athātaścikitsitapravibhāgavijñānīyamadhyāyaṃ
1
vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān
dhanvantariḥ (suśrutāya) ||2||
dṛṣṭigatarogavijñānīyānantaraṃ sarvathā pratipannasakalanayanāmayasya
bhiṣajaścikitsā nyāyyeti cikitsāpravibhāgīyārambhaḥ- athāta ityādi|
pravibhāgaḥ prakarṣeṇa vibhajanaṃ pṛthakkaraṇamityarthaḥ||1-2||
ṣaṭsaptatirye'bhihitā vyādhayo nāmalakṣaṇaiḥ | cikitsitamidaṃ teṣāṃ
samāsavyāsataḥ
2
śṛṇu ||3||
cikitsā tu dvividhā samāsād vyāsācca; tatra samāsenehādhyāye vibhāgaṃ
darśayannāha- ṣaḍityādi| lakṣaṇaiḥ hetupūrvarūparupopaśayasamprāptibhiḥ|
samāsāt saṅkṣepādihaivādhyāye; vistarāt punarvātābhiṣyandādiṣu||3||
chedyāsteṣu daśaikaśca nava lekhyāḥ prakīrtitāḥ | bhedyāḥ pañca vikārāḥ
syurvyadhyāḥ pañcadaśaiva tu
||4|| dvādaśā'śastrakṛtyāśca yāpyāḥ sapta
bhavanti hi | rogā varjayitavyāḥ syurdaśa pañca ca jānatā | asādhyau vā
bhavetāṃ tu yāpyau cāgantusañjñitau ||5||
tatrāṣṭavidhaśastrakarmaṇāṃ madhye netrāmayeṣu caturvidhaṃ karma prayojyam,
ataścaturvidhaśastrakarmārhān vyādhīn samāsārthaṃ vargīkṛtya prāha- chedyā
ityādi| dvādaśā'śastrakṛtyāśceti cakārād dvau bāhyajāvaśastrakṛtyau| yāpyā iti
snehādikriyayā yāpyatvaṃ, na tu chedyādikriyayā| yāpyasādhyatve ca
dvayoravasthāvaśāt| varjayitavyā asādhyā ityarthaḥ||4-5||
arśo'nvitaṃ bhavati vartma tu yattathā'rśaḥ śuṣkaṃ tathā'rbudamatho piḍakāḥ
sirājāḥ | jālaṃ sirājamapi pañcavidhaṃ tathā'rma chedyā bhavanti saha
parvaṇikāmayena ||6||
tāneva chedyān rogānnāmabhiḥ prāha- arśo'nvitamityādi| pañcavidhamarmeti
prastāryarma, śuṣkārma, raktārma, adhimāṃsārma, snāyvarmetyevaṃ
pañcavidham||6||
utsāṅginī bahalakardamavartmanī ca śyāvaṃ ca yacca paṭhitaṃ tviha baddhavartma
| kliṣṭaṃ ca pothakiyutaṃ khalu yacca vartma kumbhīkinī ca saha śarkarayā ca
lekhyāḥ ||7||
lekhyānnāmabhiḥ prāha- utsaṅginītyādi| bahalakardamavartmanītyatra vartmeti
padaṃ bahalakardamābhyāṃ pratyekaṃ sambadhyate||7||
śleṣmopanāhalagaṇau ca bisaṃ ca bhedyā granthiśca yaḥ kṛmikṛto'ñjananāmikā ca
|8|
bhedyānnāmabhiḥ prāha- śleṣmetyādi| bisaṃ bisavartma|8|-
ādau sirā nigaditāstu yayoḥ prayoge pākau ca yau nayanayoḥ pavano'nyataśca
||8|| pūyālasānilaviparyayamanthasañjñāḥ
syandāstu yāntyupaśamaṃ hi sirāvyadhena |9|
vyadhyānnāmabhiḥ prāha- ādāvityādi| ādau sirā nigaditāḥ ityādi yayorvikārayoḥ
prayoge ādau sirā nigaditāstau vyadhyau, kau tau? sirotpātasirāharṣau|
pavano'nyataḥ anyatovātaḥ| manthasañjñā adhimanthāścatvāraḥ; syandā
abhiṣyandāstāvanta eva||8||-
śuṣkākṣipākakaphapittavidagdhadṛṣṭiṣvamlākhyaśukrasahitārjunapiṣṭakeṣu
||9||
aklinnavartmahutabhugdhvajadarśiśuktipraklinnavartmasu tathaiva balāsasañjñe |
āgantunā''mayayugena ca dūṣitāyāṃ dṛṣṭau na śastrapatanaṃ pravadanti tajjñāḥ
||10||
aśastrakṛtyānāha- śuṣketyādi| hutabhuk dhvajadarśī, dhūmadarśītyarthaḥ||9-10||
sampaśyataḥ ṣaḍapi ye'bhihitāstu kācāste pakṣmakopasahitāstu bhavanti yāpyāḥ
|11|
yāpyānāha- sampaśyata ityādi| ṣaḍapi ye kācā abhihitāste sampaśyataḥ puruṣasya
yāpyā bhavantīti sambandhaḥ|11|-
catvāra eva pavanaprabhavāstvasādhyā dvau pittajau kaphanimittaja eka eva |
aṣṭārdhakā rudhirajāśca gadāstridoṣāstāvanta eva gaditāvapi bāhyajau dvau
||11||
asādhyānāha- catvāra ityādi| catvāra eveti
hatādhimanthanimiṣagambhīradṛṣṭivātahatavartmākhyāścatvāraḥ| dvāviti
hrasvajāḍya(tya)jaladhisrāvākhyau| eka eva kaphasrāvākhyaḥ| aṣṭārdhakā iti
catvāra ityarthaḥ| ke te catvāraḥ?
raktasrāvājakājātaśoṇitārśovraṇānvitaśukrākhyāḥ| tāvanta eveti catvāra
evetyarthaḥ| ke te catvāraḥ? pūyāsrāvanakulāndhyākṣipākātyālajyākhyāḥ|
bāhyajau āgantujau||11||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre
cikitsitapravibhāgavijñānīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ
||8||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre'ṣṭamo'dhyāyaḥ||8||