athāto lekhyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
raktābhiṣyandānantaramauṣadhasādhyān gadāñcaturṣvabhiṣyandeṣvabhidhāya
śastrasādhyān pratipādayitukāmo lekhyāñjanaprasaṅgena prathamaṃ
lekhyarogapratiṣedhamāha- athāta ityādi| yadyapi cikitsāpravibhāgīyoddiṣṭāt
‘chedyāsteṣu daśaikaśca’ ityādivacanāt pūrvaṃ chedyarogāṇāmupādānaṃ prapnoti,
tathā'pi lekhyāñjanaprasaṅgācchedyādiṣvalpāvasthāyāṃ
1
lekhanopayogācca likhyānāṃ prāgupādānam||1-2||
nava ye'bhihitā lekhyāḥ sāmānyasteṣvayaṃ vidhiḥ | snigdhavāntaviriktasya
nivātātapasadmani ||3|| (āptairdṛḍhaṃ
gṛhītasya veśmanyuttānaśāyinaḥ) | sukhodakaprataptena vāsasā susamāhitaḥ |
svedayedvartma nirbhujya vāmāṅguṣṭhāṅgulisthitam
||4|| aṅgulyaṅguṣṭhakābhyāṃ tu ni rbhugnaṃ
vartma yatnataḥ | plotāntarābhyāṃ
2
na yathā calati sraṃsate'pi vā ||5|| tataḥ
pramṛjya plotena vartma śastrapadāṅkitam | likhecchastreṇa patrairvā, tato
rakte sthite punaḥ ||6|| svinnaṃ
manohvākāsīsavyoṣārdrāñjanasaindhavaiḥ
3| ślakṣṇapiṣṭaiḥ samākṣīkaiḥ pratisāryoṣṇavāriṇā
||7|| prakṣālya haviṣā siktaṃ vraṇavat
samupācaret | svedāvapīḍaprabhṛtīṃstryahādūrdhvaṃ prayojayet
||8|| vyāsataste samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ
lekhyakarmaṇi |9|
tān sarvān saṅkhyayā'bhidhāya saṅkṣepārthaṃ teṣvabhinnavidhimupadiśannāha-
navetyādi| tameva sāmānyavidhimāha- snigdhetyādi|-
snigdhavāntaviriktasyetyatrānukto'pi snehānantaraṃ svedaḥ kāryaḥ| susamāhita
ityanena yathā dṛśoḥ pīḍā na syāttathā svedayeditī dyotyate| nirbhujya
parivartya, uttānīkṛtyetyarthaḥ| nirbhugnam uttānīkṛtam| plotāntarābhyāṃ
vastraveṣṭitābhyāmaṅgulyaṅguṣṭhābhyāṃ yathā na calati na kampate, na vā
sraṃsate nādhaḥ patati, tathā vartma nirbhujyetyarthaḥ| śastrapadāṅkitamiti
pracchayitavye pracchitaṃ, bhedayitavye ca bhinnaṃ, chedanīye ca
chinnamityarthaḥ| vātakaphavyādhikaṭhinaṃ dāruṇaṃ vartma śastreṇa likhet,
pittaraktagadakrāntaṃ mṛduvartma punaḥ śephālikādīnāṃ patrairlikhet|
paścātkarmāha- tata ityādi| svinnaṃ sveditam| manohvā manaḥśilā| ārdrāñjanaṃ
rasāñjanam| mākṣīkaṃ suvarṇamākṣīkam| pratisārya avaghṛṣya| haviṣā ghṛtena|
vraṇavat sadyovraṇavat saptāhaṃ yāvat, tadūrdhvaṃ śārīravraṇavat; tacca
parṇabandhādinā krameṇa| svedāvapīḍetyādi| tryahādūrdhvaṃ punarvraṇavadeva
svedāpīḍāprabhṛtīn prayojayediti tātparyārthaḥ| svedāvapīḍādikaṃ
samāsenābhidhāya vistareṇātidiśannāhā- vyāsata ityādi| vidhānaṃ
svedāvapīḍādikam| lekhyakarmaṇīti sakalalekhanārhagadakarmaṇītyartthaḥ||3-8||-
asṛgāsrāvarahitaṃ kaṇḍūśophavivarjitam
||9|| samaṃ nakhanibhaṃ vartma likhitaṃ
samyagiṣyate |10|
idānīṃ samyaglikhitasya vartmano lakṣaṇamāha- asṛgāsrāvarahitamityādi| samaṃ
nimnonnatatvarahitam| nakhanibhaṃ nakhasyeva nibhā yasya tattathā| tadeva
vraṇavadupacaraṇīyam||9||-
raktamakṣi sravet skannaṃ kṣatācchastrakṛtāddhruvam
||10|| rāgaśophaparisrāvāstimiraṃ
vyādhyanirjayaḥ | vartma śyāvaṃ guru stabdhaṃ kaṇḍūharṣopadehavat
||11|| netrapākamudīrṇaṃ vā
kurvītāpratikāriṇaḥ | etaddurlikhitaṃ jñeyaṃ snehayitvā punārlikhet
||12||
durlikhitasya vartmano lakṣaṇamāha- raktamityādi| skannaṃ styānam|
vyādhyanirjaya iti lekhanasādhyasya vyādheranupaśamaḥ| apratikāriṇa iti tasya
pratikriyāmakurvata ityarthaḥ| tatra cikitsāmāha- snehatvetyādi| kecit
‘svedayitvā’ iti paṭhanti||10-12||
vyāvartate yadā vartma pakṣma cāpi vimuhyati
4| syāt saruk srāvabahulaṃ tadatisrāvitaṃ viduḥ
||13|| snehasvedādiriṣṭaḥ syāt
kramastatrānilāpahaḥ |14|
atilikhitavartmano lakṣaṇamāha- vyāvartata ityādi| taccikitsitamāha-
snehasvedādirityādi| anilāpahaḥ kramo'nyo'pi pariṣekādirbāhya ābhyantaro
vā''hārādikaḥ| anilāpahena vāyuṃ jitvā paścādvraṇavadupacaraṇīyam||13||-
vartmāvabandhaṃ kliṣṭaṃ ca bahalaṃ yacca kīrtitam
||14|| pothakīścāpyavalikhet
pracchayitvā'grataḥ śanaiḥ |15|
idānīṃ rogaviśeṣe kvacideva pracchannena raktaharaṇamṛdukaraṇapūrvakaṃ
lekhanamatidiśannāha- vartmetyādi| avalikhet śastreṇa, na tu patrādibhiḥ||14||-
samaṃ likhettu medhāvī śyāvakardamavartmanī
||15||
kvacit punarlekhanamātrameva kartavyaṃ na punaśchedabhedapracchannānīti
darśayannāha- samamityādi| samam ekakālamityarthaḥ; anye tu nātyavagāḍhaṃ
nātyuttānamiti samamāhuḥ||15||
kumbhīkinīṃ śarkarāṃ ca tathaivotsaṅginīmapi | kalpayitvā
5
tu śastreṇa likhet paścādatandritaḥ ||16||
kutracicchedapūrvakaṃ lekhanamāha- kumbhīkinīmityādi| kalpayitvā
chittvetyarthaḥ| atandritaḥ analasaḥ||16||
bhaveyurvartmasu ca yāḥ piḍakāḥ kaṭhinā bhṛśam | hrasvāstāmrāśca tāḥ pakvā
bhindyādbhinnā likhedapi ||17||
kasmiṃścidbhedapūrvakaṃ lekhanamāha- bhaveyurityādi||17||
taruṇīścālpasaṃrambhā piḍakā bāhyavartmajāḥ | viditvaitāḥ praśamayet
svedālepanaśodhanaiḥ ||18||
kutrāpi vartmaroge na pūrvaṃ chedabhedapracchannāni, na cottarakālaṃ
lekhanamiti darśayannāha- taruṇīścālpetyādi||18||
iti suśutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre lekhyarogapratiṣedho
nāma trayodaśo'dhyāyaḥ ||13||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahakhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre trayodaśo'dhyāyaḥ||13||