athātaḥ pittābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
vātābhiṣyandapratiṣedhānantaraṃ ‘vātāddaśa tathā pittāt’ iti vacanāt
pittābhiṣyandapratiṣedhārambhaḥ- athāta ityādi||1-2||
pittasyande paittike cādhimanthe raktāsrāvaḥ sraṃsanaṃ cāpi kāryam | akṣṇoḥ
sekālepanasyāñjanāni paitte ca syādyadvisarpe vidhānam
||3||
pittetyādi| sraṃsanaṃ virekaḥ| pittavisarpavidhānaṃ ‘uśīralāmajjakacandanāni’
ityādipralepāḥ| pūrvavadatrāpyapatarpaṇādibhiḥ kṛtāmapācanasya snehapūrvakaḥ
sirāmokṣaḥ||3||
gundrāṃ śāliṃ śaivalaṃ śailabhedaṃ dārvīmelāmutpalaṃ rodhramabhram |
padmātpatraṃ śarkarā darbhamikṣuṃ tālaṃ rodhraṃ vetasaṃ padmakaṃ ca
||4|| drākṣāṃ kṣaudraṃ candanaṃ yaṣṭikāhvaṃ
yoṣitkṣīraṃ rātryanante ca piṣṭvā | sarpiḥsiddhaṃ tarpaṇe sekanasye
1
śastaṃ kṣīraṃ siddhameteṣu cājam ||5|| yojyo
vargo vyasta eṣo'nyathā vā samyaṅnasye'ṣṭārdhasaṅkhye'pi nityam |6|
idānīṃ pittasyābhiṣyandayaugikadravyāṇyāha- gundrāmityādi| gundrā erakābhedaḥ,
gavedhuketyanye, śaivalaṃ dūrvā, śailabhedaḥ pāṣāṇabhedaḥ, candanaṃ
raktacandanaṃ, rātriḥ haridrā, anantā utpalasārivā, yoṣitkṣīraṃ strīstanyaṃ,
śarkarādeḥ sāhacaryāt kalkadravye ikṣuriti ikṣurasena dravakāryam| vyastaḥ
asamastaḥ, anyathā vā samasta ityarthaḥ| yadyapi vargatvāt ‘samastaṃ
vargamardhaṃ vā yathālābhamathāpi vā’ iti śalyatantroktaparibhāṣayaiva
samastavyastatā prāptā, tathā'pi śālākyatantratvādatra punaruktā| nasye
aṣṭārdhasaṅkhye catuḥsaṅkhye pratimarṣāvapīḍanasyaśirovirecanākhye||4-5||-
kriyāḥ sarvā pittaharyaḥ praśastāstryahāccordhvaṃ kṣīrasarpiśca nasyam
2||6||
kriyā ityādi| kṣīrasarpiśceti ‘bhojane’ iti śeṣaḥ| nasyamityupalakṣaṇaṃ,
tenāścyotanasekāñjanādi gṛhyate| yadyapi ‘paitte ca syādyadvisarpe vidhānaṃ’
ityanenaiva pittaharī kriyā kathitā, tathā'pi tatra vyādhipratyanīkatayoktā,
atra tu doṣapratyanīkatveneti na doṣaḥ||6||
pālāśaṃ syācchoṇitaṃ cāñjanārthe śallakyā vā śarkarākṣaudrayuktam |7|
raktapittaprasādakāñjanānāṃ rasakriyā prathamā, atastāmāha- pālāśamityādi|
pālāśaṃ śoṇitaṃ kiṃśukarasaḥ; anye palāśakhapuramāhuḥ|7|-
rasakriyāṃ śarkarākṣaudrayuktāṃ pālindyāṃ vā madhuke vā'pi kuryāt
||7||
aparāmapi rasakriyāmāha- rasakriyāmityādi| rasakriyāphāṇitākṛtiḥ| tathā
coktam- “gṛhītvā kvāthakalpena kvāthaṃ pūtaṃ punaḥ punaḥ| kvāthayet
phāṇitākārameṣā proktā rasakriyā” iti| pālindī śyāmā trivṛt, sārivāmanye||7||
mustā phenaḥ sāgarasyotpalaṃ ca kṛmighnailādhātribījādrasaśca |8|
aparamapi rasakriyāñjanamāha- mustetyādi| kṛmighnā viḍaṅgāḥ, dhātrī āmalakaṃ,
bījaḥ pītasāraḥ ‘bījaka’ iti yāvat, mustādīnāṃ rase rasakriyā kāryā|8|-
tālīśailāgairikośīraśaṅkhairevaṃ yuñjyādañjanaṃ stanyapiṣṭaiḥ
||8||
vartyañjanamāha- tālīśetyādi| kāśīśaileti kecit paṭhanti||8||
cūrṇaṃ kuryādañjanārthe raso vā stanyopeto dhātakīsyandanābhyām |9|
cūrṇāñjanamāha- cūrṇamityādi| raso veti rasakriyā vetyarthaḥ| syandano'nenaiva
nāmnā prasiddhaḥ| kecit candanābhyāmiti paṭhanti|9|-
yoṣitstanyaṃ śātakumbhaṃ vighṛṣṭaṃ kṣaudropetaṃ kaiṃśukaṃ cāpi puṣpam
||9||
yoṣidityādi| śātakumbhaṃ suvarṇaṃ, tacca yoṣitstanyena ghṛṣṭamañjanam|
kṣaudrayuktaṃ vā kiṃśukapuṣpaṃ ghṛṣṭaṃ tāmrapātrādāvañjanam||9||
rodhraṃ drākṣāṃ śarkarāmutpalaṃ ca nāryāḥ kṣīre yaṣṭikāhvaṃ vacāṃ ca | piṣṭvā
kṣīre varṇakasya tvacaṃ ca toyonmiśre candanodumbare ca
||10||
rodhramityādi| rodhrādivacāntaṃ nārīkṣīre piṣṭamekamañjanam| varṇako rocanikā;
tasyāstvak nārīkṣīreṇa piṣṭā dvitīyamañjanam| anye varṇakatvakśabdena
karṇikāravṛkṣasya valkalaṃ kathayanti, tannecchati gayī| toyonmiśre
candanodumbare ceti tṛtīyāñjanaṃ, toyonmiśre bālakayukte, candanaṃ kucandanaṃ;
pañjikākārastu candanodumbaraṃ bhṛśataraṃ cūrṇitaṃ vastrabaddhaṃ
toyaplutamāścyotanāñjanamāha||10||
kāryaḥ phenaḥ sāgarasyāñjanārthe nārīstanye mākṣike cāpi ghṛṣṭaḥ | yoṣitstanye
sthāpitaṃ yaṣṭikāhvaṃ rodhraṃ drākṣāṃ śarkarāmutpalaṃ ca
||11|| kṣaumābaddhaṃ pathyamāścyotane vā
sarpirghṛṣṭaṃ
3
yaṣṭikāhvaṃ sarodhram | toyonmiśrāḥ kāśmarīdhātripathyāstadvaccāhuḥ kaṭphalaṃ
cāmbunaiva ||12||
kārya ityādi| aparamāścyotanamāha- nārītyādi| yaṣṭimadhukādidravyamatīva
cūrṇitaṃ strīstanyasthāpitaṃ kṣaumavastrāvabaddhamāścyotane hitamityarthaḥ|
yaṣṭikāhvaṃ sarodhramiti yaṣṭimadhukarodhre vā ghṛtaghṛṣṭe
4
pūrvavadāścyotanam||11-12||
eṣo'mlākhye'nukramaścāpi śuktau kāryaḥ sarvaḥ syātsirāmokṣavarjyaḥ
||13||
idānīmamlādhyuṣitaśuktyoḥ sāmānyacikitsāmāha- eṣa ityādi|
kecidamlādhyuṣitaśuktyoraśastrakṛtyatvādeva sirāmokṣavarjanaṃ siddham, ataḥ
‘śirāmokṣavarjya’ iti pāṭhaṃ na paṭhanti||13||
sarpiḥ peyaṃ traiphalaṃ tailvakaṃ vā peyaṃ vā syāt kevalaṃ yat purāṇam |14|
amlādhyuṣite viśeṣacikitsitamāha- sarpirityādi| ādyaṃ ghṛtadvayaṃ saṃśodhanaṃ,
purāṇaghṛtaṃ tu saṃśamanam|14|-
doṣe'dhastācchuktikāyāmapāste śītairdravyairañjanaṃ kāryamāśu
||14||
śuktikāyāṃ viśeṣacikitsitamāha- doṣe ityādi| adhastādapāste doṣe ‘virecanena’
iti śeṣaḥ||14||
vaidūryaṃ yat sphāṭikaṃ vaidrumaṃ ca mauktaṃ śāṅkhaṃ rājataṃ śātakumbham |
cūrṇaṃ sūkṣmaṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ śuktiṃ hanyādañjanaṃ caitadāśu
||15||
tānyeva śītadravyāṇyāha- vaidūryamityādi||15||
yuñjyāt sarpirdhūmadarśī narastu śeṣaṃ kuryādraktapitte vidhānam |
yaccaivānyat pittahṛccāpi sarvaṃ yadvīsarpe paittike vai vidhānam
||16||
dhūmadarśinaścikitsitamāha- yuñjyādityādi| raktapitte vidhānamiti
raktābhiṣyande pittābhiṣyande ca cikitsitaṃ yaduktaṃ tadityarthaḥ| anyat
pittahṛditi pittavidagdhadṛṣṭeryadvidhānaṃ tadatra yojayet| yadvīsarpe
paittike vai vidhānamiti pittavisarpoktaṃ vidhānaṃ yojayediti sambandhaḥ||16||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre
pittābhiṣyandapratiṣedho nāma daśamo'dhyāyaḥ
||10||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre daśamo'dhyāyaḥ||10||