athātaśchedyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
bhedyarogapratiṣedhānantaraṃ pāriśeṣyācchedyarogapratiṣedhārambho yujyata
ityāha- athāta ityādi||1-2||
snigdhaṃ bhuktavato hyannamupaviṣṭasya yatnataḥ | saṃroṣayettu nayanaṃ bhiṣak
cūrṇaistu lāvaṇaiḥ ||3||
tatraikādaśasu chedyeṣu prathamaṃ pañcānāmarmaṇāmekameva
prakāramupadarśayiṣyan prathamaṃ tatprākkarmaiva nirdiśannāha- snigdhamityādi|
snigdhaṃ bhuktavata iti saṃśuddhadehasya kṛtasaṃsarjanasya vicāraṇāprakāreṇa
vā snigdhaṃ bhuktavataḥ| yatnata iti yathā nātipīḍā syāt| saṃroṣayet
armaśithilīkaraṇāya saṅkṣobhayet| lāvaṇaiḥ saindhavotthaiḥ||3||
tataḥ saṃroṣitaṃ tūrṇaṃ susvinnaṃ parighaṭṭitam | arma yatra valījātaṃ
tatraitallagayedbhiṣak ||4|| apāṅgaṃ
prekṣamāṇasya baḍiśena samāhitaḥ | mucuṇḍyā''dāya medhāvī sūcīsūtreṇa vā punaḥ
||5|| na cotthāpayatā kṣipraṃ
kāryamabhyunnataṃ
1
tu tat | śastrābādhabhayāccāsya
2
vartmanī grāhayeddṛḍham ||6|| tataḥ
praśithilībhūtaṃ tribhireva vilambitam | ullikhanmaṇḍalāgreṇa tīkṣṇena
pariśodhayet ||7|| vimuktaṃ sarvataścāpi
kṛṣṇācchuklācca maṇḍalāt | nītvā kanīnakopāntaṃ chindyānnātikanīnakam
||8|| caturbhāgasthite māṃse nākṣi
vyāpattimṛcchati | kanīnakavadhādasraṃ nāḍī vā'pyupajāyate
||9|| hīnacchedāt punarvṛddhiṃ
śīghramevādhigacchati |10|
idānīṃ yādṛśamarma baḍiśena grāhyaṃ tādṛśaṃ nirdiśannāha- tata ityādi|
parighaṭṭitaṃ cālitam| arma yatra valījātamityādi| yatra yasmin pradeśe arma
jātavalīkaṃ syāttatra pradeśe etadarma baḍiśena lagayet saṃyojayet,
grāhayedityarthaḥ| mucuṇḍyetyādi|- tadanantaraṃ baḍiśaṃ mucuṇḍyā
tarjanyaṅguṣṭhasandaṃśenādāya
3
gṛhītvā samyagyogenotkṣepayet| sūcīsūtreṇa vā punariti mucuṇḍyā
baḍiśotkṣepādanantaraṃ praṇihitaṃ sasūtrasūcīsūtreṇa tadarma utkṣipet| na
cotthāpayatetyādi|- utthāpayatā vaidyena kṣipraṃ sahasā tadarmātyunnataṃ na
kāryaṃ, truṭanabhayāt| vartmanī grāhayediti ūrdhvaṃ sthitaṃ vartma
ūrdhvamākṛṣya grāhayet, adhaḥ sthitamadha evākṛṣya grāhayedityarthaḥ| tataḥ
praśithilībhūtamityādi|- praśithilībhūtaṃ vimuktanayanagolakāśleṣam
4| tribhiḥ baḍiśādibhiḥ, na tvekena, truṭanabhayāt; vilambitaṃ viśeṣeṇa
lambitaṃ dhṛtamityarthaḥ| ullikhannityādi- ullikhan ūrdhvamevādhaḥsthitaṃ
kurvan| pariśodhayet sarvata unmūlayet, ‘armasantānaṃ’ iti śeṣaḥ|
kanīnakopāntaṃ kanīnakasamīpaṃ, kanīnakaśca nāsāsamīpastho'kṣisandhiḥ|
chindyāditi kriyāsaukaryārthaṃ baḍiśamapakṛṣya praṇihitasūcīsūtreṇāvalambyārma
chindyādityarthaḥ| nātikanīnakamiti atikrāntakanīnakaṃ yathā na syāttathā
chindyādityarthaḥ| caturbhāgasthite iti akṣigolakasyoparitane māṃse
caturbhāgena sthite ityarthaḥ, nāntike
5| vyāpattiṃ vyāpadam, ṛcchati prāpnotītyarthaḥ| kanīnakavadhādityādi
aticchedāt kanīnakavadhaḥ| asraṃ raktam| nāḍīti nāḍīvraṇaḥ| apiśabdādvedanā
ca| hīnacchedāt kiṃ syādityāha- vṛddhimadhigacchati; ‘arma’ iti śeṣaḥ||4-9||-
arma yajjālavadvyāpi tadapyunmārjya
6
lambitam ||10|| chindyādvakreṇa śastreṇa
vartmaśuklāntamāśritam |11|
yatra punaḥ prastāryarmaṇi vistaratvādarmaṇo
vartmadvayasamīpaśuklāvayavavyāpino valībhāvo nāsti tatra kiṃ karaṇīyamiti
darśayannāha- armetyādi| yadarma jālavanmatsyabandhanajālasadṛśaṃ vyāpi
vyāpanaśīlaṃ tadapi saindhavacūrṇena sahordhvaghṛṣṭaṃ śithilībhūtaṃ
vakraśastreṇa baḍiśena lambitaṃ maṇḍalāgreṇa chindyādityarthaḥ|
vartmaśuklāntamāśritamiti atra vartmano'nta śabdaḥ samīpavācī, śukle
punaravayavavācī| kecit ‘armavajjālakaṃ
7
vyāpi’ iti paṭhanti; jālakaṃ snāyvarma, tacca vakreṇa śastreṇa
lambitamarmavacchindyāt, vartmaśuklāntamāśritaṃ punararma ullekhaprakāreṇa
chindyāditi ca vyākhyānayanti||10||-
pratisāraṇamakṣṇostu tataḥ kāryamanantaram
||11|| yāvanālasya cūrṇena trikaṭorlavaṇasya
ca | svedayitvā tataḥ paścādbadhnīyāt kuśalo bhiṣak
||12|| doṣartubalakālajñaḥ snehaṃ dattvā
yathāhitam | vraṇavat saṃvidhānaṃ tu tasya kuryādataḥ param
||13|| tryahānmuktvā karasvedaṃ dattvā
śodhanamācaret |14|
chedānantaraṃ pratisāraṇaṃ nirdiśannāha- pratisāraṇamityādi| tata iti
karmaṇaḥ| yāvanālasya yavakṣārasya, lavaṇasya saindhavasya| svedayitvetyādi|
svedayitvā ‘kareṇa’ iti śeṣaḥ| kuśalo bandhādivettā| ‘doṣartubalakālajña’ iti
doṣāṇāṃ cayādimukhena balakālajñaḥ, ṛtūnāmādimadhyāvasānena; athavā doṣā
vātādayaḥ, ṛtavo hemantādayaḥ, balaṃ kriyāsu sāmarthyaṃ, kālaścāvasthikaḥ, tān
jānāti yaḥ sa tādṛśaḥ| snehaṃ dattvā yathāhitamiti sandhānārthaṃ ghṛtādīnāṃ
madhye yo yasmai hitastaṃ dattvetyarthaḥ| tathā'nuktamapi cakṣuṣyaṃ
sadyovraṇahitaṃ triphalālodhracandanādikaṣāyadravakalkapiṇḍaṃ dattvā
badhnīyāt, tenaiva ca prakṣālanam| vraṇavadityādi vraṇavat saṃvidhānaṃ
śodhanaropaṇādikam| tadeva śodhanavidhānaṃ darśayannāha- tryahādityādi||11-13||-
karañjabījāmalakamadhukaiḥ sādhitaṃ payaḥ
||14|| hitamāścyotanaṃ śūle dvirahnaḥ
kṣaudrasaṃyutam | madhukotpalakiñjalkadūrvākalkaiśca mūrdhani
||15|| pralepaḥ saghṛtaḥ śītaḥ kṣīrapiṣṭaḥ
praśasyate |16|
idānīmāvasthikaśūlasya cikitsāmāha- karañjabījetyādi| āścyotanam akṣipūraṇam|
dvirahna iti divasasya kāladvayam| tasminneva śūle śirolepaṃ darśayannāha-
madhukotpalakiñjalketyādi| utpalaṃ nīlotpalaṃ, kiñjalkaḥ padmakeśaram||14-15||-
lekhyāñjanairapaharedarmaśeṣaṃ bhavedyadi
||16||
śastrakarmāvaśiṣṭasyārmaṇo lekhyāñjanairevāpaharaṇaṃ nirdiśannāha-
lekhyāñjanairityādi| lekhyāñjanairiti ‘lohacūrṇāni sarvāṇi dhātavo lavaṇāni
ca’ ityādinā śukranirdiṣṭaiḥ||16||
arma cālpaṃ dadhinibhaṃ nīlaṃ raktamathāpi vā | dhūsaraṃ tanu yaccāpi
śukravattadupācaret ||17||
idānīṃ lekhyāñjanaprasaṅgena yādṛśaṃ lekhanasādhyamarma tādṛśaṃ darśayannāha-
arma cālpamityādi| alpaṃ vistāreṇa, dadhinibhaṃ śuklārma, nīlaṃ prastāri,
raktaṃ lohitārma, dhūsaraṃ pāṇḍuraṃ, tanu snāyvarma, tanu yaccāpītyatra
cakārāpiśabdābhyāṃ māṃsārmāpi yakṛtprakāśaṃ śyāvaṃ vā; etat pañcavidhamapyarma
vistīrṇaṃ tanu vā śukravadeva lekhyāñjanairevopacaraṇīyam||17||
carmābhaṃ bahalaṃ yattu snāyumāṃsaghanāvṛtam | chedyameva tadarma syāt
kṛṣṇamaṇḍalagaṃ ca yat ||18||
idānīṃ yādṛśaṃ chedyamarma tādṛśaṃ darśayannāha- carmābhamityādi|
carmavadābhāsate yattattathā carmakhaṇḍavadityarthaḥ| bahalaṃ sthūlam|
snāyumāṃsaghanaṃ snāyumāṃsābhyāṃ ghanaṃ yathā syādevamāvṛtaṃ;
‘snāyumāṃsasirāvṛtaṃ’ iti kecit paṭhanti| kṛṣṇamaṇḍalagamiti
dṛṣṭimārgāvaraṇakārītyarthaḥ||18||
viśuddhavarṇamakliṣṭaṃ kriyāsvakṣi gataklamam | chinne'rmaṇi bhavet
samyagyathāsvamanupadravam ||19||
samyakchinnasyārmaṇo lakṣaṇamāha- viśuddhavarṇamityādi|
viśuddhavarṇamarmāpanayanāt prakṛtivarṇamakṣi bhavet| akliṣṭaṃ kriyāsviti
nimeṣonmeṣādiṣu na kleśavat| gataklamam anāyāsakleśarahitam| kecidakliṣṭaṃ
nirdoṣaṃ, kriyāsvakṣi gataklamaṃ kriyāsūnmeṣādiṣvapi nirābādhaṃ syāditi
vyākhyānayanti| yathāsvamanupadravamiti hīnāticchedayorye pratyekamupadravāste
na vidyamānā yasya tattathetyarthaḥ||19||
sirājāle sirā yāstu kaṭhināstāśca buddhimān | ullikhenmaṇḍalāgreṇa
baḍiśenāvalambitāḥ ||20||
armacchedaṃ pratipādya sirājālacchedaṃ pratipādayannāha- sirājāle ityādi|
pūrvavadeva snigdhasvinnasaṃroṣitanayanasya baḍiśenāvalambitāḥ kaṭhinasirā
maṇḍalāgreṇordhvaṃ likhet ūrdhvaṃ chindyāditi piṇḍārthaḥ|
kaṭhinasirāgrahaṇānmṛdūnāṃ sirāṇāṃ lekhyāñjanaṃ yojyamiti jñeyam||20||
sirāsu piḍakā jātā yā na sidhyanti bheṣajaiḥ | armavanmaṇḍalāgreṇa tāsāṃ
chedanamiṣyate ||21||
sirājapiḍakāsu bheṣajairasidhyamānāsu chedaṃ darśayannāha- sirāsvityādi|
armavacchedanamiti armoktaṃ pūrvakarmādikaṃ kṛtvā chedaḥ kāryaḥ||21||
rogayoścaitayoḥ kāryamarmoktaṃ pratisāraṇam | vidhiścāpi yathādoṣaṃ
lekhanadravyasambhṛtaḥ ||22||
rogayorityādi| etayoḥ sirājālasirāpiḍakayoḥ| armoktaṃ pratisāraṇamiti
‘yāvanālasya cūrṇena’ ityādyuktam| yathādoṣaṃ yo vidhirvātābhiṣyandanādiṣu
nirdiṣṭaḥ sa ca kāryo lekhanairdravyaiḥ sampādita ityarthaḥ||22||
sandhau saṃsvedya śastreṇa parvaṇīkāṃ vicakṣaṇaḥ | uttare ca tribhāge ca
baḍiśenāvalambitām
||23|| chindyāttato'rdhamagre, syādaśrunāḍī
hyato'nyathā | pratisāraṇamatrāpi saindhavakṣaudramiṣyate
||24|| lekhanīyāni cūrṇāni vyādhiśeṣasya
bheṣajam |25|
parvaṇikāpiḍakācchedanamāha- sandhāvityādi| sandhau kṛṣṇaśuklasandhau,
saṃsvedya samyak svedayitvā, paraṃ yathā dṛśoḥ pīḍā na syāt, uttare tribhāge
baḍiśenāvalambitāṃ viddhā
8
gṛhītāṃ, chindyāttato'rdhamagre iti tadanantaramagre'rdhaṃ chindyāt
mūlāgrayormitvā
9
madhye tāṃ chindyādityarthaḥ| tasyāṃ chinnāyāṃ pratisāraṇamāha-
pratisāraṇamityādi| śastrakarmāvaśiṣṭasya parvaṇīśeṣasya cikitsāmāha-
lekhanīyānītyādi||13-14||-
śaṅkhaṃ samudraphenaṃ ca maṇḍūkīṃ ca samudrajām
||25|| sphaṭikaṃ kuruvindaṃ ca
pravālāśmantakaṃ tathā | vaidūryaṃ
10
pulakaṃ muktāmayastāmrarajāṃsi ca
||26|| samabhāgāni sampiṣya sārdhaṃ
srotoñjanena tu | cūrṇāñjanaṃ kārayitvā bhājane meṣaśṛṅgaje
||27|| saṃsthāpyobhayataḥ kālamañjayet
satataṃ budhaḥ | armāṇi piḍakāṃ hanyāt sirājālāni tena vai
||28||
tānyeva lekhanīyacūrṇānyāha- śaṅkhamityādi| maṇḍūkīṃ ca samudrajāmiti
samudrajā maṇḍūkī muktānāṃ śuktiḥ| kuruvindaḥ padmarāgaḥ, ‘niśānopala’
ityanye, aśmantakaṃ salaupamaṃ(?) maṇiviśeṣaḥ| vaidūryamiti
vidūragirisambhavam atyacchamānīlaṃ, pulakaṃ sphaṭikameva
pākādvarṇāntaramāpannaṃ; kecit ‘vaidūryopalakaṃ’ iti paṭhanti, tatra
vaidūryopalakaṃ veruḍiketi vyākhyānayanti| meṣaśṛṅga iṅgudībhedaḥ; kecit
meṣaviṣāṇaracitabhājanaṃ manyante||25-28||
arśastathā yacca nāmnā śuṣkārśo'rbudameva ca | abhyantaraṃ vartmaśayā vidhānaṃ
teṣu vakṣyate ||29||
arśa ityādi| abhyantaraṃ vartmaśayā iti vartmābhyantarāśrayā ityarthaḥ||29||
vartmopasvedya nirbhujya sūcyotkṣipya prayatnataḥ | maṇḍalāgreṇa tīkṣṇena mūle
bhindyādbhiṣagvaraḥ ||30|| tataḥ
saindhavakāsīsakṛṣṇābhiḥ pratisārayet | sthite ca rudhire vartma dahet samyak
śalākayā ||31|| kṣāreṇāvalikheccāpi
vyādhiśeṣo bhavedyadi | tīkṣṇairubhayatobhāgaistato doṣamadhikṣipet
||32|| vitarecca
yathādoṣamabhiṣyandakriyāvidhim |33|
tadeva vidhānamāha- vartmetyādi| nirbhujya parivartya, uttānaṃ kṛtvetyarthaḥ|
kecidamumeva pāṭhamanyathā kṛtvā paṭhanti, sa ca vartamānapustakeṣu na
dṛśyate, ato na likhitaḥ| teṣāṃ karmaṇi kṛte pratisāraṇamāha- tata ityādi|
pratisārayed gharṣayet| śastrakarmāvaśiṣṭānāmarśaādīnāṃ cikitsāmāha- sthita
ityādi| samyag yogena, śalākayeti vastrācchāditāṃ dṛṣṭiṃ kṛtvā
agnitaptaśalākayā vyādhiśeṣaṃ dahet, kṣāreṇāvalikhecca| sarveṣvevokteṣu
chedyarogeṣvanirdiṣṭaṃ bheṣajaṃ nirdiśannāha- tīkṣṇairityādi| ubhayatobhāgaiḥ
vāmanīyavirecanadravyaiḥ| doṣaṃ vraṇagatāṃ doṣaduṣṭiṃ; etenaitaduktaṃ bhavati-
vāmanīyavirecanīyadravyāṇāṃ kalkakaṣāyādinā vraṇaśuddhiḥ kartavyetyarthaḥ|
kecidvamanavirecanaireva kaphādikaṃ doṣaṃ nirharediti manyante; etacca
pañjikākāreṇa dūṣitam||30-32||-
śastrakarmaṇyuparate māsaṃ ca syāt suyantritaḥ
||33||
idānīṃ chedyādiṣu parihāryaparihārāvadhiṃ darśayannāha-
śastrakarmaṇītyādi||33||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre chedyarogapratiṣedho
nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ ||15||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘kāryamatyunnataṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘śasrapātabhayāccāsya’ iti pā. ↩
- 3 mucuṇḍī sandaṃśayantraviśeṣaḥ| tallakṣaṇaṃ vāgbhaṭe proktaṃ, yathā- ‘mucuṇḍī sūkṣmadantarjurmūle rucakabhūṣaṇā| gambhīravraṇamāṃsānāmarmaṇaḥ śeṣitasya ca’ iti ↩
- 4 ‘nayanagolakaśleṣmāṇaṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘nāntike’ iti hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 6 ‘tadeṣyonmārjya’ iti pā. ↩
- 7 ‘armaivaṃ jālakaṃ vyāpi’ iti pā. ↩
- 8 ‘viddhagṛhītāṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘mūlāgrayorbhittvā’ iti pā. ↩
- 10 ‘vaidūryopalakaṃ’ iti pā. ↩