhibarhaḥ mayūrapicchaḥ||19||-

kaphena paśyedrūpāṇi snigdhāni ca sitāni ca ||20|| gauracāmaragaurāṇi śvetābhrapratimāni ca | paśyedasūkṣmāṇyatyarthaṃ vyabhre caivābhrasamplavam ||21|| salilaplāvitānīva parijāḍyāni mānavaḥ |22|

śleṣmajatimiralakṣaṇamāha- kaphenetyādi| gauracāmaragaurāṇīti śvetacāmaravacchuklāni| sitāni ceti sudhautaśuklavastrasadṛśāni| asūkṣmāṇi sthūlāni| vyabhre vigataghane ¹¹| abhrasamplavaṃ meghānāṃ sarvato gamanam| salilaplāvitānīva parijāḍyānīti sarvataḥ salilaplavaneneva śuklāni stimitāni ca rūpāṇi paśyati||20-21||-

tathā raktena raktāni tamāṃsi vividhāni ca ||22|| haritaśyāvakṛṣṇāni dhūmadhūmrāṇi cekṣate |23|

raktajatimiralakṣaṇamāha- tathetyādi| dhūmadhūmrāṇi dhūmaveṣṭitānīva| yadyapi timirasya raktāntargatadoṣajanyatvādraktajasañjñā na syāt, tathā'pi raktabāhulyādupacārādvā raktajavyapadeśaḥ||22||-

sannipātena citrāṇi viplutāni ca paśyati ||23|| bahudhā vā dvidhā vā'pi sarvāṇyeva samantataḥ | hīnādhikāṅgānyathavā jyotīṃṣyapi ca paśyati ¹²||24||

sannipātajatimiralakṣaṇamāha- sannipātenetyādi| citrāṇi nānāvarṇāni viplutāni sarvato'vakīrṇāni| bahudhā bahutvaṃ gatāni, dvidhā dvitvaṃ gatāni, sarvāṇyeva yāvaddraṣṭavyāni rūpāṇi| hīnādhikāṅgānīti na kevalaṃ tṛtīye paṭale hīnādhikāṅgāni paśyati sannipātena punaḥ paṭalāntare'pi hīnādhikāṅgāni paśyati| jyotīṃṣi tārakāṇi||23-24||

pittaṃ kuryāt parimlāyi mūrcchitaṃ raktatejasā | pītā diśastathodyantamādityamiva paśyati ||25|| vikīryamāṇān khadyotairvṛkṣāṃstejobhireva ca |26|

nanu vātapittakaphaśoṇitasannipātaiḥ pañcabhiḥ pañcatimirāṇāṃ cottarāvasthāsu kācaliṅganāśasañjñe kṛte, kācāśca ṣaṭ vyākhyeyā iti teṣāṃ ṣaṭtvopapattihetubhūtaṣaṣṭhaparimlāyitimirakathanāya, tathā parimlāyitimirākrāntasya puṃso yādṛśaṃ rūpagrahaṇaṃ bhavati tādṛgrūpakathanāya ca prāha- pittamityādi| mūrcchitaṃ saṃyuktaṃ, raktatejasā raktaprasādena; anye tu raktārthaṃ tejo raktatejaḥ, tena mūrcchitaṃ; etena raktārthaṃ pariṇamyamānarasena saṃyuktamityarthaḥ| īdṛśe ca vyākhyāne nāmānvayaḥ ¹³ saṅgacchate| yathā parimlāyī kṣayī kathyate tathā ca vakṣyati,- ‘doṣakṣayāt kadācit syāt svayaṃ tatra ca darśanam’ iti, tacca kṣayitvaṃ laṅghanādibhirupabṛṃhakarasakṣayāt ¹⁴ pittakṣayāccopapadyate| raktajapakṣe raktakṣayopapattirnāsti| kecit ‘raktatejasā’ ityatra ‘bhaktatejasā’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- bhaktatejasā āhāraprasādena rasākhyenetyarthaḥ| atra sātyakiprabhṛtīnāṃ matānulomena raktamūrcchitaṃ pittaṃ hyapītyavagantavyam| tathā ca rāgakathanaprastāve sātyakiḥ- “pittaraktotthitā pītāścitritāḥ sannipātajāḥ”- iti| eka evāsau parimlāyī rogo'rāgaprāptaḥ san timirākhyaḥ, rāgaprāptastu kācākhyaḥ, sa eva kiñciddarśananāśakārī liṅganāśaḥ| sarvāṇyeva timirāṇi prathamadvitīyapaṭalagatāni sādhyāni; tṛtīyapaṭalagatāni rāgaprāptyā kācākhyāni bhavanti, tadā yāpyāni||25||-

vakṣyāmi ṣaḍvidhaṃ ¹⁵ rāgairliṅganāśamataḥ param ||26||

tṛtīyarāgitimirasya kācākhyāṃ prāptasya liṅganāśasya ca rāgeṇaiva saṅkhyāṣaṭtvaṃ nirdiśannāha- vakṣyāmītyādi| ṣaḍvidhaṃ ṣaḍbhedabhinnam| tṛtīyapaṭalagataṃ kācākhyāṃ prāptaṃ timiramiti śeṣaḥ| rāgaiḥ vakṣyamaṇaiḥ aruṇādibhiḥ| liṅganāśamataḥ paramiti kācākhyatimirakathanānantaraṃ liṅganāśamapi ṣaḍvidhaṃ vakṣyāmi||26||

rāgo'ruṇo mārutajaḥ pradiṣṭaḥ pittāt parimlāyyathavā'pi nīlaḥ | kaphāt sitaḥ śoṇitajastu raktaḥ samastadoṣo'tha vicitrarūpaḥ ¹⁶||27||

tānevāruṇādikān rāgānāha- rāga ityādi| parimlāyī pīta ityarthaḥ| aruṇādirāgaiḥ pañcabhistāvat pañca kācā jñeyāḥ, ṣaṣṭhaḥ kācaśca parimlāyī rogaḥ paraṃ rāgaprāptaḥ| asya ca pītavarṇatā sātyakivacanādavagantavyā| evaṃ ṣaṭ kācāḥ kathitāḥ||27||

raktajaṃ maṇḍalaṃ dṛṣṭau sthūlakācānalaprabham ¹⁷| parimlāyini roge syānmlāyyānīlaṃ ca maṇḍalam ||28|| doṣakṣayāt kadācit syātsvayaṃ tatra ca darśanam |29|

atra pittāt parimlāyītyuktaṃ tasya ca lakṣaṇamanuktaṃ vaktumāha- raktajamityādi| raktajaṃ raktaprasādājjātaṃ raktatejasā jātaṃ vā| sthūlakācānalaprabhamiti bāhulyena sthūlakācābhaṃ, varṇenānalaprabham| anye tu ‘aruṇaṃ maṇḍalaṃ dṛṣṭau sthūlakācāruṇaprabhaṃ’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca- aruṇam aruṇavarṇaṃ| kīdṛśamaruṇamityāha- sthūlakācāruṇaprabhamiti|- sthūlakācasyevāruṇā prabhā yasya tattathā| eṣa pāṭhaḥ pañjikayā dūṣitaḥ| mlāyi kṣayi| ānīlamiti īṣannīlam| analaprabhatvena ca pītatvamuktameva, tasmāt kiñcinnīlapītamityarthaḥ| anye tu ‘mlāyīnīlam’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- mlāyīnīlaṃ pītanīlamityarthaḥ| tatra pītaṃ rasamūrcchitapittajanitaṃ, nīlaṃ punaḥ raktamūrcchitapittajam| atra tṛtīyapaṭalasthe rāge doṣavyādhi(pti)vaśādrāgasya maṇḍalākārataiva, na tu le(re)khādiprakāratvamiti niyamārthaṃ punarmaṇḍalagrahaṇamiti| doṣakṣayādityādi karmakṣayāddoṣakṣaye sañjāte kadācidākasmikaṃ tatra parimlāyini roge darśanaṃ syādityeke; anye tu pittasammūrcchākararasasaṅkṣayāt kṣīṇe doṣe tatra kadāciddarśanaṃ syāditi vyākhyāṃ kurvantīti| ayaṃ yāpyaḥ||28||-

aruṇaṃ maṇḍalaṃ vātāccañcalaṃ paruṣaṃ tathā ||29|| pittānmaṇḍalamānīlaṃ kāṃsyābhaṃ pītameva vā | śleṣmaṇā bahalaṃ snigdhaṃ śaṅkhakundendupāṇḍuram ||30|| calatpadmapalāśasthaḥ śuklo bindurivāmbhasaḥ | saṅkucatyātape'tyarthaṃ chāyāyāṃ vistṛto bhavet ||31|| mṛdyamāne ca nayane maṇḍalaṃ tadvisarpati | pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakam ||32|| dṛṣṭirāgo bhaveccitro liṅganāśe tridoṣaje | yathāsvaṃ doṣaliṅgāni sarveṣveva bhavanti hi ||33||

idānīṃ kācākhyāṃ prāptasya timirasya rāgeṇa ṣaṭtvaṃ pratipādya, ṣaḍvidhaṃ liṅganāśamataḥ paraṃ vakṣyāmīti yaduktaṃ tadeva ṣaḍvidhatvaṃ maṇḍalarāgabhedena vivṛṇvannāha- aruṇamityādi| paruṣaṃ kharasparśam| ānīlam īṣannīlaṃ, kāṃsyābham āpāṇḍupītam| bahalaṃ sthūlam| śuklo bindurivāmbhasa ityasyāgre kecit ‘saṅkucatyātape'tyarthaṃ chāyāyāṃ vistṛto bhavet’ iti paṭhanti| liṅganāśe'pi pūrvoktavātādirūpabhramaṇāruṇavarṇādidoṣaliṅgaṃ jñeyamiti darśayitumāha- yathāsvamityādi| yathāsvaṃ doṣaliṅgānīti pūrvoktavātāditimirāṇāṃ rūpabhraṇādilakṣaṇānītyarthaḥ| eṣu liṅganāśeṣu kevalaśleṣmajaliṅganāśaṃ vihāyānye liṅganāśā asādhyāḥ| atra kiñciddarśanāvasthāṃ ¹⁸ prāptaḥ parimlāyyeva rogaḥ ṣaṣṭho liṅganāśo jñeyaḥ| evaṃ ṣaḍ liṅganāśā uktāḥ||29-33||

ṣaḍ liṅganāśāḥ ṣaḍime ca rogā dṛṣṭyāśrayāḥ ṣaṭ ca ṣaḍeva ca syuḥ | tathā naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ kaphena cānyastvatha dhūmadarśī ||34|| yo hrasvajāḍyo(tyo) ¹⁹ nakulāndhatā ca gambhīrasañjñā ca tathaiva dṛṣṭiḥ |35|

rāgairaruṇādikaiḥ ṣaḍvidhaṃ liṅganāśamabhidhāyāparān pittavidagdhadṛṣṭyādikān ṣaḍeva nirdiśannāha- ṣaḍityādi| ṣaḍliṅganāśā iti ‘vakṣyāmi ṣaḍvidhaṃ rāgairliṅganāśamataḥ paraṃ’ ityanaineva liṅganāśānāṃ ṣaṭtve prāpte punaḥ ṣaḍiti yatsaṅkhyākaraṇaṃ tanniyamārthaṃ, tena timirakācaliṅganāśānāṃ pṛthak saṅkhyākaraṇaṃ na gaṇanīyaṃ; etenaitaduktaṃ bhavati- ṣaḍ liṅganāśāḥ, ṣaḍime ca rogā vakṣyamāṇāḥ pittavidagdhadṛṣṭyādayaḥ, evaṃ dṛṣṭyāśrayā dvādaśa| ṣaḍime ca rogā iti vakṣyamāṇāḥ pittavidagdhadṛṣṭyādayaḥ| dṛṣṭyāśrayāḥ ṣaṭ ca ṣaḍeva syuriti atrāpi pūrvaśaṅkayā ṣaḍeveti parasmānniyamayati; dvādaśaiva dṛṣṭyāśrayā rogā bhaveyurityarthaḥ| ke te pittavidagdhadṛṣṭyādayaḥ ṣaḍityāha- tathetyādi| tathāśabdo bhinnakrame, kaphena cānya ityatra sambadhyate; tena kaphenāpi vidagdhadṛṣṭiranya ityarthaḥ||34||-

pittena duṣṭena gatena dṛṣṭiṃ pītā bhavedyasya narasya dṛṣṭiḥ ||35|| pītāni rūpāṇi ca manyate yaḥ sa mānavaḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ | prāpte tṛtīyaṃ paṭalaṃ tu doṣe divā na paśyenniśi vīkṣate ca ||36|| (rātrau ²⁰ sa śītānugṛhītadṛṣṭiḥ pittālpabhāvādapi tāni paśyet) |37|

pittavidagdhadṛṣṭerlakṣaṇamāha- pittenetyādi| dṛṣṭena vṛddhena| ²¹ niśi vīkṣate ceti rātrau śītopakṛtadṛṣṭitvāt pittābhāvaḥ, ato rātrau rūpadarśanam| sādhyo'yam||35-36||-

tathā naraḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭistānyeva śuklāni hi manyate tu ||37|| triṣu sthitolpaḥ paṭaleṣu doṣo naktāndhyamāpādayati prasahya | divā sa sūryānugṛhītacakṣurikṣeta ²² rūpāṇi kaphālpabhāvāt ||38||

kaphavidagdhadṛṣṭerlakṣaṇamāha- nara ityādi| kaphena duṣṭena gatena dṛṣṭiṃ sitā bhavedyasya narasya dṛṣṭiriti tathāśabdārthaḥ| tānyeva rūpāṇi| ayamapi sādhyaḥ||38||

śokajvarāyāsaśirobhitāpairabhyāhatā yasya narasya dṛṣṭiḥ | sadhūmakān paśyati sarvabhāvāṃstaṃ dhūmadarśīti vadanti rogam ||39||

dhūmadarśino lakṣaṇamāha- śoketyādi| śirobhitāpaḥ śirovyathā| ayaṃ pittajaḥ sādhyaśca||39||

sa hrasvajāḍyo ²³ divaseṣu kṛcchrāddhrasvāni rūpāṇi ca yena paśyet |40|

hrasvajāḍyalakṣaṇamāha ²⁴ - sa ityādi| sa puruṣaḥ| yena vikāreṇa| atra divaseṣu paśyediti vacanādrātrau na paśyatītyavagamyate| kecittu ‘rātrau ca śītānugṛhītadṛṣṭiḥ pittālpabhāvādapi tāni paśyet’ iti paṭhanti; taccāsaṅgataṃ, asya naktāndhatājanakatvāt| tathā ca videhaḥ,- “naktamandhāstu catvāro ye purastāt prakīrtitāḥ| teṣāmasādhyo nakulo hrasvajāḍya(tya)stathaiva ca”- iti| atra ca dṛṣṭimadhyagataḥ pīto rāgo jñeyaḥ| asya paṭalacatuṣṭayāśritapittaprabhavatvādasādhyatvam|40|-

vidyotate yena narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat ||40|| citrāṇi rūpāṇi divā sa paśyet sa vai vikāro nakulāndhyasañjñaḥ |41|

nakulāndhyalakṣaṇamāha- vidyotata ityādi| doṣābhipannā doṣairvyāptā| citrāṇi sarvadoṣavarṇāni| divā sa paśyediti vacanādrātrau na paśyatītyavagamyate| sarvajo'sādhyaśca||40||-

dṛṣṭirvirūpā śvasanopasṛṣṭā saṅkucyate'bhyantarataśca yāti ||41|| rujāvagāḍhā ca tamakṣirogaṃ gambhīriketi pravadanti tajjñāḥ |42|

gambhīrikāyā lakṣaṇamāha- dṛṣṭirityādi| virūpā vikṛtarūpā| śvasanopasṛṣṭā vātopadrutā| rujāvagāḍhā tīvravedanā| iyamapyasādhyā||41||-

bāhyau punardvāviha sampradiṣṭau nimittataścāpyanimittataśca ||42|| nimittatastatra śirobhitāpājjñeyastvabhiṣyandanidarśanaiśca ²⁵|43|

hetubhedena bāhyau nirdiśannāha- bāhyāvityādi| bahirbhavau bāhyau; yadyapi prāksūtre saṅkṣepeṇopadiṣṭau tathā'pi punariha nimittānimittabhedadvayena samyak prakarṣānnirdiṣṭāvityarthaḥ| tatra sanimittaṃ darśayannāha- nimittata ityādi| tatra tayormadhye, śirobhitāpād viṣapuṣpagandhaspṛṣṭapavanasamparkajātāt, abhiṣyandanidarśanairiti abhiṣyandalakṣaṇairityarthaḥ| ayamasādhyaḥ||42||-

surarṣigandharvamahoragāṇāṃ sandarśanenāpi ca bhāsvarāṇām ||43|| hanyeta dṛṣṭirmanujasya yasya sa liṅganāśastvanimittasañjñaḥ | tatrākṣi vispaṣṭamivāvabhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭiḥ ||44||

animittaṃ darśayannāha- surarṣītyādi| animitta iti anupalabhyamānaviśiṣṭasurādidarśananimittaḥ| dṛṣṭiḥ darśanam| liṅganāśa iti darśananāśa ityarthaḥ| ayamapyasādhyaḥ| tasyaivānimittasya lakṣaṇamāha- tatretyādi| tatra animittasañjñake| vispaṣṭamiva viśeṣeṇa prasannamiva| vaidūryavarṇā prakṛtivarṇetyarthaḥ| vimaleti vigatāstimirakācādayo malā yasyāṃ sā tathā| etau sanimittānimittau sarvagatāvapi darśananāśakaratvādanuktāvapi dṛṣṭyāśritau kathitau, ato na saṅkhyātirekaḥ||43-44||

vidīryate sīdati hīyate vā nṛṇāmabhīghātahatā tu dṛṣṭiḥ ||45||

āgantuprastāvādaparamabhighātajamāha- vidīryata ityādi| sīdati avasādaṃ yāti| eṣa bāhyanimittatvāt sannipātāntarbhūtaḥ||45||

ityete nayanagatā mayā vikārāḥ saṅkhyātāḥ pṛthagiha ṣaṭ ca saptatiśca | eteṣāṃ pṛthagiha vistareṇa sarvaṃ vakṣye'haṃ tadanu cikitsitaṃ yathāvat ||46||

samudāyasaṅkhyāmāha- ityeta ityādi| saṅkhyātāḥ samyagākhyātāḥ, samyaggaṇitā vā| iha śālākye| punaḥ ṣaṭsaptatisaṅkhyākāraṇaṃ niyamārthaṃ; tena ṣaṭsaptatireva| etena karālādiproktā saṅkhyā nirākṛtā||46||

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre dṛṣṭigatarogavijñānīyo nāma saptamo'dhyāyaḥ ||7||

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre saptamo'dhyāyaḥ||7||

pāṭhāntarāḥ

1 `siddhāṃ iti pā. ↩
2 `duṣṭigatabāhyapaṭalāvṛtatvāt’ iti pā. ↩
3 `romakūpavivarāntargatatvācca’ iti pā. ↩
4 `bahiḥśarārutve’ iti pā. ↩
5 `tadā hi’ iti pā. ↩
6 `paripūrvāśca’ iti pā. ↩
7 `cekṣate’ iti pā. ↩
8 `saṅkulāni ca’ iti pā. ↩
9 `māṃsasthitaśoṇitasahāyabalavattare doṣe’ iti pā. ↩
10 `bhrājiṣṇūnīva paśyati’ iti pā. ↩
11 `megharahite’ iti pā. ↩
12 `mānavaḥ’ iti pā. ↩
13 `nāmadvayaṃ’ iti pā. ↩
14 `upabṛṃhaṇakarabalakṣayāt pittakṣayāccopapadyate’ iti pā. ↩
15 `ṣaḍvidhaiḥ’ iti pā. ↩
16 `samastadoṣe'tha vicitravarṇaḥ’ iti pā. ↩
17 `sthūlakācāruṇaprabham’ iti pā. ↩
18 `darśanānāśāvasthāṃ’ iti pā. ↩
19 `yo hasvajātyo’ iti pā. ↩
20 ‘ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate’ ↩
21 `baddhena’ iti pā. ↩
22 `sūryānugṛhītacakṣurīkṣeta’ iti pā. ↩
23 `hrasvajātyo’ iti pā. ↩
24 `hrasvajātyalakṣaṇamāha’ iti pā. ↩
25 `abhiṣyandanidarśanaśca’ iti pā. ↩