athātaḥ śleṣmābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
pittābhiṣyandānantaraṃ doṣakrameṇa kaphābhiṣyandapratiṣedhārambhaḥ- athāta
ityādi||1-2||
syandādhimanthau kaphajau pravṛddhau jayet sirāṇāmatha mokṣaṇena |
svedāvapīḍāñjanadhūmasekapralepayogaiḥ kavalagrahaiśca
||3||
rūkṣaistathā''ścyotanasaṃvidhānaistathaiva rūkṣaiḥ puṭapākayogaiḥ |
tryahāttryahāccāpyapatarpaṇānte prātastayostiktaghṛtaṃ praśastam
||4|| tadannapānaṃ ca samācareddhi
yacchleṣmaṇo naiva karoti vṛddhim |5|
sirāṇāmatha mokṣaṇenetyatrāthaśabdādayamabhiprāyaḥ- kṛtasnehādipūrvakramasya
pravṛddhāvasthāyāṃ sirāmokṣaḥ| pūrvakramamāha- svedāvapīḍetyādi| tryahāt
tryahāditi atarpaṇapreritadinacatuṣṭayasya tiktadravyasādhitaṃ prātaḥ
praśastaṃ ghṛtaṃ, tena snigdhasya tryahāt
1
sirāmokṣaḥ| ‘prātastayostiktaghṛtaṃ praśastaṃ’ ityatra ‘tau prātarevānu ghṛtaṃ
pibetāṃ’ iti kecit paṭhanti| ‘tadannapānaṃ ca samācareddhi’ ityatra ‘tat
prātarannaṃ ca samācareddhi’ iti kecit paṭhanti; prātargrahaṇaṃ
dvirannakālaniṣedhārthamiti vyākhyānayanti||3-4||-
kuṭannaṭāsphoṭaphaṇijjhabilvapattūrapilvarkakapitthabhaṅgaiḥ
||5|| svedaṃ vidadhyāt... |6|
svedadravyāṇyāha- kuṭannaṭetyādi| kuṭannaṭaṃ tagaraṃ; phaṇijjhakaḥ
tīkṣṇagandhaḥ svanāmnaiva prasiddhaḥ, anye nirguṇḍīmāhuḥ; pattūraḥ
śarabālikaḥ, bhaṅgaiḥ patrabhaṅgaiḥ, anye bhaṅgaśabdena pallavānāhuḥ||5||-
... athavā'nulepaṃ barhiṣṭhaśuṇṭhīsurakāṣṭhakuṣṭhaiḥ |6|
anulepadravyāṇyāha- athavetyādi| barhiṣṭhaṃ bālakam|6|-
sindhūtthahiṅgutriphalāmadhūkaprapauṇḍarīkāñjanatutthatāmraiḥ
||6|| piṣṭairjalenāñjanavartayaḥ syuḥ
pathyāharidrāmadhukāñjanairvā | trīṇyūṣaṇāni triphalā haridrā viḍaṅgasāraśca
samāni ca syuḥ
||7||
barhiṣṭhakuṣṭhāmarakāṣṭhaśaṅkhapāṭhāmalavyoṣamanaḥśilāśca
2| piṣṭvā'mbunā vā kusumāni jātikarañjaśobhāñjanajāni yuñjyāt
||8|| phalaṃ prakīryādathavā'pi śigroḥ
puṣpaṃ ca tulyaṃ
3
bṛhatīdvayasya | rasāñjanaṃ saindhavacandanaṃ ca manaḥśilāle laśunaṃ ca tulyam
||9|| piṣṭvā'ñjanārthe kaphajeṣu dhīmān
vartīrvidadhyānnayanāmayeṣu |10|
vartyañjanadravyāṇyāha- sindhūtthetyādi| trīṇyūṣaṇānīti trikaṭukamityarthaḥ|
barhiṣṭhaṃ vālakam| amarakāṣṭhaṃ devadāru| prakīryaḥ kaṇṭakikarañjaḥ| kecit
puṣpamapi prakīryādeveti kathayanti| tathā bṛhatīdvayasya puṣpaṃ phalaṃ ca|
ālaṃ haritālam| etā vartyo'rdhaślokasamāpanāḥ pañca tryūṣaṇādidravyairjñeyāḥ|
pañjikāyāṃ tu ‘vyoṣamanaḥśilāśca’ ityanantaraṃ ‘mūrvā ca jātīmukulāni cāpi
piṣṭvā'mbunaitān vitarettathaiva’ iti paṭhyate; vyākhyānaṃ ca-
tryūṣaṇādyaṣṭāṅgamañjanaṃ, barhiṣṭhādi dvādaśāṅgaṃ, athavetyanena
vikalpavācinā kaṇṭakikarañjaphalatulyāṃśairvakṣyamāṇairauṣadhairekamañjanaṃ,
śigruphalatulyāṃśairvakṣyamāṇairdvitīyamañjanam| ‘sindhūtthahiṅgu’ ityatra
kecit ‘sindhuprasūtaṃ’ iti paṭhanti||6-9||-
roge balāsagrathite'ñjanaṃ jñaiḥ kartavyametat suviśuddhakāye
||10|| nīlān yavān gavyapayo'nupītān
śalākinaḥ śuṣkatanūn vidahya |
tathā'rjakāsphotakapitthabilvanirguṇḍijātīkusumāni caiva
||11|| tatkṣāravatsaindhavatuttharocanaṃ
pakvaṃ vidadhyādatha lohanāḍyām | etadbalāsagrathite'ñjanaṃ syādeṣo'nukalpastu
phaṇijjhakādau ||12||
roge ityādi| jñairiti kuśalairvaidyairityarthaḥ| etad vakṣyamāṇaṃ kṣārāñjanam|
suviśuddhakāye iti sirāvyadhavirekaśirovirekairityarthaḥ| tadeva kṣārañjanaṃ
vyutpādayannāha- nīlānityādi| nīlān apakvān
4| gavyapayo'nupītān kṛṣṇagodugdhabhāvitān, pītāniti vaktavye anupītāniti yat
kṛtaṃ tat saptāhaṃ saptāhadvayaṃ vā bhāvanā kāryeti bodhayati| śalākinaḥ
śūkayuktān| taditi bhasmetyarthaḥ| nīlayavādibhasmaprasthaṃ, uṣṇodakāḍhakena
saha melayitvā punaḥ punarāsrāvayet, yāvat kṣārodakaṃ tīkṣṇaṃ picchilaṃ raktaṃ
ca syāt, tadā bhasma vihāya tatra kṣārodake saindhavatuttharocanamāvāpaṃ
kṣārodakāddvātriṃśadbhāgaṃ dattvā pacet| kecit saindhavādidravyāṇi bhasmārthaṃ
na tu āvāpārthamiti vadanti, tanmate'prativāpameva paktavyam|
phaṇijjhakādāvityatrādiśabdāt kusumādayo gṛhyante||11-12||
mahauṣadhaṃ māgadhikāṃ ca mustāṃ
5
sasaindhavaṃ yanmaricaṃ ca śuklam | tanmātuluṅgasvarasena piṣṭaṃ netrāñjanaṃ
piṣṭakamāśu hanyāt ||13||
piṣṭakaroge'ñjanamāha- mahauṣadhamityādi| maricaṃ śuklaṃ śobhāñjanabījam||13||
phale
6
bṛhatyā magadhodbhavānāṃ nidhāya kalkaṃ phalapākakāle | srotojayuktaṃ
7
ca taduddhṛtaṃ syāttadvattu piṣṭe ... |14|
aparamapyañjanamāha- phale ityādi| phalapākakāle kaṇṭakāriphalamuddhṛtabījaṃ
sauvīrāñjanasamabhāgena pippalīkalkena pūrayet, tatkalkaṃ
saptarātrādanantaramuddhṛtaṃ mahauṣadhādyañjanavat piṣṭakaroge hitaṃ
pathyamityarthaḥ|14|-
...vidhireṣa cāpi
||14||
vārtākaśigrvindrasurāpaṭolakirātatiktāmalakīphaleṣu |15|
kaṇṭakāriphalavidhimanyatrāpi phale'tidiśannāha- vidhirityādi| indrasurā
indravāruṇī||14||-
kāsīsasāmudrarasāñjanāni jātyāstathā kṣā(ko)rakameva cāpi
||15|| praklinnavartmanyupadiśyate tu
yogāñjanaṃ tanmadhunā'vaghṛṣṭam |16|
praklinnavartmani roge yogāñjanamāha- kāsīsetyādi| jātyāḥ korakaṃ
jātīkalikā||15||
nādeyamagryaṃ maricaṃ ca śuklaṃ nepālajātā ca samapramāṇā
||16|| samātuluṅgadrava eṣa yogaḥ kaṇḍūṃ
nihanyāt sakṛdañjanena |17|
sarveṣāṃ kaphajākṣirogāṇāmupadravabhūtāyāḥ kaṇḍvāścikitsāmāha- nādeyamityādi|
nādeyamiti saindhavamityarthaḥ| maricaṃ ca śuklamiti śobhāñjanabījamityarthaḥ;
anye śuklameva maricaṃ kathayanti| nepālajātā manaḥśilā||16||-
saśṛṅgaveraṃ suradāru mustaṃ sindhuprabhū(sū)taṃ mukulāni jātyāḥ
||17|| surāprapiṣṭaṃ tvidamañjanaṃ hi
kaṇḍvāṃ ca śophe ca hitaṃ vadanti |18|
kaṇḍvāmaparamapyañjanamāha- setyādi||17||-
syandādhimanthakramamācarecca sarveṣu caiteṣu sadā'pramattaḥ
||18|| (viśeṣato nāvanameva kāryaṃ
saṃsarjanaṃ cāpi yathopadiṣṭam
8
) ||19||
idānīṃ balāsagrathitapiṣṭakapraklinnavartmasu viśeṣacikitsāmabhidhāya
sāmānyacikitsāmāha- syandetyādi| eteṣu balasagrathitapiṣṭakapraklinnavartmasu|
cakārādanyeṣvapi kaphajākṣirogeṣu| apramattaḥ sāvadhānaḥ||18||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre
kaphābhiṣyandapratiṣedho nāmaikādaśo'dhyāyaḥ
||11||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre ekādaśo'dhyāyaḥ||11||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘paścāt’ iti pā. ↩
- 2 ‘pāṭhānakhavyoṣamanaḥśilāśca’ iti pā. ↩
- 3 ‘tutthaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘nīlān pakvān’ iti pā. ↩
- 5 ‘mukhyāṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘phalaṃ bṛhatyā magadhodbhavānāmādāya’ iti pā. ↩
- 7 ‘srotojayuktaṃ khalu saptarātrāttaduddhṛtaṃ syāttu tathaiva pathyam’ iti pā. ↩
- 8 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩