athāto bhedyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
lekhyapratiṣedhānantaraṃ bhittvā likhediti vacanādbhedyarogapratiṣedhārambhaḥ-
athāta ityādi||1-2||
svedayitvā bisagranthiṃ chidrāṇyasya nirāśayam
1| pakvaṃ bhittvā tu śastreṇa saindhavenāvacūrṇayet
||3|| kāsīsamāgadhīpuṣpanepālyelāyutena tu |
tataḥ kṣaudraghṛtaṃ dattvā samyagbandhamathācaret
||4||
svedayitvetyādi| bisagranthiṃ pakvaṃ svedayitvā, anantaramasya pakvasya
bisagrantheḥ svinnasya chidrāṇi nirāśayaṃ bhittvā, saindhavena
kāsīsādiyuktenāvacūrṇayet| nirāśayamiti āśayasya utsaṅgasyābhāvo yathā
syāttathā bhittvetyarthaḥ| puṣpaṃ puṣpāñjanaṃ, nepālī manaḥśilā| tataḥ
pratisāraṇādanantaraṃ sandhānārthaṃ kṣaudraghṛtadānam| kecit
‘samyagbandhamathācaret’ ityatra ‘bandhenoktena yojayet’ iti paṭhanti|
samyakśabdena śithilatā bandhasya khyāpyate||3-4||
rocanākṣāratutthāni pippalyaḥ kṣaudrameva ca | pratisāraṇamekaikaṃ bhinne
lagaṇa iṣyate ||5|| mahatyapi ca yuñjīta
kṣārāgnī vidhikovidaḥ |6|
lagaṇasya cikitsāmāha- rocanetyādi| rocanā gorocanā, kṣāro yavakṣāraḥ| etāni
pratisāraṇānyalpe lagaṇe bhinne sati yojyāni| ekaikamiti vacanena
gorocanādibhirekaikaśaḥ pratisāraṇaṃ vidheyamityarthaḥ|
alpalagaṇacikitsāmabhidhāya mahālagaṇacikitsāmāha- mahatyapi ca yuñjītetyādi|
mahati gurutare iti| yuñjīteti bhinne sati lagaṇe kṣārāgnī prayuñjīta;
tadanantaraṃ tatkālameva kṣārāgnidagdhavraṇavaccikitsā, paścāt
sāmānyavraṇavat| kovidaḥ paṇḍitaḥ||5||-
svinnāṃ bhinnāṃ viniṣpīḍya bhiṣagañjananāmikām
||6|| śilailānatasindhūtthaiḥ sakṣaudraiḥ
pratisārayet |7|
svayaṃ bhinnāyā añjananāmikāyāścikitsāmāha- svinnāmityādi| bhinnāṃ
svayambhinnām| viniṣpīḍyeti snehasvedapūrvakaṃ niṣpīḍanaṃ kṛtvā, śilā
manaḥśilā, elā sūkṣmailā, nataṃ tagaraṃ, sindhūtthaṃ saindhavam| pratisārayet
gharṣayet||6||-
rasāñjanamadhubhyāṃ tu bhittvā vā śastrakarmavit
||7||
pratisāryāñjanairyuñjyāduṣṇairdīpaśikhodbhavaiḥ |8|
abhinnāñjananāmikācikitsāmāha- rasāñjanetyādi| svayamabhinnāmañjananāmikāṃ
pūrvaṃ
2
svinnāṃ śastrakarmavidbhittvā rasāñjanamadhubhyāṃ pratisārya taduttarakālaṃ
dīpaśikhodbhavaiḥ kajjalākhyairañjanairyojayediti piṇḍārthaḥ||7||-
samyaksvinne kṛmigranthau bhinne syāt pratisāraṇam
||8|| triphalātutthakāsīsasaindhavaiśca
rasakriyā
3|9|
krimigranthicikitsāmāha- samyagityādi| samyaksvinne iti locanocitasvedasvinne,
anantaraṃ bhedite pratisāraṇamiti;
anuktamapyañjananāmikoddiṣṭamañjanamadhubhyāṃ pratisāraṇaṃ, tadanantaraṃ
triphalākvāthena tutthakāsīsasaindhavāvāpena rasakriyā||8||-
bhittvopanāhaṃ kaphajaṃ pippalīmadhusaindhavaiḥ
||9|| lekhayenmaṇḍalāgreṇa samantāt
pracchayedapi |10|
śleṣmopanāhacikitsāmāha- bhittvetyādi| śleṣmopanāho bhedyaḥ, mahānnīrujaśca
lekhyaḥ, raktānubandhaśca pracchanīyaḥ; śleṣmopanāhe bhinne likhite
pracchite'pi ca pippalyādibhirekameva pratisāraṇam||9||-
saṃsnehya patrabhaṅgaiśca svedayitvā yathāsukham
||10|| āpākādvidhinoktena
pañcamedyānupācaret | sarveṣveteṣu vihitaṃ vidhānaṃ snehapūrvakam | sampakve
prayato bhūtvā kurvīta vraṇaropaṇam ||11||
eṣāṃ pañcānāmapi medyānāṃ bisagranthyādīnāmāmānāmādau saṃśamanaṃ nirdiśannāha-
saṃsnehyetyādi| patrabhaṅgaiḥ patrakhaṇḍaiḥ; anye patrabhaṅgaśabdena
pallavamāhuḥ| vidhinā apatarpaṇādinā sāmānyaśothapratīkāreṇa| snehapūrvakaṃ
vidhānamiti snehasvedaraktāsrāvavirecanādi, nayanabudbudajānyatra vamanaṃ
ca||10-11||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre bhedyarogapratiṣedho
nāma caturdaśo'dhyāyaḥ ||14||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre caturdaśo'dhyāyaḥ||14||