athāto raktābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
vātapittakaphakṛtānabhiṣyandān pratipādya pariśiṣṭaṃ
raktābhiṣyandapratiṣedhamāha- athāta ityādi||1-2||
manthaṃ syandaṃ sirotpātaṃ sirāharṣaṃ ca raktajam | ekenaiva vidhānena
cikitseccaturo gadān ||3||
manthamityādi| atra manthasya prāgupādānaṃ syandādgarīyastvakhyāpanārtham||3||
vyādhyārtāṃścaturo'pyetān snigdhānkaumbhena sarpiṣā | rasairudārairathavā
sirāmokṣeṇa yojayet ||4||
tadeva vidhānamāha- vyādhyārtānityādi| vyādhibhirārtāḥ pīḍitā vyādhyārtāḥ|
kaumbhena śatavarṣasthitenetyarthaḥ| rasairudārairathaveti
māṃsarasairadhikasnehairvā snigdhānityarthaḥ| dūṣyaharaṇaṃ pratipādayannāha-
siretyādi||4||
viriktānāṃ prakāmaṃ ca śirāṃsyeṣāṃ viśodhayet | vairecanikasiddhena
sitāyuktena sarpiṣā ||5|| (majjñā vā
tadvimiśreṇa medasā tacchṛtena vā) |6|
dūṣyaharaṇaṃ pratipādya doṣaharaṇaṃ pratipādayannāha- viriktānāmityādi|
śirāṃsīti bahuvacanaṃ pratirogāpekṣayā dūṣye'pahṛte virecanena doṣaharaṇaṃ,
tataḥ śirovirecanaṃ; tadapi sarpiṣā natu tailena, ghṛtasya cakṣuṣyatvāt,
raktāviruddhatvācca| tasya saṃskāramāha- vairecanikasiddheneti;
śirovirecanadravyasiddhena, kecit trivṛtādidravyasiddhenetyāhuḥ| kecidatra
‘majjñā vā tadvipakvena’ ityādipāṭhaṃ paṭhanti, sa cānārṣaḥ||5||
tataḥ pradehāḥ pariṣecanāni nasyāni dhūmāśca yathāsvameva |
āścyotanābhyañjanatarpaṇāni snigdhāśca kāryāḥ puṭapākayogāḥ
||6||
antaḥśuddhikaraṃ kriyākramamuktvā bahiḥśuddhikaraṃ
kriyākramasaṅgrahamuddiśannāha- tata ityādi| dhūmāśca
yathāsvamātmīyānatikrameṇa, raktasya dūṣyasya kaphānubandhe
kaphaharadravyavartikṛtāḥ, vātānubandhe tu snaihikāḥ; evamanyatrāpi
yathāsvamiti sambandhanīyam| abhyañjanam añjanaṃ; tacca prasādanaṃ raktapitte,
savraṇaśukrādau tu ropaṇaṃ; anye punarabhyañjanameva
śatadhautaghṛtādinecchanti||6||
nīlotpalośīrakaṭaṅkaṭerīkālīyayaṣṭīmadhumustarodhraiḥ |
sapadmakairdhautaghṛtapradigdhairakṣṇoḥ pralepaṃ paritaḥ prakuryāt
||7||
idānīṃ pralepadravyāṇyāha- nīlotpaletyādi| kaṭaṅkaṭerī dāruharidrā| kālīyakaṃ
dāruharidrānukāri prasiddham| dhautaghṛtapradigdhaiḥ miśrairityarthaḥ||7||
rujāyāṃ cāpyatibhṛśaṃ svedāśca mṛdavo hitāḥ | akṣṇoḥ samantataḥ kāryaṃ pātanaṃ
ca jalaukasām ||8|| ghṛtasya mahatī mātrā
pītā cārtiṃ niyacchati | pittābhiṣyandaśamano vidhiścāpyupapāditaḥ
||9||
pariṣecanādyuddiṣṭaṃ yadanirdiṣṭaṃ tatpittābhiṣyandanirdiṣṭadravyairatidiśan
kriyākrame'nirdiṣṭaṃ ca nirdiśannāha- rujāyāmityādi| rujo hi bhavanti
sirāvyadhādikṛtavātānubandhāt, vātāvṛtādraktādvā; tatra vātajāyāṃ tīvrarujāyāṃ
mṛdavaḥ svedāḥ, dūṣyaraktāvarodhādbahuśoṇitajāyāṃ jalaukaḥpātanaṃ;
vātajāyāmevāntaramauṣadhaṃ ghṛtasya mahatyā mātrayā pānam; alpaśoṇitajāyāṃ
pittābhiṣyandaśamano vidhiḥ| niyacchati nivārayati||8-9||
kaśerumadhukābhyāṃ vā cūrṇamambarasaṃvṛtam | nyastamapsvāntarikṣāsu
hitamāścyotanaṃ bhavet ||10||
āścyotanamāha- kaśervityādi| ambarasaṃvṛtaṃ vastraveṣṭitaṃ, nyastaṃ kṣiptaṃ,
āntarikṣodakālābhe ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ bhūmisthamudakaṃ gṛhyate| kecit
pariṣekamapyanenaivecchanti||10||
pāṭalyarjunaśrīparṇīdhātakīdhātribilvataḥ | puṣpāṇyatha bṛhatyośca
bimbīloṭācca tulyaśaḥ ||11|| samañjiṣṭhāni
madhunā piṣṭānīkṣurasena vā | raktābhiṣyandaśāntyarthametadañjanamiṣyate
||12||
raktābhiṣyande'ñjanamāha- pāṭalītyādi| śrīparṇī kāśmarī| dhātrī āmalakī,
bimbīloṭo bhilloṭo himādrijo vṛkṣaḥ| virecanādibhirviśuddhadoṣasya puruṣasya
śeṣadoṣopaśāntyarthamañjanaṃ yojyaṃ, na punaraśuddhadoṣasyeti||11-12||
candanaṃ kumudaṃ patraṃ śilājatu sakuṅkumam | ayastāmrarajastutthaṃ
nimbaniryāsamañjanam ||13|| trapu
kāṃsyamalaṃ cāpi piṣṭvā puṣparasena tu | vipulā yāḥ kṛtā vartyaḥ
pūjitāścāñjane sadā ||14||
candanamityādi| patraṃ patrakam| añjanaṃ rasāñjanam| puṣparaseneti
madhunetyarthaḥ| vipulā yāstā eva manthādiṣu caturṣu lekhanādikarmaṇi
sāmarthyāt pūjitā vartayaḥ| taduktaṃ,- “hareṇumātrā vartiḥ syāllekhanasya
pramāṇataḥ| prasādanasya cādhyardhā dviguṇā ropaṇasya tu”- iti||13-14||
syādañjanaṃ ghṛtaṃ kṣaudraṃ sirotpātasya bheṣajam | tadvatsaindhavakāsīsaṃ
stanyaghṛṣṭaṃ ca pūjitam ||15|| madhunā
śaṅkhanaipālītutthadārvyaḥ sasaindhavāḥ | rasaḥ śirīṣapuṣpācca
surāmaricamākṣikaiḥ ||16|| yuktaṃ tu madhunā
vā'pi gairikaṃ hitamañjane |17|
manthādīnāṃ caturṇāṃ sāmānyacikitsitamuktvā sirotpāte viśeṣacikitsitamāha-
syādañjanamityādi| añjanaṃ rasāñjanaṃ
1, ghṛtaṃ gavyaghṛtam| nepālī manaḥśilā| maricaṃ prasiddhaṃ, kecit
maricaśabdena sitamaricaṃ śobhāñjanaphalāparaparyāyaṃ vadanti| gairikaṃ
svarṇagairikam| etānyañjanānyardhaślaukikānyapyuktāni||15-16||-
sirāharṣe'ñjanaṃ kuryāt phāṇitaṃ madhusaṃyutam
||17|| madhunā tārkṣyajaṃ vā'pi kāsīsaṃ vā
sasaindhavam | vetrāmlastanyasaṃyuktaṃ phāṇitaṃ ca sasaindhavam
||18||
sirāharṣa ityādi| phāṇitaṃ madhuyuktamekamañjanamiti; madhuyuktaṃ tārkṣyajaṃ
dvitīyamañjanaṃ, tatra tārkṣyajaṃ rasāñjanaṃ; kāsīsaṃ sasaindhavaṃ madhuyuktaṃ
tṛtīyamañjanaṃ; vetrāmlastanyasaṃyuktaṃ phāṇitaṃ caturthamañjanaṃ; tatra
vetrāmlam amlavetasaṃ, anye tu vetraṃ vetrakarīraṃ, amlam amlavetasam, amlīkā
veti vyākhyānayanti; yattu jejjaṭācāryeṇa dūṣitam||17-18||
paittaṃ vidhimaśeṣeṇa kuryādarjunaśāntaye |
ikṣukṣaudrasitāstanyadārvīmadhukasaindhavaiḥ
||19|| sekāñjanaṃ cātra
hitamamlairāścyotanaṃ tathā | sitāmadhukakaṭvaṅgamastukṣaudrāmlasaindhavaiḥ
||20|| bījapūrakakolāmladāḍimāmlaiśca
yuktitaḥ | ekaśo vā dviśo vā'pi yojitaṃ vā tribhistribhiḥ
||21|| sphaṭikaṃ vidrumaṃ śaṅkho madhukaṃ
madhu caiva hi | śaṅkhakṣaudrasitāyuktaḥ sāmudraḥ phena eva vā
||22|| dvāvimau vihitau
yogāvañjane'rjunanāśanau | saindhavakṣaudrakatakāḥ sakṣaudraṃ vā rasāñjanam
||23|| kāsīsaṃ madhunā vā'pi yojyamatrāñjane
sadā |24|
raktārjunacikitsāmāha- paittamityādi| paittaṃ pittābhiṣyandoditam| atra
arjune| amlaiḥ dhānyāmlādibhiḥ| tatra ikṣukṣaudrādibhiḥ sekāñjane kartavye,
amlaiḥ punarāścyotanameva kartavyam| arjune'paramapyāścyotanamāha- sitetyādi|
etaiḥ sitādibhirdāḍimāmlaparyantairvyastaiḥ samastairvā yuktito
doṣabalāpekṣayā''ścyotanaṃ kāryamiti piṇḍārthaḥ| arjune'ñjanamāha-
sphaṭikamityādi| vidṛmaḥ pravālaḥ| arjune'paramapyañjanamāha- saindhavetyādi|
saindhavakṣaudrakatakā ityekamañjanaṃ, sakṣaudraṃ vā rasāñjanamityaparaṃ,
kāsīsaṃ madhunā vā'pīti tṛtīyamañjanam| atra arjune||19-23||-
lohacūrṇāni sarvāṇi dhātavo lavaṇāni ca
||24|| ratnāni dantāḥ śṛṅgāṇi
gaṇaścāpyavasādanaḥ | kukkuṭāṇḍakapālāni laśunaṃ kaṭukatrayam
||25|| karañjabījamelā ca lekhyāñjanamidaṃ
smṛtam | puṭapākāvasānena raktavisrāvaṇādinā
||26|| sampāditasya vidhinā kṛtsnena
syandaghātinā |27|
lekhyāñjanamāha- lohetyādi| sarvāṇi
suvarṇatrapusīsatāmrarajatakṛṣṇalohādijātāni| dhātavo manaḥśilāgairikādayaḥ|
lavaṇāni saindhavādīni pañca| ratnāni vaidūryamarakataprabhṛtīni| dantā
gavādīnāmaśvādīnāṃ ca| śṛṅgāṇi gavādīnāmeva| avasādano miśrakoktaḥ kāsīsādiḥ|
etadanirdiṣṭānāmapi lekhyāñjanasañjñakaṃ jñeyam| aparamapi lekhyāñjanamāha-
kukkuṭāṇḍetyādi| lekhyāñjanaṃ kīdṛgvidhasyāturasya prayojyamityāha-
puṭapākāvasānenetyādi| raktavisrāvaṇādinā puṭapākāvasānena, syandaghātinā
abhiṣyandahananaśīlena, kṛtsnena sakalena vidhinā, sampāditasya
samyagyojitasya; sa punarvidhiḥ
sirāvyadhavirecanaśirovirecanānyantaḥparimārjanāni; tathā hi,- “tataḥ pradehān
pariṣecanāni nasyāni dhūmāśca yathāsvameva| āścyotanābhyañjanatarpaṇāni
tathaiva
2
kāryāḥ puṭapākayogāḥ”- iti; lekhyāñjanaṃ prayojanīyamiti piṇḍārthaḥ|
‘puṭapākāvasādena’ iti kecit paṭhanti, puṭapāka evāvasādo'vadhiryasya sa tathā
teneti khyānayanti||24-26||-
anenāpaharecchukramavraṇaṃ kuśalo bhiṣak
||27||
imāṃ cikitsāmavraṇe śukre'pyatidiśannāha- anenetyādi| anena lekhyāñjanena
pūrvoktena raktavisrāvaṇādyupakrameṇa sampāditasyāturasyāvraṇaṃ
śukramapaharediti vākyārthaḥ||27||
uttānamavagāḍhaṃ vā karkaśaṃ vā'pi savraṇam |
śirīṣabījamaricapippalīsaindhavairapi
||28|| śukrasya gharṣaṇaṃ kāryamathavā
saindhavena tu | kuryāttāmrarajaḥśaṅkhaśilāmaricasaindhavaiḥ
||29|| antyāddviguṇitairebhirañjanaṃ
śukranāśanam | kuryādañjanayogau vā samyak ślokārdhikāvimau
||30||
śaṅkhakolāsthikatakadrākṣāmadhukamākṣikaiḥ |
kṣaudradantārṇavamalaśirīṣakusumairapi
||31|| kṣārāñjanaṃ vā
vitaredbalāsagrathitāpaham | mudgān vā nistuṣān bhṛṣṭān śaṅkhakṣaudrasitāyutān
||32|| madhūkasāraṃ madhunā yojayeccāñjane
sadā | bibhītakāsthimajjā vā sakṣaudraḥ śukranāśanaḥ
||33|| śaṅkhaśuktimadhudrākṣāmadhukaṃ
katakāni ca | dvitvaggate saśūle vā vātaghnaṃ tarpaṇaṃ hitam
||34|| vaṃśajāruṣkarau tālaṃ nārikelaṃ ca
dāhayet | visrāvya kṣāravaccūrṇaṃ bhāvayetkarabhāsthijam
||35||
bahuśo'ñjanametatsyācchukravaivarṇyanāśanam |36|
idānīmavraṇaśukracikitsitamabhidhāya savraṇe'pi pūrvaṃ cikitsitamuddiśannāha-
uttānamityādi| savraṇamapi śukramuttānamekapaṭalagatam, avagāḍhaṃ vā
dvitryādipaṭalagataṃ, raktasrāvaṇetyādinā pūrvoktena vidhinopapādya,
lekhayediti samudāyārthaḥ| nanu savraṇasya santarpaṇasādhyatvāt kathaṃ savraṇe
lekhanamupayujyate? satyaṃ, karkaśāvasthāyāṃ pūrvaṃ lekhanaṃ prayujyate paścāt
santarpaṇamiti na doṣaḥ| ‘karkaśaṃ vāpi savraṇaṃ’ ityatra ‘karṣayeccāpi
savraṇaṃ’ iti kecit paṭhanti| etadavasthe eva śukre gharṣaṇamāha
3
- śirīṣabījetyādi| śilā manaḥśilā| kuryādityādi| kau tau ślokārdhikau dvau
yogāvityāha- śaṅkhakolāsthītyādi| kolāsthi badarāsthi, katakaṃ
śaśapurīṣānukāryambuprasādanaṃ phalaṃ, madhukaṃ yaṣṭīmadhu, danto godantaḥ,
arṇavamalaṃ samudraphenam| kṣārāñjanamityādi| kṣārāñjanaṃ ‘nīlān yavān
gavyapayo'nupītān’ ityādinā śleṣmābhiṣyandoktam| mudgānityādi| mudgān
śaṅkhakṣaudrasitāyutānityeko yogaḥ, madhūkasāraṃ madhuneti dvitīyo yogaḥ|
bibhītaketyādi| bibhītakāsthimajjā madhunetyeko yogaḥ; śaṅkhādikatakaparyantaṃ
madhuneti dvitīyo yogaḥ, madhukaṃ yaṣṭīmadhu| kecit śaṅkhaśuktītyatra
śaṅkhāśmanteti paṭhanti| dvitvaggata ityādi| dvitvaggate dvipaṭalāśrite śukra
ityarthaḥ| kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti, jejjaṭena paṭhitatvādasmābhiḥ
paṭhitaḥ| vaṃśajetyādi| vaṃśajo vaṃśakarīraḥ, vaṃśāṅkura iti yāvat|
aruṣkarādīnāṃ paripakvāsthi, anye jaṭāmāhuḥ| eteṣāṃ vaṃśajādīnāṃ
tilanāladīpitānāṃ bhasma, tacca karabhāsthicūrṇasamaṃ pratyahamākṛṣya,
ṣaḍguṇodakenāṣṭaguṇodakena vā niṣkvāthya, pādaśeṣaṃ bahuśo visrāvya, svasthena
tena saptāhaṃ karabhāsthicūrṇaṃ bhāvayitvā''tape śoṣayet, taccūrṇaṃ punaśca
cūrṇitaṃ kṛtvā, madhvāktenāṅgulyagreṇa śalākayā vā saṅgṛhya śukradeśamātraṃ
gharṣayet, tatastriphalodakenākṣi prakṣālayet| śukravaivarṇyanāśanamiti
śukrasya vaivarṇyaṃ vināśayati na tu śukraṃ, etena śukrasya
kṛṣṇatāmutpādayatītyarthaḥ||28-35||-
ajakāṃ pārśvato viddhvā sūcyā visrāvya codakam
||36|| vraṇaṃ gomāṃsacūrṇena pūrayet sarpiṣā
saha | bahuśo'valikheccāpi vartmāsyopagataṃ yadi
||37||
asādhyaśukravaivarṇyanāśanaprasaṅgenāsādhyājakājātasya vaikṛtanāśanārthaṃ
cikitsāmāha- ajakāmityādi| kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti,
jejjaṭapaṭhitatvādasmābhiḥ paṭhitaḥ| atrājakāyāmavasthāyāṃ lekhanamapi
karmātidiśannāha- bahuśo'valikhedityādi| asya ajakājātasya, vartma tuṇḍaṃ
4, upagataṃ yadyuccatāṃ prāptaṃ, tadā taṃ bahuśo'valikhet||36-37||
saśophaścāpyaśophaśca dvau pākau yau prakīrtitau | snehasvedopapannasya tatra
viddhvā sirāṃ bhiṣak
||38|| sekāścyotananasyāni puṭapākāṃśca
kārayet |39|
idānīṃ vātapittakaphaśoṇitānāṃ pṛthagabhiṣyandapratiṣedhamabhidhāya
sānnipātikānāmapyupadeṣṭumāha- saśopha ityādi| tatreti tayoḥ pākayoḥ|
sirāścātra āpāṅgyā aupanāsikā lālāṭhyā vā| āścyotanam akṣipūraṇam||38||-
sarvataścāpi śuddhasya kartavyamidamañjanam
||39|| tāmrapātrasthitaṃ māsaṃ
5
sarpiḥ saindhavasaṃyutam | maireyaṃ vā'pi dadhyevaṃ dadhyuttarakameva vā
||40|| ghṛtaṃ kāṃsyamalopetaṃ stanyaṃ vā'pi
sasaindhavam | madhūkasāraṃ madhunā tulyāṃśaṃ gairikeṇa vā
||41|| sarpiḥsaindhavatāmrāṇi
yoṣitstanyayutāni vā |42|
tayorañjanāvasthāmuddiśannāha- sarvata ityādi| sarvataścāpi śuddhasyeti
antaḥparimārjanabahiḥparimārjanābhyāṃ śuddhasyetyarthaḥ| idaṃ vakṣyamāṇam|
tadevāñjanamāha- tāmrapātrasthitamityādi| maireyaṃ surāsavayorekatra
sandhānaṃ, dadhi prasiddhaṃ, evamiti pūrvavat tāmrapātrasthitaṃ
saindhavacūrṇayuktamityarthaḥ, dadhyuttarakaṃ dadhnaḥ saraḥ| snehāñjanaṃ
raktāpakarṣaṇādinā virūkṣitākṣasya yojyaṃ; vātolbaṇapākasya vā maireyaṃ dadhi
ca tāmrapātrasthitaṃ saindhavayuktaṃ, pittolbaṇe nātivirūkṣite dadhyuttarakaṃ
ca, saśophasya ca raktāsrāvādisampāditasya ghṛtaṃ kāṃsyamalayuktañjanaṃ
stanyaṃ vā saindhavayuktamañjanaṃ, madhūkasāraṃ vā gairikeṇa tulyāṃśaṃ
madhunā'ñjanaṃ, ghṛtādīni trīṇi stanyenāñjanaṃ, etāni sāvaśeṣaraktayoḥ
pākayoryojyāni||39-41||-
dāḍimārevatāśamantakolāmlaiśca sasaindhavām | rasakriyāṃ vā
vitaretsamyakpākajighāṃsayā ||42||
rasakriyāmāha- dāḍimetyādi| ārevataḥ kṛtamālakaḥ; ‘airāvata’ iti kecit
paṭhanti, tatra airāvato nāraṅgam| sasaindhavām alpasaindhavāṃ, na
samasaindhavāmityarthaḥ| rasakriyā phāṇitākṛtiḥ, tasyāśca kalpanā
pittābhiṣyandapratiṣedhe vyākhyātā| ‘kolāmlaiśca sasaindhavām’ ityatra
‘kolāmlamadhusaindhavaiḥ’ iti kecit paṭhanti||42||
māsaṃ
6
saindhavasaṃyuktaṃ sthitaṃ sarpiṣi nāgaram | āścyotanāñjanaṃ
yojyamabalākṣīrasaṃyutam ||43||
āścyotanamāha- māsamityādi| abalākṣīraṃ strīstanyaṃ, tacca peṣaṇe boddhavyam|
etaccāścyotanaṃ saśophe pāke kapholbaṇe||43||
jātyāḥ puṣpaṃ saindhavaṃ śṛṅgaveraṃ kṛṣṇābījaṃ kīṭaśatrośca sāram | etat
piṣṭaṃ netrapāke'ñjanārthaṃ kṣaudropetaṃ nirviśaṅkaṃ
7
prayojyam ||44||
jātyā ityādi| kṛṣṇābījaṃ pippalītaṇḍulaḥ| kīṭaśatruḥ viḍaṅgaḥ| nirviśaṅkaṃ
prayojyamiti pākayorañjanāvasthāyāṃ deyaṃ tadañjanamiti tātparyārthaḥ||44||
pūyālase śoṇitamokṣaṇaṃ ca hitaṃ tathaivāpyupanāhanaṃ ca | kṛtsno
vidhiścekṣaṇapākaghātī yathāvidhānaṃ bhiṣajā prayojyaḥ
||45||
pūyālase sannipātaje kriyāmāha- pūyālase ityādi| śoṇitamokṣaṇaṃ ca
snehasvedapūrvakameva| upanāhanamiti
yathādoṣaharavraṇaśodhanacakṣuṣyadravyakṛtaḥ pralepo bandhanaṃ vā| kṛtsno
vidhiriti antaḥśuddhikaro bahiḥśuddhikaraścetyarthaḥ| yathāvidhānamiti
hitānatikrameṇetyarthaḥ||45||
kāsīsasindhuprabhavārdrakaistu hitaṃ bhavedañjanameva cātra |
kṣaudrānvitairebhirathopayuñjyādanyattu tāmrāyasacūrṇayuktaiḥ
||46||
kāsīsādirasakriyāñjanamāha- kāsīsetyādi| cakārāt pākayoruktamañjanaṃ
samuccīyate| atra pūyālase| kṣaudrānvitairityādi| ebhireva kāsīsādibhirmadhunā
piṣṭaistāmrāyasacūrṇayuktairanyadañjanamiti piṇḍārthaḥ|
‘kṣaudrānvitairebhirathopayuñjyāt’ ityatra ‘kṣaudrānvitairebhiravāntaroktaiḥ’
iti kecit paṭhanti||46||
snehādibhiḥ samyagapāsya doṣāṃstṛptiṃ vidhāyātha yathāsvameva |
praklinnavartmānamupakrameta sekāñjanāścyotananasyadhūmaiḥ
||47||
idānīṃ praklinnavartmanaḥ pillākhyasya cikitsāmuddiśannāha- snehādibhirityādi|
snehādibhiriti snehasirāvyadhavirecanaśirovirecanāsthāpanaiḥ| apāsya nirhṛtya|
tṛptiḥ tarpaṇam| yathāsvaṃ yathātmīyam||47||
mustāharidrāmadhukapriyaṅgusiddhārtharodhrotpalasārivābhiḥ |
kṣuṇṇābhirāścyotanameva kāryamatrāñjanaṃ cāñjanamākṣikaṃ syāt
||48||
sekāścyotanayordravyāṇyāha- mustetyādi| kṣuṇṇābhiriti antarīkṣodake tadguṇe
vā'nyasmin nyastābhirityarthaḥ
8| āścyotanameva kāryamiti atrānukto'pi sekaḥ kāryaḥ| anye
etairāścyotanamekamevecchanti| atrāñjanamityādi| atrāklinnavartmani
rasāñjanamākṣikamañjanaṃ syāt| ‘rodhrotpalasārivābhiḥ’ ityatra kecit
‘lodhrāsitasārivābhiḥ’ iti paṭhanti, asitasārivā śyāmālatā; asitaṃ
rasāñjanamityanye vyākhyānayanti||48||
patraṃ phalaṃ cāmalakasya paktvā kriyāṃ vidadhyādathavā'ñjanārthe | vaṃśasya
mūlena rasakriyāṃ vā vartīkṛtāṃ tāmrakapālapakvām
||49|| rasakriyāṃ vā triphalāvipakvāṃ
palāśapuṣpaiḥ kharamañjarervā |50|
rasakriyāñjanamāha- patramityādi| paktveti kaṣāyakalpena vipācyetyarthaḥ|
kriyāṃ rasākriyāṃ, vaṃśasya mūlarasena vā rasakriyāṃ, tāmeva vā
rasakriyāmatiśoṣaṇena vartīkṛtām| tāmrakapālaṃ tāmrakaṭāhaḥ| triphalāyā anyā
rasakriyā, palāśapuṣpairanyā, kharamañjarerapāmārgasyānyā rasakriyeti||49||-
piṣṭvā chagalyāḥ payasā malaṃ vā kāṃsasya dagdhvā saha tāntavena
||50|| pratyañjanaṃ tanmaricairupetaṃ
cūrṇena tāmrasya sahopayojyam |51|
idānīṃ tīkṣṇāñjanadurbalasya nayanasya pratyāśvāsanārthaṃ pratyañjanamāha-
piṣṭvetyādi| kāṃsyasya malaṃ kārpāsavastreṇa saha dagdhvā
sitamaricatāmrajoyuktaṃ chagalīdugdhena piṣṭvā pratyañjanaṃ yojyamiti
piṇḍārthaḥ| paścāt praśāntadoṣe yadañjanaṃ kriyate tat
pratyañjanaśabdavācyam||50||-
samudraphenaṃ lavaṇottamaṃ ca śaṅkho'tha mudgo maricaṃ ca śuklam
||51|| cūrṇāñjanaṃ jāḍyamathāpi
9
kaṇḍūmaklinnavartmānyupahanti śīghram |52|
cūrṇāñjanamāha- samudraphenamityādi| lavaṇottamaṃ saindhavam||51||
praklinnavartmanyapi caita eva yogāḥ prayojyāśca samīkṣya doṣam
||52||
sarvānapyaklinnartmoktān praklinnavartmanyatidiśannāha- praklinnetyādi| eta
eveti pūrvoktāḥ| samīkṣya doṣamiti praklinnavartmanaḥ kaphajatvādeṣu madhye ye
kaphaharā yogāste prayojyā ityarthaḥ||52||
sakajjalaṃ tāmraghaṭe ca ghṛṣṭhaṃ sarpiryutaṃ tutthakamañjanaṃ ca
||53||
praklinnavartmanaḥ sāmānyacikitsāmuktvā viśeṣacikitsāmāha- sakajjalamityādi|
tutthakaṃ kajjalatulyabhāgaṃ tāmrapātre ghṛṣṭaṃ sarpiryutamañjanamiti||53||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatentre
raktābhiṣyandapratiṣedho nāma dvādaśo'dhyāyaḥ
||12||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre dvādaśo'dhyāyaḥ
samāptaḥ||12||