chedyarogapratiṣedhānantaraṃ pakṣmakope cchedyakarmasamavāyāt
pakṣmagatarogapratiṣedhārambho yukto'ta āha- athāta ityādi| pakṣma
vartmagataromamālikā; kecit pakṣmaśabdena pakṣmāśrayaṃ vartma kathayanti||1-2||
yāpyastu yo vartmabhavo vikāraḥ pakṣmaprakopo'bhihitaḥ purastāt |
tatropaviṣṭasya narasya carma vartmopariṣṭādanutiryageva
||3|| bhruvoradhastāt parimucya bhāgau
pakṣmāśritaṃ caikamato'vakṛntet | kanīnakāpāṅgasamaṃ samantādyavākṛti
snigdhatanornarasya ||4|| utkṛtya śastreṇa
yavapramāṇaṃ bālena sīvyedbhiṣagapramattaḥ | dattvā ca sarpirmadhunā'vaśeṣaṃ
kuryādvidhānaṃ
2
vihitaṃ vraṇe yat ||5|| lalāṭadeśe ca
nibaddhapaṭṭaṃ
3
prāksyūtamatrāpyaparaṃ ca baddhvā | sthairyaṃ gate cāpyatha śastramārge bālān
vimuñcet kuśalo'bhivīkṣya ||6||
pakṣmakope śastramagniḥ kṣāro bheṣajamiti caturvidhaṃ karma; tatrādau
śastrakarma nirdiśannāha- yāpya ityādi| purastāt vartmarogavijñānīye| tatra
pakṣmaprakope| snigdhadehasyopaviṣṭasya narasya, bhruvoradhastāddvau bhāgau,
tatra pakṣmāśritamekaṃ bhāgaṃ vimucya kanīnakāpāṅgayoḥ samaṃ
pradeśamanulakṣīkṛtya, samantāt sarvataḥ na tu kvacideva,
etenopapakṣmamālāpramāṇena vartmopariṣṭādyavākṛti carma tiryak śastreṇa
nikṛntet, carma nikṛtya tadaśvādīnāṃ bālena sīvyet| tataḥ sandhānārthaṃ madhu
ghṛtaṃ ca dattvā, prāksyūtaṃ yattat aparaṃ yat syūtvoddhṛtaṃ tat
etadbālāñcaladvayena lalāṭe paṭṭaṃ baddhvā vraṇoktaṃ vidhiṃ kuryāditi
piṇḍārthaḥ| sthairyaṃ gate kaṭhinībhūte saṃrūḍhe ityarthaḥ| śastramārge
4
vraṇe, bālān sevanabālān, vimuñcet syūtarandhrāt krameṇāpakarṣedityarthaḥ|
kecit ‘vimuñcet’ ityatra ‘prakalpayet’ iti paṭhanti, prakalpayet kartaryā
cchindyāditi ca vyākhyānayanti||3-6||
evaṃ na cecchāmyati tasya vartma nirbhujya doṣopahatāṃ valiṃ ca | tato'gninā
vā pratisārayettāṃ kṣāreṇa vā samyagavekṣya dhīraḥ
||7||
evamapyaśāmyati pakṣmakope upapakṣmamālāparaparyāye karmāntaramāha-
evamityādi| nirbhujya uttānīkṛtvetyarthaḥ| avekṣya ‘śāstram’ iti śeṣaḥ||7||
chitvā samaṃ vā'pyupapakṣmamālāṃ samyaggṛhītvā baḍiśaistribhistu |
pathyāphalena pratisārayettu ghṛṣṭena vā tauvarakeṇa samyak
||8||
kṣārāgnibhyāmapyapraśāmyantyāmupapakṣmamālāyāṃ vidhyantaramāha- chittvā
samamityādi| chittvā dvidhā bhāvaṃ nītvā, utpāṭyetyarthaḥ| samam ekakālam|
upapakṣmamālāṃ ‘doṣāḥ pakṣmāśayagatāstīkṣṇāgrāṇi kharāṇi ca’
ityādyuktalakṣaṇām| pathyāphalena jalaghṛṣṭena pratisārayet| kecit ‘piṣṭena’
iti paṭhanti||8||
catvāra ete vidhayo vihantuṃ pakṣmoparodhaṃ pṛthageva śastāḥ |
virecanāścyotanadhūmanasyalepāñjanasneharasakriyāśca
||9||
uktamevopasaṃharannāha- catvāra ityādi| catvāra eta iti
śastrāgnikṣārabheṣajāni| pakṣmoparodhaṃ pakṣmaprakopam| vihantuṃ vighaṭṭayituṃ
na punaḥ sarvathā śamayituṃ, tasya yāpyatvāt| tathā'bhiṣyandoktā virecanādayo
yathāvasthamupayuktāḥ pṛthageva pakṣmoparodhaṃ vihantuṃ samarthāḥ|
rasakriyāścetyatra cakārādupapakṣmotpāṭanam||9||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre
pakṣmagatarogapratiṣedho nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ
||16||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre ṣoḍaśo'dhyāyaḥ||16||