athāto vātābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
cikitsitapravibhāgīyānantaraṃ sarveṣāṃ nayanāmayānāmabhiṣyandamūlatvāt,
tatrāpi pittādīnāṃ vātasyaivāvaraṇatvena nidānabhūtatvādādau
vātābhiṣyandapratiṣedho yukta ityata āha- athāta ityādi| atrādiśabdo lupto
draṣṭavyaḥ, tena vātābhiṣyandādipratiṣedhaṃ vyākhyāsyāma ityarthaḥ;
pratiṣedhaḥ cikitsitaṃ; evaṃ pittābhiṣyandapratiṣedhādiṣvādiśabdo
draṣṭavyaḥ||1-2||
purāṇasarpiṣā snigdhau syandādhīmanthapīḍitau | svedayitvā yathānyāyaṃ
sirāmokṣeṇa yojayet
||3|| sampādayedbastibhistu samyak
snehavirecitau | tarpaṇaiḥ puṭapākaiśca dhūmairāścyotanaistathā
||4|| nasyasnehaparīṣekaiḥ śirobastibhireva
ca |5|
tatra sirāvyadhasādhyeṣu pañcadaśasvabhiṣyandādhimanthau paṭhitau,
sirāvyadhasādhyānāṃ cākṣirogāṇāṃ śoṇitamūlatvānmūlocchedārthaṃ pūrvaṃ
dūṣyanirharaṇaṃ darśayannāha- purāṇetyādi| purāṇaṃ sarpiḥ saṃvatsaroṣitaṃ
ghṛtam; anye daśavarṣasthitaṃ ghṛtaṃ purāṇaṃ kathayanti| yathānyāyaṃ
yathāśāstramityarthaḥ| tena dṛṣṭeḥ samīpamuttamāṅgamalpaṃ svedayet,
dṛṣṭirasvedyā| yathānyāyamiti padaṃ snehapānasirāmokṣābhyāṃ saha yojayet| tena
snehopayaugikokto vidhiḥ ‘prāk pācitāmadoṣāya’ ityādiko'vadhāraṇīyaḥ|
tenātrāpi doṣavyādhinirāmatāyāmeva sarpiḥpānādayo vidheyāḥ| tathā ca
tantrāntaraṃ,- “svedaḥ pralepastiktānnaṃ dhūmo dinacatuṣṭayam| laṅghanaṃ
cākṣirogāṇāmāmānāṃ pācanāni ṣaṭ|| añjanaṃ sarpiṣaḥ pānaṃ kaṣāyaṃ gurubhojanam|
netrarogeṣu sāmeṣu snānaṃ ca parivarjayet”- iti| videhe'pi,- “prāgevākṣyāmaye
bhaktaṃ trirātramaguru smṛtam| upavāsastryahaṃ vā syānnaktaṃ vā'pyaśanaṃ
hitam|| tataścaturthe divase vyādhau sañjātalakṣaṇe| yathoktāstu kriyāḥ kāryā
nasyasekāñjanādikāḥ”- iti| sirāmokṣeṇetyatra sirā upanāsikā lālāṭyā vā āpāṅgyā
vā| dūṣyaharaṇaṃ pratipādya doṣacikitsitamāha- sampādayedityādi| sampādayet
yojayet| bastibhiḥ snehabastibhirnirūhairvā| samyagiti
hīnamithyātiyogarahitaiḥ| snehavirecitāviti snehavirecanaṃ tu pittasyānugate
pittāsṛganugate vā vāyau balavato bahudoṣasya ceti| durbalasyālpadoṣasya ca
puruṣasya svasthānagato malāvṛtaḥ svatantro vā bastibhirevāvajetavyaḥ|
bastirapi malāvṛte vāte nairūhikaḥ, dhātukṣayaje snaihikaḥ| samyakśabdo
bastyādiṣu śirobastyanteṣu sambadhyate| tarpaṇādividhānaṃ kriyākalpe
bhaviṣyati| tatra sekaḥ sukhoṣṇaḥ, āścyotanaṃ ca śītameva||3-4||-
vātaghnānūpajalajamāṃsāmlakvāthasecanaiḥ
||5|| snehaiścaturbhiruṣṇaiśca
tatpītāmbaradhāraṇaiḥ | payobhirvesavāraiśca sālvaṇaiḥ pāyasaistathā
||6|| bhiṣak sampādayedetāvupanāhaiśca
pūjitaiḥ |7|
pūrvaṃ svedayitvetyuktaṃ, tatra dravādisvedānupapādayannāha- vātaghnetyādi|
vātaghnāni bhadradārvādīni| uṣṇaiḥ sukhoṣṇaiḥ| uṣṇairiti padaṃ vātaghnādibhiḥ
sambadhyate| tatpītāmbaradhāraṇairiti catuḥsnehamitavastradhāraṇairityarthaḥ|
sālvaṇairiti sālvaṇasyaikatvāt kathaṃ bahuvacanaṃ? satyaṃ, yaugikairanyairapi
dravyaiḥ svedaḥ kārya iti bodhanārthaṃ bahuvacanaṃ, svedayitvā sirāmokṣeṇa
yojayedityuktam||5-6||-
grāmyānūpaudakarasaiḥ snigdhaiḥ phalarasānvitaiḥ
||7|| susaṃskṛtaiḥ payobhiśca tayorāhāra
iṣyate |8|
na cābhuktavataḥ śastrakarma kuryādityāśaṅkyāhāramāha- grāmyetyādi|
phalarasānvitairiti dāḍimāmalakarasasaṃyuktaiḥ| susaṃskṛtaiḥ payobhiriti
śatāvarīśṛṅgaveraprabhṛtidravyasaṃskṛtairityarthaḥ| tayoḥ
syandādhimanthayoḥ||7||-
tathā copari bhaktasya sarpiḥpānaṃ(ne)praśasyate
1||8|| triphalākvāthasaṃsiddhaṃ kevalaṃ
jīrṇameva vā | siddhaṃ vātaharaiḥ kṣīraṃ prathamena gaṇena vā
||9|| snehāstailādvinā siddhā
vātaghnaistarpaṇe hitāḥ |10|
purāṇasarpiṣā snigdhāvityuktaṃ tasya ca ghṛtasyāvacāraṇakālaṃ niyamayannāha-
tathetyādi| kevalam asaṃskṛtam| vātaharaiḥ bhadradārvādibhiḥ| jejjaṭācāryastu
kākolyādibhirvātaharairityāha| upari pānaṃ pibediti śeṣaḥ| prathamena gaṇena
vidārigandhādinā| gayadāsācāryastu sarvatrāpi ghṛtaṃ manyate| tathā ca
tadvyākhyānam- “triphalāghṛtaṃ vyādhipratyanīkaṃ, vātaharadevadārvādisiddhaṃ
tu doṣapratyanīkaṃ, vātasyaiva pittānubandhe sati vidārigandhādisiddhaṃ”;
īdṛśe ca vyākhyāne ‘siddhaṃ vātaharairvā'pi prathamena gaṇena vā’ iti
pāṭhaḥ||8-9||-
snaihikaḥ puṭapākaśca dhūmo nasyaṃ ca tadvidham
||10|| nasyādiṣu
sthirākṣīramadhuraistailamiṣyate |11|
pūrvaṃ tarpaṇairityuktaṃ, tatra tarpaṇadravyāṇyāha- snaihika ityādi| snaihikaḥ
puṭapākaḥ kriyākalpe vakṣyamāṇaḥ| tadvidhaṃ snaihikamityarthaḥ||10||-
eraṇḍapallave mūle tvaci vā''jaṃ payaḥ śṛtam
||11|| kaṇṭakāryāśca mūleṣu sukhoṣṇaṃ secane
hitam |12|
āntaramupakramamabhidhāya bāhyamāha- eraṇḍetyādi| secane ityatra cakāro lupto
draṣṭavyaḥ; tena na kevalaṃ seke āścyotane cetyarthaḥ| tatra seke sukhoṣṇaṃ,
āścyotane ca śītamevetyarthaḥ||11||-
saindhavodīcyayaṣṭyāhvapippalībhiḥ śṛtaṃ payaḥ
||12|| hitamardhodakaṃ seke
tathā''ścyotanameva ca |13|
saindhavetyādi| ardhodakamiti ardhamudakaṃ yasmin kṣīre tat kṣīraṃ seke hitaṃ
tathā āścyotane ca; na punaḥ pānādau| saindhavādipramāṇaṃ tu
kṣīrādaṣṭamāṃśameva||12||-
hīberavakramañjiṣṭhodumbaratvakṣu sādhitam
||13|| sāmbhaśchāgaṃ payo vā'pi
śūlāścyotanamuttamam |14|
hrīberetyādi| hrīberaṃ vālakam| vakraṃ tagaram| sāmbha iti caturguṇodakaṃ,
ardhodakamiti kecit| āścyotanam akṣipūraṇam||13||-
madhukaṃ rajanīṃ pathyāṃ devadāruṃ ca peṣayet
||14|| ājena payasā śreṣṭhamabhiṣyande
tadañjanam |15|
madhukamityādi| kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti||14||-
gairikaṃ saindhavaṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ ca yathottaram
||15|| dviguṇaṃ piṣṭamadbhistu
guṭikāñjanamiṣyate |16|
gairikamityādi| yathottaraṃ dviguṇamiti gairikāddviguṇaṃ saindhavaṃ,
saindhavāddviguṇā kṛṣṇā, tato'pi dviguṇaṃ nāgaram| guṭikāñjanamiṣyate iti
snaihikapuṭapākādijanitakaphānubandhasya guṭikāñjanam| kecidatrāpyājena
payaseti sambadhnanti; tenājapayasā piṣṭamadbhirvā| ‘nāgaraṃ ca yathottaraṃ’
ityatra ‘godantaṃ ca yathottaraṃ’ iti paṭhanti; sa ca pāṭho jejjaṭācāryeṇa
dūṣitaḥ||15||-
snehāñjanaṃ hitaṃ cātra vakṣyate tadyathāvidhi
||16||
snehetyādi| yathāvidhīti vidhimanatikramya
2, etenāpatarpaṇasirāvyadhakupitavāte'bhiṣyande snehāñjanaṃ hitamityarthaḥ|
atraike ‘tāmrapātrasthitaṃ māsaṃ sarpiḥsaindhavasaṃyutaṃ’
3
iti snehāñjanamāhuḥ| anye tu ‘vasā cānūpajalajā saindhavena samāyutā’ ityādinā
vakṣyamāṇaṃ snehāñjanaṃ kathayanti||16||
rogo yaścānyatovāto yaśca mārutaparyayaḥ | anenaiva vidhānena bhiṣak tāvapi
sādhayet ||17||
vātābhiṣyandakriyāmanyasminnapi vātaje'kṣiroge'tidiśannāha- roga ityādi||17||
pūrvabhaktaṃ hitaṃ sarpiḥ kṣīraṃ vā'pyatha bhojane | vṛkṣādanyāṃ kapitthe ca
pañcamūle mahatyapi ||18|| sakṣīraṃ
karkaṭarase siddhaṃ cātra ghṛtaṃ pibet | siddhaṃ vā hitamatrāhuḥ
pattūrārtagalagnikaiḥ ||19|| sakṣīraṃ
meṣaśṛṅgyā vā sarpirvīratareṇa vā |20|
anyatovātamārutaparyayayoḥ sāmānyāṃ cikitsāmabhidhāya viśeṣacikitsāmāha-
pūrvabhaktamityādi| tadeva ghṛtamāha- vṛkṣādanyāmityādi| vṛkṣādanī bandākaḥ,
vṛkṣakalambuketyanye| vṛkṣādanyādīnāṃ saptadravyāṇāmatra kaṣāyaḥ| agarbhaṃ
ghṛtamidam| siddhamityādi| pattūraḥ sitivāraḥ, ‘sirivālī’ iti loke prasiddhā|
ārtagalaḥ kaṇṭakaphalo jalamuktadeśajaḥ, ‘kakubha’ ityanye| agnikaḥ ajamodā|
pattūrādīnāṃ kaṣāye kṣīre ca sādhitaṃ sarpiḥ meṣaśṛṅgīkvāthe vā sakṣīre
sādhitam| vīrataraḥ śaraḥ vellantaro vā, tasya kvāthe vā sakṣīre sādhitaṃ
sarpiranyatovātamārutaparyayayorhitam| idamapi ghṛtatrayamagarbham||18-19||-
saindhavaṃ dāru śuṇṭhī ca mātuluṅgaraso ghṛtam
||20|| stanyodakābhyāṃ kartavyaṃ śuṣkapāke
tadañjanam | pūjitaṃ sarpiṣaścātra pānamakṣṇośca tarpaṇam
||21|| ghṛtena jīvanīyena nasyaṃ tailena
cāṇunā | pariṣeke hitaṃ cātra payaḥ śītaṃ sasaindhavam
||22|| rajanīdārusiddhaṃ vā saindhavena
samāyutam | sarpiryutaṃ stanyaghṛṣṭamañjanaṃ vā mahauṣadham
||23|| vasā vā''nūpajalajā saindhavena
samāyutā | nāgaronmiśritā kiñcicchuṣkapāke tadañjanam
||24||
saindhavamityādi| saindhavādidravyatrayāṇāṃ kalkena mātuluṅgādidravyacatuṣkeṇa
rasakriyāṃ niṣpādya śuṣkapāke'ñjanaṃ kāryaṃ; yato rasakriyāñjanamidam|
pūjitamityādi| sarpiṣo ‘jīvanīyasiddhasya’ iti śeṣaḥ| atra śuṣkapāke nasyaṃ
jīvanīyena ghṛtenaiva; aṇunā tailena vā nasyaṃ pūjitam| aṇutailaṃ tu
śālākyatantroktaṃ, na punarvātavyādhyuditam| pariṣeke ityādi| śītamiti
śṛtaśītamityarthaḥ| sasaindhavamiti saśabda īṣadarthaḥ| rajanīdārusiddhaṃ
vetyatra kṣīramiti sambadhyate| saindhavena samāyutam
alpasaindhavayuktamityarthaḥ| sarpirityādi|- mahauṣadhaṃ vā
ghṛtastrīstanyayuktaṃ pāṣāṇaghṛṣṭamityarthaḥ, añjanaṃ vā| vasetyādi|-
ānūpajalajā vā vasā stokasaindhavayuktā kiñcicchuṇṭhīyuktā pāṣāṇaghṛṣṭā satī
śuṣkapāke'ñjanamiti sambandhaḥ||20-24||
pavanaprabhavā rogā ye keciddṛṣṭināśanāḥ | bījenānena matimān teṣu karma
prayojayet ||25||
idānīṃ vātajeṣu timirakācādiṣveṣaiva kriyā kartavyeti darśayannāha-
pavanetyādi| dṛṣṭināśanāḥ timirakācādayaḥ| bījena bījabhūtena| anena
vātābhiṣyandoktakarmaṇā| matimān ūhāpohavit||25||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre
vātābhiṣyandapratiṣedho nāma navamo'dhyāyaḥ
||9||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre navamo'dhyāyaḥ||9||