athāto dṛṣṭigatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
pakṣmakopapratiṣedhānantaraṃ dṛṣṭigatānāmeva rogāṇāmavaśiṣṭatvāttatpratiṣedho
yukta ityāha- athāta ityādi| dṛṣṭigatarogetyatra dṛṣṭiśabdena dṛṣṭyāśrayaṃ
maṇḍalamabhipretam||1-2||
trayaḥ sādhyāstrayo'sādhyā yāpyāḥ ṣaṭ ca bhavanti hi |3|
dṛṣṭigatadvādaśarogāṇāṃ madhye sādhyānāṃ sādhanārthaṃ, yāpyānāṃ
yāpanārthamasādhyānāṃ parihārarthamāha- traya ityādi|
dhūmadarśipittavidagdhadṛṣṭiśleṣmavidagdhadṛṣṭayastrayaḥ sādhyāḥ| trayo'sādhyā
iti hrasvajāḍya(tya)nākulāndhyagambhīrikākhyāḥ| yāpyāḥ ṣaṭ ceti aruṇādayo
1
vicitravarṇāntāḥ ṣaṭ kācāḥ| cakāro'tra bhinnakrame; tena
yāpyaśabdānantaramupāttena caśabdena sādhyāsādhyatvaṃ samuccīyate; tena ṣaṇṇāṃ
rogāṇāmavasthāviśeṣeṇa sādhyatvayāpyatvāsādhyatvāni; tathā ca te
prāgavasthāyāṃ sādhyāḥ, uttarāvasthāyāmasādhyāḥ, paraṃ ślaiṣmikaṃ liṅganāśaṃ
vihāya|3|-
tatraikasya pratīkāraḥ kīrtito dhūmadarśinaḥ
||3||
tatra sādhyeṣu triṣu madhye dhūmadarśinaḥ prāguktameva pratīkāraṃ
nirdiśannāha- tatretyādi| pratīkāraḥ hetuvyādhiviparītā kriyā| kīrtitaḥ
pittābhiṣyandapratiṣedhe||3||
dṛṣṭau pittavidagdhāyāṃ vidagdhāyāṃ kaphena ca | pittaśleṣmaharaṃ kuryādvidhiṃ
śastrakṣatādṛte
||4|| nasyasekāñjanālepapuṭapākaiḥ
satarpaṇaiḥ | ādye tu traiphalaṃ peyaṃ sarpistraivṛtamuttare
||5|| tailvakaṃ cobhayoḥ pathyaṃ kevalaṃ
jīrṇameva vā |6|
idānīṃ pittakaphavidagdhadṛśorapi hetuvyādhiviparītaṃ cikitsitamāha- dṛṣṭau
pittavidagdhāyāmityādi| pittaśleṣmaharaṃ pittaśleṣmābhiṣyandaharaṃ; tena
pittavidagdhadṛṣṭau pittābhiṣyandaharovidhiḥ, kaphavidagdhadṛṣṭau tu
kaphābhiṣyandaharo vidhiḥ| śastrakṣatādṛte sirāvyadhaṃ varjayitvā| tameva
pittaśleṣmābhiṣyandaharaṃ vidhimāha- nasyaseketyādi| tatra
kaphavidagdhadṛṣṭyāṃ kaphābhiṣyandaharaṃ nasyādi, pittavidagdhadṛṣṭyāṃ tu
pittābhiṣyandaharaṃ nasyādi| pittakaphavidagdhadṛṣṭyāṃ vaiśeṣikaṃ sāmānyaṃ ca
snehopakramamāha- ādye tu traiphalamityādi| ādye pittavidagdhadṛṣṭyākhye,
traiphalaṃ triphalākvāthakalkābhyāṃ saṃskṛtaṃ ghṛtaṃ; kecit ‘triphalāyā
rasaprasthaṃ’ ityādikaṃ videhoktaṃ traiphalamāmananti; tannecchati gayī|
traivṛtaṃ trivṛtāsaṃskṛtaṃ, na punarapatānakoktam| uttare
śleṣmavidagdhadṛṣṭyākhye iti| tilvakaḥ paṭṭikārodhrastena saṃskṛtaṃ tailvakam|
kevalam asaṃskṛtam| jīrṇaṃ purāṇam| anuktamapi snehādanantaraṃ vamanādi
kartavyaṃ, tantrāntaradarśanāt||4-5||-
gairikaṃ saindhavaṃ kṛṣṇā godantasya maṣī tathā
||6|| gomāṃsaṃ maricaṃ bījaṃ śirīṣasya
manaḥśilā | vṛntaṃ kapitthānmadhunā svayaṅguptāphalāni ca
||7|| catvāra ete yogāḥ syurubhayorañjane
hitāḥ |8|
idānīṃ bahiḥparimārjanārthamañjanayogāṃścaturo nirdiśannāha- gairikamityādi|
tatra gairikamādau kṛtvā godantamaṣīṃ yāvadeko yogaḥ, gomāṃsādiko manaḥśilāṃ
yāvaddvitīyo yogaḥ, vṛntaṃ kapitthānmadhuneti tṛtīyo yogaḥ, svayaṅguptāphalāni
madhuneti caturtho yogaḥ, iti yogacatuṣṭayaṃ prabhāvāt
pittakaphavidagdhadṛṣṭyorhitamityarthaḥ| kecidatra pittavidagdhadṛṣṭau
rātrāvañjanaṃ, kaphavidagdhadṛṣṭau diveti kālavibhāgaṃ
2
manyante||6-7||-
kubjakāśokaśālāmrapriyaṅgunalinotpalaiḥ
||8||
puṣpairhareṇukṛṣṇāhvāpathyāmalakasaṃyutaiḥ |
sarpirmadhuyutaiścūrṇairveṇunāḍyāmavasthitaiḥ
||9|| añjayed dvāvapi bhiṣak
pittaśleṣmavibhāvitau |10|
adhunā dvayorapi puṣpāñjanamāha- kubjakāśoketyādi| kubjakāśokau
svanāmaprasiddhau, śālaḥ sarjabhedaḥ, nalinam īṣadraktaṃ padmaṃ, utpalaṃ
nīlotpalaṃ, hareṇuḥ reṇukā, kṛṣṇāhvā pippalī, veṇunāḍyāmavasthānaṃ
śaktyutkarṣārtham| pittaśleṣmavibhāvitāviti pittaśleṣmavidagdhadṛṣṭī
ityarthaḥ||8-9||-
āmrajambūdbhavaṃ puṣpaṃ tadrasena hareṇukām
||10|| piṣṭvā kṣaudrājyasaṃyuktaṃ
prayojyamathavā'ñjanam | nalinotpalakiñjalkagairikairgośakṛdrasaiḥ
||11|| guḍikāñjanametadvā
dinarātryandhayorhitam |12|
idānīṃ dinarātryandhāñjanadvayamāha- āmretyādi| āmrajambūdbhavaṃ yat puṣpaṃ
tadrasena rasacaturthāṃśaṃ hareṇukācūrṇaṃ piṣṭvā rasakriyāpākena vipācya
madhughṛtayuktaṃ dinarātryandhayoḥ
pittakaphavidagdhadṛṣṭyaparaparyāyayordravāñjanaṃ yojyam| tathā
nalinādibhirgośakṛdrasapiṣṭairguṭikāñjanaṃ hitaṃ; nalinam īṣadraktaṃ padmaṃ,
utpalaṃ nīlotpalaṃ, kiñjalkaḥ keśaraḥ, sa ca nalinotpalayoreva| kecit
‘goyakṛdrasaiḥ’ iti paṭhanti; gośabdasya paśuvācitvādajādayo gṛhyante;
yakṛdrasaḥ kālakhaṇḍarasa iti vyākhyānayanti||10-11||-
rasāñjanarasakṣaudratālīśasvarṇagairikam
||12|| gośakṛdrasasaṃyuktaṃ
pittopahatadṛṣṭaye |13|
adhunā divāndhye vaiśeṣikaṃ cūrṇāñjanamāha- rasāñjanetyādi| rasa iti
jātīpatrarasa ityarthaḥ, āmalakīpatrarasa ityanye| atra dravadravyaiḥ
kaṭhinadravyabhāvanāṃ vidhāya cūrṇāñjanaṃ kartavyam| pittopahatadṛṣṭaye
pittavidagdhadṛṣṭaye||12||-
śītaṃ sauvīrakaṃ vā'pi piṣṭvā'tha rasabhāvitam
||13|| kūrmapittena matimān
bhāvayedrauhitena vā | cūrṇāñjanamidaṃ nityaṃ prayojyaṃ pittaśāntaye
||14||
aparamapi cūrṇāñjanamāha- śītetyādi| śītaṃ rasañjanaṃ, karpūramanye|
sauvīrakaṃ sauvīrāñjanam| rasabhāvitamiti
catuṣpadamṛgapakṣimāṃsarasabhāvitamityarthaḥ| kecidrasa iti sāmānyoktyā
rasāñjanasauvīrāñjanayoreva rasaṃ saṅgṛhṇanti, tadabhāve ca tayoreva
cūrṇāḍhakamudakāḍhake prakṣipya ahorātraparyuṣitaṃ prātarmarditaṃ
3
pūtaṃ svarasavat prayojyamityarthaḥ| kecicca prastutatvādrasaśabdena
gośakṛdrasaṃ gṛhṇanti||13-14||
kāśamarīpuṣpamadhukadārvīrodhrarasāñjanaiḥ | sakṣaudramañjanaṃ
tadvaddhitamatrāmaye sadā ||15||
divāndhye kalkāñjanamāha- kāśmarīpuṣpetyādi| atreti pittavidagdhadṛṣṭau| kecit
kāśmīrapuṣpādirasakriyāñjanametadityāhuḥ||15||
srotojaṃ saindhavaṃ kṛṣṇāṃ reṇukāṃ cāpi peṣayet | ajāmūtreṇa tā vartyaḥ
kṣaṇadāndhyāñjane hitāḥ ||16||
rātryāndhye kaphavidagdhadṛṣṭyaparaparyāye vartyañjanamāha-
srotojamityādi||16||
kālānusārivāṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ madhukaṃ tathā | tālīśapatraṃ kṣaṇade gāṅgeyaṃ ca
yakṛdrase ||17|| kṛtāstā vartayaḥ
piṣṭāśchāyāśuṣkāḥ sukhāvahāḥ |18|
aparamapi naktandhye vartyañjanamāha- kālānusārivāmityādi| kālānusārivā
tagaraṃ, kṣaṇade dve haridre, gāṅgeyaṃ mustā| yakṛdrase
chāgalyādikālakhaṇḍarase; anye ‘śakṛdrase’ iti paṭhanti, śakṛdrase gomayarase
iti vyākhyānayanti||17||-
manaḥśilābhayāvyoṣabalākālānusārivāḥ
||18|| saphenā vartayaḥ
piṣṭāśchāgakṣīrasamanvitāḥ |19|
anyadapi rātryāndhye vartyañjanamāha- manaḥśiletyādi||18||-
gomūtrapittamadirāyakṛddhātrīrase pacet
||19|| kṣudrāñjanaṃ
rasenānyadyakṛtastraiphale'pi vā | gomūtrājyārṇavamalapippalīkṣaudrakaṭphalaiḥ
||20|| saindhavopahitaṃ yuñjyānnihitaṃ
veṇugahvare
4|21|
idānīṃ rasakriyāñjanatritayamāha- gomūtretyādi| atra
mūtrapittayakṛntyajādīnāmeva| madirā piṣṭasurā| gomūtrādirasena kṣudrāñjanaṃ
vipacedityeko yogaḥ, kṣudrāñjanaṃ rasakriyāñjanamityarthaḥ; rasena yakṛta iti
dvitīyo yogaḥ; traiphale'pi veti tṛtīyo yogaḥ| gomūtrājyārṇavamaletyādi|
etadrasakriyāñjanatritayamapyekaikaṃ gomūtrājyādibhiḥ saṃyuktaṃ veṇugahvare
vaṃśanalikābhyantare vyavasthitamañjanaṃ rātryandhe yuñjyādityarthaḥ||19-20||-
medo yakṛddhṛtaṃ cājaṃ pippalyaḥ saindhavaṃ madhu
||21|| rasamāmalakāccāpi pakvaṃ
samyaṅnidhāpayet | kośe khadiranirmāṇe tadvat kṣudrāñjanaṃ hitam
||22||
śleṣmavidagdhadṛṣṭyāmaparamapi rasakriyāñjanamāha- medo yakṛddhṛtaṃ
cājamityādi| medo yakṛddhṛtaṃ ceti trayametacchagalīnām| medoyakṛti
sarvamekīkṛtya rasakriyāpākena pakvaṃ khadiratarusāranirmitabhājane
sūkṣmamukhe bṛhanmadhyakuhare nikṣiptaṃ kṣudrāñjanaṃ
rasakriyāñjanāparaparyāyaṃ hitamityarthaḥ||21-22||
hareṇumagadhājāsthimajjailāyakṛdanvitam | yakṛdrasenāñjanaṃ vā
śleṣmopahatadṛṣṭaye ||23||
anyadapi kaphavidagdhadṛṣṭāvañjanamāha- hareṇvityādi| hareṇuḥ hareṇukā,
magadhājāsthimajjeti pippalīvituṣabījāni| etad hareṇvādi yakṛdraveṇa
piṣṭamañjanaṃ śleṣmopahatadṛṣṭaye naktāndhāya hitamityarthaḥ|
idamañjanamekīyamatābhiprāyeṇa gayadāsācāryeṇa paṭhitaṃ vyākhyātaṃ ca||23||
vipācya godhāyakṛdardhapāṭitaṃ supūritaṃ māgadhikābhiragninā | niṣevitaṃ
tadyakṛdañjanena nihanti naktāndhyamasaṃśayaṃ khalu
||24||
idānīṃ naktāndhye kaphavidagdhadṛṣṭyaparaparyāye prayogamāha- vipācyetyādi|
godhāyakṛdardhapāṭitaṃ kṛtvā pippalībhiḥ pūritaṃ śucimṛdā liptamagninā vipācya
tryahaṃ bhakṣitaṃ sat, tathā tadantaḥsvinnā pippalī madhunā'ñjanena
niḥsandehaṃ naktāndhyaṃ nihantītyarthaḥ||24||
tathā yakṛcchāgabhavaṃ hutāśane vipācya samyaṅmagadhāsamanvitam | prayojitaṃ
pūrvavadāśvasaṃśayaṃ jayet kṣapāndhyaṃ sakṛdañjanānnṛṇām
||25||
naktāndhye'paramapi prayogamāha- tathā yakṛcchāgabhavamityādi| prayojitaṃ
pūrvavaditi yakṛdbhakṣaṇavidhinā prayojitaṃ, pippalī
punarañjanavidhinetyarthaḥ||25||
plīhā yakṛccāpyupabhakṣite
5
ubhe prakalpya śūlye ghṛtatailasaṃyute | te sārṣapasnehasamāyute'ñjanaṃ
naktāndhyamāśveva hataḥ prayojite ||26||
aparamapi naktāndhyayogamāha- plīhetyādi| plīhā udaravāmapārśvasthaṃ
māṃsakhaṇḍaṃ, yakṛt dakṣiṇapārśvasthaṃ kālakhaṇḍāparaparyāyaṃ, te ubhe api
prastutatvād godhācchāgayoreva grāhye| prakalpya khaṇḍaśaḥ kalpayitvā| śūlye
śūlapākapakve||26||
nadījaśimbītrikaṭūnyathāñjanaṃ manaḥśilā dve ca niśe ya(śa)kṛdgavām |
sacandaneyaṃ guṭikā'thavā'ñjanaṃ praśasyate vai divaseṣvapaśyatām
||27||
idānīṃ divāndhye pittavidagdhadṛṣṭyaparaparyāye'ñjanamāha- nadījetyādi|
nadījaṃ saindhavaṃ; śimbīśabdenātra haritamudgāḥ, cakṣuṣyatvāt; anye
śimbīsthāne śimbeti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ; añjanaṃ sauvīrāñjanam|
gavāṃ chāgādīnām| candanaṃ raktacandanam| guṭikā vaṭīkṛtyāñjanaṃ;
athavā'ñjanamiti cūrṇāñjanamathavetyarthaḥ| vipācya
godhāyakṛdardhapāṭitamityādikaṃ sacandaneyaṃ guṭikā'thavāñjanamiti paryantaṃ
yogacatuṣṭayaṃ nibandhakārairanārṣīkṛtaṃ, teraiva
subhāṣitatvādupayogārhatvācca vyākhyātaṃ; tasmānmayā'pi paṭhitaṃ vyākhyātaṃ
ca||27||
bhavanti yāpyāḥ khalu ye ṣaḍāmayā haredasṛkteṣu sirāvimokṣaṇaiḥ |
virecayeccāpi purāṇasarpiṣā virecanāṅgopahitena sarvadā
||28||
idānīṃ sādhyānāṃ cikitsitamabhidhāya yāpyānāṃ cikitsitamāha- bhavantītyādi|
bhavanti yāpyā iti atra ‘upekṣyamāṇā’ iti śeṣaḥ, etena teṣāṃ pragavasthāyāṃ
sādhyatvam| yāpyāḥ ṣaḍāmayā iti| nanu ślaiṣmikakācasya sādhyatvāt kathaṃ ṣaḍ
yāpyāḥ? satyaṃ, yāpyabāhulyādetadvyapadeśaḥ| teṣviti
prathamadvitīyapaṭalaprāpteṣu timirāvastheṣu kāceṣvityarthaḥ, na tu
rāgaprāpteṣu, yatastatra sirāvyadhaniṣedhaḥ; tathā coktaṃ- ‘timire rāgiṇi
bhiṣak sirāmokṣaṃ vivarjayet’- iti| sirāvimokṣaṇairityanenaiva snehasvedau
pūrvakarmasañjñakāvākṣiptau mantavyau| virecanāṅgopahiteneti
virecanadravyasaṃskṛtenetyarthaḥ||28||
payovimiśraṃ pavanodbhave hitaṃ vadanti pañcāṅgulatailameva tu | bhaveddhṛtaṃ
traiphalameva śodhanaṃ viśeṣataḥ śoṇitapittarogayoḥ
||29|| trivṛdvirekaḥ kaphaje praśasyate
tridoṣaje tailamuśanti tatkṛtam |30|
sarvatimirāṇāṃ sāmānyaṃ śodhanamabhidhāya viśeṣaśodhanamāha-
payovimiśramityādi| pañcāṅgulatailam eraṇḍatailam| viśeṣataḥ
śoṇitapittarogayoriti traiphalaṃ ghṛtaṃ sarvatimireṣu hitaṃ, anayorviśeṣata
ityarthaḥ| trivṛddhireka iti trivṛtā siddhaghṛtena vireka ityarthaḥ|
tatkṛtamiti trivṛtā saṃskṛtamityarthaḥ; anye tu
tairvātapittakaphaghnairdravyaiḥ saṃskṛtaṃ tatkṛtaṃ vadanti| dvandvajeṣu
timireṣu tvanuktamapi saṃśodhanaṃ vyāmiśraṃ kartavyam||29||-
purāṇasarpistimireṣu sarvaśo hitaṃ bhavedāyasabhājanasthitam
||30|| hitaṃ ca vidyāttriphalāghṛtaṃ sadā
kṛtaṃ ca yanmeṣaviṣāṇanāmabhiḥ |31|
saṃśodhanamabhidhāya sāmānyaṃ saṃśamanamāha- purāṇasarpirityādi| sarvata iti
pānābhyañjananasyādiṣu, sarveṣveva vātādijanyanayanavikāreṣvityanye|
triphalāghṛtaṃ triphalākvāthakalkapakvaṃ ghṛtam| kṛtaṃ saṃskṛtaṃ ‘ghṛtaṃ’ iti
śeṣaḥ| meṣaviṣāṇanāmabhiḥ meṣaśṛṅgīphalairityarthaḥ||30||-
sadā'valihyāttriphalaṃ sucūrṇitāṃ ghṛtapragāḍhāṃ timire'tha pittaje
||31|| samīraje tailayutāṃ kaphātmake
madhupragāḍhāṃ vidadhīta yuktitaḥ |32|
sāmānyaṃ saṃśamanamabhidhāya viśeṣasaṃśamanamāha- sadetyādi| sadeti nityage
āvasthike ca kāle ityarthaḥ| pittaje ityatrānuktamapi raktajaṃ timiraṃ
boddhavyaṃ, tatrāpi ghṛtena triphalāprayogaḥ| kecit “sadā'valihyāttriphalāṃ
sucūrṇitaṃ ghṛtapragāḍhāṃ timirāturo naraḥ| kaphābhibhūtaḥ khalu tailasaṃyutāṃ
madhupragāḍhāmapi vā prayojayet” īdṛśaṃ pāṭhaṃ paṭhanti; sa ca jejjaṭācāryeṇa
dūṣitaḥ; tasmāt pūrvapāṭha eva nyāyyaḥ||31||-
gavāṃ śakṛtkvāthavipakvamuttamaṃ hitaṃ tu tailaṃ timireṣu nāvanam
||32||
idānīṃ śleṣmatimire nasyamāha- gavāṃ śakṛdityādi| sāmānyasnehapākaparibhāṣayā
gośakṛtkvāthena tailamakalkaṃ paktavyaṃ, etattailaṃ tantrāntaradarśanāt
kaphaje timire boddhavyaṃ; anye tu timireṣviti bahuvacanāt sarvatimireṣu
boddhavyamiti vadanti||32||
hitaṃ ghṛtaṃ kevala eva paittike hyajāvikaṃ yanmadhurairvipācitam |33|
pittaje timire nasyamāha- hitamityādi| kevala eva paittike nānyadoṣasampṛkte
timire ityarthaḥ| madhurairvipācitamiti kākolyādikvāthakalkavipakvamityarthaḥ|
‘kevala eva’ ityatra ‘kevalameva’ iti kecit paṭhanti, tatra
kevalamasaṃskṛtamityarthaḥ, ajāvikaṃ ghṛtamiti ca vyākhyānayanti|33|-
tailaṃ sthirādau madhure ca yadgaṇe tathā'ṇutailaṃ pavanāsṛgutthayoḥ
||33||
vātaraktajayostimirayornasyamāha- tailamityādi| sthirādau vidārigandhādau,
siddhamiti śeṣaḥ| tathā madhure gaṇe kākolyādike yat siddhaṃ, tathā'ṇutailaṃ
vātavyādhicikitsitoktam||33||
sahāśvagandhātibalāvarīśṛtaṃ hitaṃ ca nasye trivṛtaṃ yadīritam |
jalodbhavānūpajamāṃsasaṃskṛtāddhṛtaṃ vidheyaṃ payaso yadutthitam
||34||
kevalavātaje timire nasyamāha- sahetyādi| sahā mudgaparṇī, māṣaparṇītyanye|
varī śatāvarī| etairvipakvaṃ tailaṃ vātārabdhe timire nasye hitam| trivṛtaṃ
yadīritamiti mahāvātavyādhicikitsite tribhiḥ sarpirvasāmajjabhirvṛtaṃ trivṛtaṃ
tailaṃ yadīritaṃ tadatra hitaṃ; kecidetaireva
mudgaparṇyādibhirdravyaistrivṛtaṃ tailaṃ siddhaṃ vātārabdhatimire nasye
hitamiti vadanti| vātārabdhatimire dvitīyaṃ nasyamāha
6
- jalodbhavetyādi| jalodbhavā matsādayaḥ, ānūpāḥ kūlacarāḥ, teṣāṃ māṃsena
kṣīrapākakalpena saṃskṛtāddugdhānmathyamānād yaddhṛtamuddhṛtaṃ tat
sahāśvagandhādibhiranantaroktairvipakvaṃ vātārabdhatimire nasyaṃ vidheyam|
kecijjalodbhavaśabdena padmādīni gṛhṇanti, tannecchanti nibandhakārāḥ||34||
sasaindhavaḥ kravyabhugeṇamāṃsayorhitaḥ sasarpiḥ samadhuḥ puṭāhvayaḥ |35|
nasyamabhidhāya puṭapākamāha- sasaindhava ityādi| kravyabhujo gṛdhrādayaḥ,
eṇaḥ kṛṣṇasāraḥ| puṭāhvayaḥ puṭapākaḥ| tasya vidhānaṃ kriyākalpe vakṣyati|35|-
vasā'tha gṛdhroragatāmracūḍajā sadā praśastā madhukānvitā'ñjane
||35||
vātajatimire puṭapākamabhidhāyāñjanamrāha- vasetyādi| uragaḥ kṛṣṇasarpaḥ,
tāmracūḍaḥ kukkuṭaḥ, madhukānvitā yaṣṭīmadhukasaṃyutā; etā gṛdhrādijāstisro
vasā yaṣṭīmadhukacūrṇānvitā ekaśo dviśaḥ samastā vā'ñjane hitāḥ||35||
pratyañjanaṃ srotasi yatsamutthitaṃ kramādrasakṣīraghṛteṣu bhāvitam |36|
idānīṃ vātajatimire snehāñjanena jaḍībhūtasya cakṣuṣa upakārārthaṃ
pratyañjanamāha- pratyañjanamityādi| yat añjanasyānu prayujyate tat
pratyañjanam| tatra tīkṣṇāñjanasya mṛdvañjanamanu prayujyate, mṛdvañjanasya
tīkṣṇāñjanam| srotasi yat samutthitaṃ sindhusrotasi varṇasārpaṇasayoḥ srotasi
vā yat samutthitaṃ srotoñjanaṃ, sauvīrāñjanamityanye| rasaśca
cakṣuṣyamṛgapakṣimāṃsarasaḥ| pṛthak pṛthak saptāhaṃ rasakṣīraghṛteṣu bhāvitaṃ
cūrṇāñjanaṃ prayojyam|36|-
sthitaṃ daśāhatrayametadañjanaṃ kṛṣṇoragāsye kuśasampraveṣṭite
||36|| tanmālatīkorakasaindhavāyutaṃ
sadā'ñjanaṃ syāttimire'tha rāgiṇi | subhāvitaṃ vā payasā dinatrayaṃ kācāpahaṃ
śāstravidaḥ pracakṣate ||37||
arāgitimiracikitsitaṃ pratipādya vātajarāgitimirācikitsitaṃ pratipādayannāha-
sthitamityādi| daśāhatrayaṃ māsamekamityarthaḥ| etadañjanaṃ srotoñjanaṃ,
sauvīrañjanamityanye| tataḥ srotoñjanaṃ kṛṣṇasarpamukhe yathoditaprakāreṇa
nivāsitaṃ paścānmālatīkorakasaindhavena samudāyasamabhāgena yutamañjanaṃ
kāryaṃ; mālatīkorakāḥ jātīkusumāni| timire'tha rāgiṇi vātakāce ityarthaḥ|
vātakāce'paramapyañjanamāha- subhāvitamityādi| anye tu jātīkorakayuktatvāt
7
vātapittakācāpahaṃ vadanti, tannecchati gayī||36-37||
havirhitaṃ kṣīrabhavaṃ tu paittike vadanti nasye madhurauṣadhaiḥ kṛtam |
tattarpaṇe caiva hitaṃ prayojitaṃ sajāṅgalasteṣu ca yaḥ puṭāhvayaḥ
||38||
pittatimirarogacikitsitamāha- havirityādi| haviḥ ghṛtaṃ, kṣīrabhavaṃ
kṣīramathanodbhūtaṃ, paittike ‘timire’ iti śeṣaḥ| madhurauṣadhaiḥ
kākolyādibhiḥ, kṛtaṃ saṃskṛtaṃ; anye tu kṣīramapi kākolyadibhiḥ sādhitaṃ
manyante, tena kākolyādisādhitāt kṣīrānmathyamānādutthitaṃ ghṛtaṃ
kākolyādibhireva sādhitaṃ pittajatimire hitamiti vadanti| kecidiha
kṛtamityasya sthāne śṛtamiti paṭhanti, tatra śṛtaṃ pakvam| tattarpaṇa ityādi|
na kevalaṃ tadghṛtaṃ nasye hitaṃ, kiṃ tarhi tarpaṇe'kṣipūraṇaparyāye
prayojitaṃ hitam| tathā teṣu madhurauṣadheṣu yo jāṅgalamāṃsayuktaḥ puṭapākaḥ
sa pittatimire snehārthaṃ hitaḥ||38||
rasāñjanakṣaudrasitāmanaḥśilāḥ kṣudrāñjanaṃ tanmadhukena saṃyutam |39|
pittatimire rasakriyāñjanamāha- rasāñjanamityādi| rasāñjanādikṛtaṃ
kṣudrāñjanaṃ phāṇitākṛti pittatimire hitam| kṣudrāñjanamityatra
kecidrasāñjanamiti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ|39|-
samāñjanaṃ vā kanakārodbhavaṃ sucūrṇitaṃ śreṣṭhamuśanti tadvidaḥ
||39||
idānīṃ pittatimire pratyañjanamāha- samāñjanamityādi| samāñjanaṃ
tulyasauvīrāñjanaṃ, kanakākarodbhavaṃ tutthakaṃ, śreṣṭham uttamaṃ, uśanti
icchanti, pratyañjanamityadhyāhāryam| tadvidaḥ śālākinaḥ| kecit
samāñjanamityatra rasāñjanamitipaṭhanti||39||
bhilloṭagandhodakasekasecitaṃ pratyañjane cātra hitaṃ tu tutthakam |40|
pittamire'paramapi pratyañjanamāha- bhilloṭetyādi bhilloṭako
himavadāsannabhūmijaḥ kakubhānukāriphalo vṛkṣaviśeṣaḥ, gandhā elādigaṇoktāḥ,
udakamatra kaṣāyaḥ, tatsekasecitaṃ tutthakaṃ pratyañjane hitam| anye
bhilloṭakasvābhāvikagandhodakasekasecitamāhuḥ| kecidamuṃ pratyañjanaṃ na
paṭhanti|40|-
sameṣaśṛṅgāñjanabhāgasammitaṃ jalodbhavaṃ kācamalaṃ vyapohati
||40||
pittaje timire rāgaprāpte cikitsāmāha- sameṣetyādi| meṣaśṛṅgaḥ putrajīvānukārī
vṛkṣaḥ, añjanaṃ sauvīrāñjanaṃ, etayorbhāgena aṃśena sammitaṃ tulyabhāgaṃ
jalodbhavaṃ srotoñjanaṃ, añjanena kācamalaṃ pittakācaṃ vyapohati| anye
jalodbhavaṃ śaṅkhaṃ vadanti||40||
palāśarohītamadhūkajā rasāḥ kṣaudreṇa yuktā madirāgramiśritāḥ
8|41|
paittike kāce rasakriyāñjanamāha- palāśarohītetyādi| palāśaḥ kiṃśukaḥ, rohito
dāḍimapuṣpatulyapuṣpaḥ, madhūkaḥ svanāmaprasiddho vṛkṣaviśeṣaḥ, eteṣāṃ rasāḥ;
madirāgraṃ madirāyā uparyaccho bhāgaḥ| kiṃśukādirasakṣaudramadirāgrāṇi
samabhāgāni āhṛtya rasakriyā kāryā, sā cāñjanātpittakācamalaṃ vyapohati|41|-
uśīralodhratriphalāpriyaṅgubhiḥ pacettu nasyaṃ kapharogaśāntaye
||41||
idānīṃ kaphatimire nasyamāha- uśīralodhretyādi| uśīrādibhirdravyaiḥ
kalkīkṛtaiḥ sāmānyasnehapākaparibhāṣayā'nuktamapi tilatailaṃ pācanīyaṃ,
videhadarśanāt||41||
viḍaṅgapāṭhākiṇihīṅgudītvacaḥ prayojayeddhūmamuśīrasaṃyutāḥ |42|
kaphatimire dhūmamāha- viḍaṅgetyādi| kiṇihī apāmārgaḥ| nanu timire dhūmo
niṣiddhaḥ, kathamatrocyate? satyaṃ, pittatimire eva dhūmo niṣiddho na kaphaje,
ato na doṣaḥ|42|-
vanaspatikvāthavipācitaṃ ghṛtaṃ hitaṃ haridrānalade ca tarpaṇam
||42||
kaphatimire tarpaṇamāha- vanaspatikvāthetyādi| vanaspatayaḥ kṣīravṛkṣāḥ,
tatkṛtakvāthe caturguṇe haridrānaladakalkacaturthāṃśaṃ ghṛtaṃ pakvaṃ
kaphatimire tarpaṇe akṣipūraṇāparaparyāye hitam| naladam uśīram||42||
samāgadho mākṣikasaindhavāḍhyaḥ sajāṅgalaḥ syāt puṭapāka eva ca |43|
kaphatimire puṭapākamāha- samāgadha ityādi| māgadhī pippalī| āḍhya utkaṭaḥ|
sajāṅgalaḥ jāṅgalamṛgapakṣimāṃsakṛtaḥ| kecit ‘āḍhyaḥ’ ityatra ‘ājya’ iti
paṭhanti| tatrājyaṃ ghṛtam| kecidamuṃ puṭapākaṃ rāgiṇi kaphatimire vadanti,
tannecchati gayī|43|-
manaḥśilātryūṣaṇaśaṅkhamākṣikaiḥ sasindhukāsīsarasāñjanaiḥ kriyāḥ
||43||
kaphatimire rasakriyāñjanamāha- manaḥśiletyādi| manaḥśilādibhiḥ
kāsīsarasāñjanāntaiścūrṇīkṛtaiḥ salilacaturthāṃśanikṣiptairagnipākāt
phāṇitākṛtīkṛtai rasakriyā| mākṣikaṃ madhu||43||
hite ca kāsīsarasāñjane tathā vadanti pathye guḍanāgarairyute |44|
kaphatimire'paramapi rasakriyāñjanamāha- hite ityādi| tatheti
rasakriyāñjanaprakāreṇetyarthaḥ| pathye iti patho'napete ityarthaḥ|
kaphakācasya śalākākarmasādhyatvāttatrāñjanādikaṃ na nirdiṣṭam|44|-
yadañjanaṃ vā bahuśo niṣecitaṃ samūtravarge triphalodake śṛte
||44|| niśācarāsthisthitametadañjanaṃ
kṣipecca māsaṃ salile'sthire punaḥ | meṣasya puṣpairmadhukena saṃyutaṃ
tadañjanaṃ sarvakṛte prayojayet ||45||
sarvajakācacikitsāmāha- yadañjanamityādi| añjanaṃ srotoñjanam| bahuśo bahūna
vārān niṣecitamityatra ‘dhmātaṃ sat’ ityadhyāhāryam| mūtravarge aṣṭasvapi
mūtreṣu| śṛte kvāthīkṛte| niśācarāsthisthitamityādi| niśācarāṇāṃ gṛdhrādīnāṃ
nalake vigatamajjani mūtravargādisecitaṃ tadañjanaṃ nikṣipya
paścānnalakamukhaṃ pidhāya vahati sarijjale nikhātakīlakopari sūtreṇa baddhvā
māsaṃ yāvat sthāpayet, tatastaduddhṛtya śoṣayitvā
meṣaśṛṅgapuṣpayaṣṭīmadhukacūrṇasamāṃśaṃ tadañjanaṃ sarvakṛte rāgitimire
prayojayet| ‘meṣasya puṣpairmadhukena saṃyutaṃ’ ityatra kecid ‘yutaṃ tu
puṣpairmadhuśigrukodbhavaiḥ’ iti paṭhanti| tatra madhurmadhūkaḥ tasya sāraḥ,
śigruḥ śobhāñjanakastasya puṣpāṇi||44-45||
kriyāśca sarvāḥ, kṣatajodbhave hitaḥ kramaḥ parimlāyini cāpi pittahṛt |46|
sānnipātikarāgitimirasya cikitsāmāha- kriyāścetyādi| kriyā atra
tarpaṇapuṭapākādikāḥ, sarvā vātapittakaphamiroktāḥ, anye tu kriyāśca sarvā
vātapittakaphatimiroktā rasakriyā ityāhuḥ| raktatimire tathā parimlāyini
timire ca kaḥ krama ityāha- kṣatajodbhava ityādi| pittahṛt kramaḥ
pittatimirāpahanasyatarpaṇādikrama ityarthaḥ| eṣa eva kramo'rāgiṇi
raktatimire, rāgiṇi punaḥ pittakācāpaho vidhiḥ|46|-
kramo hitaḥ syandaharaḥ prayojitaḥ samīkṣya doṣeṣu
9
yathāsvameva ca ||46||
idānīṃ vātādijeṣu timireṣu rāgārāgaprāpteṣu
vātādijanitābhiṣyandacikitsitamatidiśannāha- krama ityādi| yathāsvamiti yo
yasyātmīya ityarthaḥ| tena vātatimire vātābhiṣyandakramaḥ, pittatimire
pittābhiṣyandoktaḥ, evaṃ śeṣeṣu||46||
doṣodaye naiva ca viplatiṅgate dravyāṇi nasyādiṣu yojayedbudhaḥ |47|
sa eva vātābhiṣyandādikramo vātāditimireṣu kadā kartavya iti darśayannāha-
doṣodaya ityādi| doṣodaya iti doṣodayamātre tāvadvātasyandādyuktakramo na
kartavyaḥ| tathā viplutiṅgate; ko'rthaḥ? samastanayanavyāptipare
syandoktakramo na kartavyaḥ| etena
laṅghanavirecananiṃrūhānuvāsanaśirovirecanādinā tryahamatikramya
paścādvātasyandādyuktanasyādidravyāṇi vātādijanitatimireṣu (nasyatarpaṇādiṣu)
yojayedityarthaḥ| anye ‘viplutiṅgate’ ityatra ‘viplute gade’ iti paṭhanti;
tatra viśabdo vividhārthaḥ, tena vividhatāṃ gate gada ityarthaḥ|47|-
punaśca kalpe'ñjanavistaraḥ śubhaḥ pravakṣyate'nyastamapīha yojayet
||47||
idānīṃ kriyākalpe vakṣyamāṇamañjanavistaramatropadiśannāha- punaścetyādi|
kalpe kriyākalpe ityarthaḥ| anyaḥ aparaḥ| tamiti añjanavistaramityarthaḥ||47||
ghṛtaṃ purāṇaṃ triphalāṃ śatāvarīṃ paṭolamudgāmalakaṃ yavānapi | niṣevamāṇasya
narasya yatnato bhayaṃ sughorāttimirānna vidyate
||48||
idānīṃ bahirāśrayaṃ cikitsitaṃ pratipādyāntarāśrayaṃ pratipādayannāha-
ghṛtamityādi||48||
śatāvarīpāyasa eva kevalastathā kṛto vā''malakeṣu pāyasaḥ |
prabhūtasarpistriphalodakottaro yavaudano vā timiraṃ vyapohati
||49||
āhāraviśeṣamāha- śatāvarītyādi| śatāvarīpāyasa iti śatāvarīmūlaśṛtena payasā
kṛtaḥ śatāvarīpāyasaḥ, āmalakeṣu pāyasa iti āmalakaśṛtapayasā kṛtaḥ pāyasa
ityarthaḥ| anye tu śatāvarīsvarasasiddhā yavāgūḥ śatāvarīpāyasaḥ,
āmalakasvarasasiddhā yavāgūścāmalakapāyasaḥ| prabhūtasarpirityādi pracuraghṛto
yavaudano vāṭyasañjñakaḥ
10
gṛñjāsañjñako vā, triphalodake pracure sādhita ityarthaḥ||49||
jīvantiśākaṃ suniṣaṇṇakaṃ ca sataṇḍulīyaṃ varavāstukaṃ ca | cillī tathā
mūlakapotikā ca dṛṣṭerhitaṃ śākunajāṅgalaṃ ca
||50||
paṭolakarkoṭakakāravellavārtākutarkārikarīrajāni | śākāni śigrvārtagalāni
caiva hitānī dṛṣṭerghṛtasādhitāni ||51||
āhāropayogicakṣuṣyaśākānāha- jīvantiśākamityādi| jīvantī ḍoḍikā, suniṣaṇṇakaṃ
catuṣpatrī, anye śiravālikāmāhuḥ, varavāstukaṃ, ṭaṅkavāstukaṃ, cillī
kṣetravāstukaḥ, mūlakapotikā bālamūlakaṃ, śākunaṃ lāvādikaṃ, jāṅgalam
eṇādijātaṃ, tarkārī araṇikā, karīro gūḍhapatraḥ, śigruḥ śobhāñjanakaḥ,
ārtagalo nīlasahacaraḥ||50-51||
vivarjayetsirāmokṣaṃ timire rāgamāgate | yantreṇotpīḍito doṣo nihanyādāśu
darśanam ||52||
sevyamuddiśya parihāryamāha- vivarjayedityādi||52||
arāgi timiraṃ sādhyamādyaṃ paṭalamāśritam | kṛcchraṃ dvitīye rāgi syāttṛtīye
yāpyamucyate ||53||
idānīṃ mandadhiyāṃ sukhasmaraṇāya sādhyādibhedamāha- arāgītyādi||53||
rāgaprāpteṣvapi hitāstimireṣu tathā kriyāḥ | yāpanārthaṃ yathoddiṣṭāḥ
sevyāścāpi jalaukasaḥ ||54||
rāgaprāpteṣu vidhyantaraṃ yāpanārthaṃ pūrvamuktamapyanuvadannāha-
rāgaprāpteṣvityādi| tṛtīyapaṭalaprāptarāgitimireṣu yāpanārthaṃ tathā kriyā
hitā yathoddiṣṭā ityarthaḥ| tatra sirāmokṣasya
niṣiddhatvādavaśyākarṣaṇīyaśoṇite upāyāntaramāha- sevyā ityādi||54||
ślaiṣmike liṅganāśe tu karma vakṣyāmi siddhaye | na
cedardhendugharmāmbubindumuktākṛtiḥ sthiraḥ
||55|| viṣamo vā tanurmadhye rājimān vā
bahuprabhaḥ | dṛṣṭistho lakṣyate doṣaḥ sarujo vā salohitaḥ
||56||
anauṣadhasādhye ślaiṣmike liṅganāśe'rdhendvādyākṛtiviśiṣṭo dṛṣṭistho doṣo na
cellakṣyate tadā sādhanārthaṃ śastrakarma vakṣyāmīti nirdiśannāha- ślaiṣmika
ityādi| liṅganāśo dṛṣṭināśaḥ| karma śastrakarma| gharmāmbubinduḥ
prasvedabinduḥ| ākṛtiśabdo'rdhendvādibhiḥ pratyekaṃ sambandhanīyaḥ| sthiraḥ
kaṭhinaḥ| viṣamo vā tanurmadhye iti yato madhye tanurata eva viṣamo nimnonnata
ityarthaḥ||55-56||
snigdhasvinnasya tasyātha kāle nātyuṣṇaśītale | yantritasyopaviṣṭasya svāṃ
nāsāṃ paśyataḥ samam ||57|| matimān
śuklabhāgau dvau kṛṣṇānmuktvā hyapāṅgataḥ | unmīlya nayane samyak
sirājālavivarjite ||58|| nādho nordhvaṃ na
pārśvābhyāṃ chidre daivakṛte tataḥ | śalākayā prayatnena viśvastaṃ yavavakrayā
||59||
madhyapradeśinyaṅguṣṭhasthirahastagṛhītayā | dakṣiṇena bhiṣak savyaṃ vidhyet
savyena cetarat ||60|| vāribindvāgamaḥ
samyag bhavecchabdastathā vyadhe |61|
tadeva śastrakarma nirdiśannāha- snigdhasvinnasyetyādi| nātyuṣṇaśīte sādhāraṇe
mārgaśīrṣe caitre vā| śuklabhāgau dvāvapi dvau śuklatārakāṃśāvityarthaḥ|
kṛṣṇāt kṛṣṇatārakāntāt, muktvā parityajya, apāṅgataḥ apāṅgasamīpe,
vidhyedityarthaḥ| samyagiti nātiprasāritaṃ nātisaṅkucitaṃ yathā syādityarthaḥ|
daivakṛte chidre iti chidramiva chidraṃ na paramārthataśchidramasti| viśvastaṃ
asantrastaṃ yathā syāt| savyaṃ vāmanetraṃ, savyena vāmahastena, itarat
dakṣiṇanayanam| samyagviddhalakṣaṇamāha- vāribindvāgama ityādi| samyagiti
padaṃ vyadha ityatra sambadhyate| asamyagvyadhe ca raktanirgamanamaśabdatā
ca||57-60||-
saṃsicya viddhamātraṃ tu yoṣitstanyena kovidaḥ
||61|| sthire doṣe cale vā'pi svedayedakṣi
bāhyataḥ | samyak śalākāṃ saṃsthāpya bhaṅgairanilanāśanaiḥ
||62|| śalākāgreṇa tu tato
nirlikheddṛṣṭimaṇḍalam | vidhyato yo'nyapārśve'kṣṇastaṃ ruddhvā nāsikāpuṭam
||63|| ucchiṅghanena hartavyo
dṛṣṭimaṇḍalagaḥ kaphaḥ |64|
samyagviddhe netre sati kiṃ kāryamityāha- saṃsicyetyādi| yoṣitstanyena
nārīkṣīreṇa| kovido dhīmān vaidyaḥ| sthire acale| śalākāṃ saṃsthāpya
niścalīkṛtya| bhaṅgaiḥ pallavaiḥ| svedānantaraṃ kiṃ kartavyamityāha-
śalākāgreṇetyādi| tataḥ svedānantaraṃ; dṛṣṭimaṇḍalaṃ nirlikhet
śleṣmasaṃhativiśleṣārtham| śalākāgravinirlekhanādviśliṣṭakaphasya
nirharaṇopāyamāha- vidhyata ityādi| vidhyato'kṣṇo'nyapārśve yo nāsāpuṭastaṃ
nāsāpuṭaṃ ruddhvā dṛṣṭimaṇḍalagaḥ kapha ucchiṅghanena hartavya iti
piṇḍārthaḥ||61-63||-
nirabhra iva gharmāṃśuryadā dṛṣṭiḥ prakāśate
||64|| tadā'sau likhitā samyag jñeyā yā cāpi
nirvyathā | (evaṃ tvaśakye nirhartuṃ doṣe pratyāgate'pi vā
||65|| snehādyairupapannasya vyadho bhūyo
vidhīyate) | tato dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākāmāharecchanaiḥ
||66|| ghṛtenābhyajya nayanaṃ vastrapaṭṭena
veṣṭayet | tato gṛhe nirābādhe śayītottāna eva ca
||67|| udgārakāsakṣavathuṣṭhīvanotkampanāni
11
ca | tatkālaṃ nācaredūrdhvaṃ yantraṇā snehapītavat
||68||
samyaglikhitalakṣaṇamāha- nirabhra ityādi| nirabhro nirmeghaḥ, gharmāṃśuḥ
ādityaḥ| tato dṛṣṭeṣvityādi| śalākāmāhṛtya kiṃ kuryādityāha-
ghṛtenābhyajyetyādi| nirābādhe dhūlidhūmavātātapādirahite|
uttānaśayanamṛjūkaraṇārthaṃ| udgāretyādi| kṣavathuḥ chikkā| tatkālamiti
yāvacchalākā netre tiṣṭhati| tata ūrdhvaṃ yantraṇā āhārādīnāṃ niyamaḥ,
snehapītavat snehapānoktaḥ kāryaḥ||64-68||
tryahāt tryahācca dhāveta kaṣāyairanilāpahaiḥ | vāyorbhayāt tryahādūrdhvaṃ
svedayedakṣi pūrvavat ||69||
tryahādityādi| dhāveta prakṣālayet| anilāpahaiḥ
eraṇḍamūlādivātāpahacakṣuṣyadravyaiḥ kṣīrāmbusādhitaiḥ| prakṣālanānantaraṃ kiṃ
kartavyamityāha- vāyorbhayādityādi| pūrvavaditi bāhyato mṛdu
svedayedityarthaḥ||69||
daśāhamevaṃ saṃyamya hitaṃ dṛṣṭiprasādanam | paścātkarma ca seveta laghvannaṃ
cāpi mātrayā ||70||
daśāhamevamityādi| evamuttānaśayanādinā daśāhaṃ niyamya tadanantaraṃ
paścātkarma nasyatarpaṇaśirobastyādikaṃ yaddṛṣṭiprasādanaṃ
dṛṣṭernairmalyajananaṃ tat seveteti piṇḍārthaḥ||70||
sirāvyadhavidhau pūrvaṃ narā ye ca vivārjitāḥ | na teṣāṃ nīlikāṃ
vidhyedanyatrābhihitādbhiṣak ||71||
idānīṃ ślaiṣmike'pi liṅganāśe keṣāñcit puruṣāṇāṃ śastraniṣedhaṃ darśayannāha-
sirāvyadhavidhau pūrvamityādi| narā ye ca vivarjitā iti sirāvyadhavidhau ye
narā bālasthavirādayo vivarjitāsteṣāṃ nīlikāṃ liṅganāśāparaparyāyāṃ na
vidhyet| anyatrābhihitāditi tathā'bhihitāt kathitāddaivakṛtācchidrādanyatra na
vidhyet| cakārastu sirāviddhaiḥ puruṣairye krodhādayo vivarjanīyāste'pi
nīlikāyāṃ varjanīyā iti jñāpayati||71||
pūryate śoṇitenākṣi sirāvedhādvisarpatā | tatra strīstanyayaṣṭyāhvapakvaṃ seke
hitaṃ ghṛtam ||72||
daivakṛtacchidrādanyatra kasmānna nīlikāṃ vidhyedityāha- pūryata ityādi|
visarpatā śoṇitenākṣi pūryata ityarthaḥ| pramādāddaivakṛtacchidrādanyatrāpi
viddhe sati vyāpadupaśamanārthaṃ cikitsitamāha- tatretyādi||72||
apāṅgāsannaviddhe tu śophaśūlāśruraktatāḥ | tatropanāhaṃ bhrūmadhye
kuryāccoṣṇājyasecanam
||73|| vyadhenāsannakṛṣṇena rāgaḥ kṛṣṇaṃ ca
pīḍyate | tatrādhaḥśodhanaṃ sekaḥ sarpiṣā raktamokṣaṇam
||74|| athāpyupari viddhe tu kaṣṭā ruk
sampravartate | tatra koṣṇena haviṣā pariṣekaḥ praśasyate
||75|| śūlāśrurāgāstvatyarthamadhovedhena
12
picchilaḥ | śalākāmanu cāsrāvastatra
13
pūrvacikitsitam
||76||
rāgāśruvedanāstambhaharṣāścātivighaṭṭite | snehasvedau hitau tatra hitaṃ
cāpyanuvāsanam ||77|| doṣastvadho'pakṛṣṭo'pi
taruṇaḥ punarūrdhvagaḥ | kuryācchuklāruṇaṃ netraṃ tīvraruṅnaṣṭadarśanam
||78|| madhuraistatra siddhena ghṛtenākṣṇaḥ
prasecanam | śirobastiṃ ca tenaiva dadyānmāṃsaiśca bhojanam
||79||
idānīmasthānavedhāt saṅkṣepeṇa vyāpadamabhidhāya vistareṇāpi vyāpado
nirdiśannāha- apāṅgetyādi| tatra cikitsāmāha- tatropanāhamityādi| cikitsāmāha-
tatrādha ityādi| adhaḥśodhanaṃ virekaḥ, raktamokṣaṇamatra jalaukobhiḥ|
athetyādi| kaṣṭā tīvrā| cikitsāmāha- tatra koṣṇenetyādi| śūletyādi| anu
śalākāṃ śalākāyā anantaramevetyarthaḥ| cikitsāmāha- tatretyādi|
pūrvacikitsitaṃ strīstanyayaṣṭyāhvetyādikam| harṣo romāñcaprāyo vedanāviśeṣaḥ,
ativighaṭṭite aticālite| cikitsāmāha- snehasvedāvityādi| taruṇo
liṅganāśamaprāptaḥ| cikitsāmāha- madhurairityādi| madhuraiḥ yaṣṭīmadhukādibhiḥ
tenaiva yaṣṭīmadhukādisiddhenaiva||73-79||
doṣastu sañjātabalo ghanaḥ sampūrṇamaṇḍalaḥ | prāpya naśyecchalākāgraṃ
tanvabhramiva mārutam ||80||
doṣastu sañjātetyādi||80||
mūrdhābhighātavyāyāmavyavāyavamimūrcchanaiḥ | doṣaḥ pratyeti kopācca
viddho'titaruṇaśca
14
yaḥ ||81||
nirlikhitasyāpi doṣasya punarāvṛttikāraṇānyāha- mūrdhābhighātetyādi| pratyeti
āgacchati| taruṇo liṅganāśamaprāptaḥ||81||
śalākā karkaśā śūlaṃ, kharā doṣapariplutim | vraṇaṃ viśālaṃ sthūlāgrā, tīkṣṇā
hiṃsyādanekadhā ||82|| jalāsrāvaṃ tu viṣamā,
kriyāsaṅgamathāsthirā | karoti ... |83|
duṣṭaśalākājanitavyāpadamāha- śalāketyādi| doṣapariplutiḥ doṣasya
samantādāgamanam| hiṃsyādanekadheti anekaprakāraṃ kṣataṃ karotītyarthaḥ|
viṣamā kṛśasthūlā| asthirā vṛddhā mugdhā
15| ‘karoti’ iti padamante nirdiṣṭatvāt sarvatra sambadhyate||82||-
... varjitā doṣaistasmādebhirhitā bhavet
||83|| aṣṭāṅgulāyatā madhye sūtreṇa
pariveṣṭitā | aṅguṣṭhaparvasamitā vaktrayormukulākṛtiḥ
||84|| tāmrāyasī śātakumbhī śalākā
syādaninditā |85|
varjitetyādi| ebhirdoṣairanantaroktaiḥ karkaśādibhirvirahitā| hitā
kāryakāriṇī| śātakumbhī suvarṇamayī||83-84||-
rāgaḥ śopho'rbudaṃ coṣo budbudaṃ śūkarākṣitā
||85|| adhimanthādayaścānye rogāḥ
syurvyadhadoṣajāḥ | ahitācārato vā'pi yathāsvaṃ tānupācaret
||86||
idānīṃ duṣṭavyadhāhārācārajān rogānāha- rāga ityādi| coṣa ācūṣyata iva
vedanāviśeṣaḥ| budbudaṃ budbudākāro māṃsanirgamaḥ| śūkarākṣitā adhodṛṣṭitvam|
tatra cikitsitamāha- yathāsvamityādi| yathāsvaṃ yathātmīyaṃ,
yathādoṣamityarthaḥ||85-86||
rujāyāmakṣirāge vā yogān bhūyo nibodha me | gairikaṃ sārivā dūrvā yavapiṣṭaṃ
ghṛtaṃ payaḥ ||87|| sukhālepaḥ
16
prayojyo'yaṃ vedanārāgaśāntaye | mṛdubhṛṣṭaistilairvā'pi
siddhārthakasamāyutaiḥ
||88|| mātuluṅgarasopetaiḥ
sukhālepastadarthakṛt
17| payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāmadhukairapi
||89|| ajākṣīrānvitairlepaḥ sukhoṣṇaḥ pathya
ucyate | dārupadmakaśuṇṭhībhirevameva kṛto'pi vā
||90|| drākṣāmadhukakuṣṭhairvā tadvat
saindhavasaṃyutaiḥ | rodhrasaindhavamṛdvīkāmadhukairvā'pyajāpayaḥ
||91|| śṛtaṃ seke prayoktavyaṃ
rujārāganivāraṇam | madhukotpalakuṣṭhairvā drākṣālākṣāsitāyutaiḥ |
sasaindhavaiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ rujārāganibarhaṇam
||92||
śatāvarīpṛthakparṇīmustāmalakapadmakaiḥ
18| sājakṣīraiḥ śṛtaṃ sarpirdāhaśūlanibarhaṇam
||93|| vātaghnasiddhe payasi siddhaṃ
sarpiścaturguṇe | kākolyādipratīvāpaṃ tadyuñjyāt sarvakarmasu
||94||
idānīṃ karkaśaśalākājanite śūle tathā duṣṭavyadhaje ca roge
cikitsāmuddiśannāha- rujāyāmityādi| nibodha jānīhi| sārivā utpalasārivā|
mṛdubhṛṣṭairityādi| siddhārthakaḥ sarṣapaḥ| tadarthakṛt vedanārāganāśakṛt|
payasyetyādi| payasyā arkapuṣpī, kṣīrakākolītyanye| patraṃ patrakam|
dārupadmaketyādi| evameveti ajākṣīrānvitaiḥ dārupadmakādibhiḥ lepaḥ kāryaḥ;
tadvaddrākṣādibhirapi| rodhrasaindhavetyādi| vātaghnāni bhadradārvādīni|
sarvakarmasu nasyālepanādiṣu||87-94||
śāmyatyevaṃ na cecchūlaṃ snigdhasvinnasya mokṣayet | tataḥ sirāṃ dahedvā'pi
matimān kīrtitaṃ yathā ||95||
evamapyaśāmyati śūle kiṃ kuryādityāha- śāmyatyevamityādi| sirā'tra aupanāsikā
āpāṅgyā lālāṭyā vā| na kevalaṃ sirāṃ mokṣayet dahedvā| kīrtitaṃ yatheti
‘bhrūlalāṭaśaṅkhapradeśeṣu dahet’ ityādivākyena||95||
dṛṣṭerataḥ prasādārthamañjane śṛṇu me śubhe | meṣaśṛṅgasya puṣpāṇi
śirīṣadhavayorapi ||96|| sumanāyāśca puṣpāṇi
19
muktā vaidūryameva ca | ajākṣīreṇa sampiṣya tāmre saptāhamāvapet
||97|| pravidhāya ca tadvartīryojayeccāñjane
bhiṣak | srotojaṃ vidrumaṃ phenaṃ sāgarasya manaḥśilām
||98|| maricāni ca tadvartīḥ kārayeccāpi
pūrvavat | dṛṣṭisthairyārthametattu vidadhyādañjane hitam
||99||
sirāvyadhenāpyavaśiṣṭadoṣakaluṣitāyā dṛṣṭeḥ prasādanārthamañjane āha-
dṛṣṭerata ityādi| sumanā jātī| āvapet pratikṣipet| srotojaṃ sauvīrāñjanaṃ
vidrumaṃ pravālam| meṣaśṛṅgasyetyādyekaṃ, srotojamityādi dvitīyam||96-99||
bhūyo vakṣyāmi mukhyāni vistareṇāñjanāni ca | kalpe nānāprakārāṇi tānyapīha
prayojayet ||100||
bhūya ityādi| kalpe kriyākalpe||100||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre dṛṣṭigatarogavijñānīyo
nāma saptadaśo'dhyāyaḥ ||17||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre saptadaśo'dhyāyaḥ||17||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘aruṇādivicitrā varṇataḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘kālavibhāgau’ iti pā. ↩
- 3 ‘pītamṛditaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘veṇubhājane’ iti pā. ↩
- 5 ‘upalakṣite’ iti pā. ↩
- 6 ‘tailamāha’- iti pā. ↩
- 7 ‘sātyakyktutvāt’ iti pā. ↩
- 8 ‘madirāgrapeṣitāḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘roge ca’ iti pā. ↩
- 10 ‘vāḍhīsañjñakaḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘ṣṭhīvanojjṛmbhaṇāni’ iti pā. ↩
- 12 ‘adhoviddhe bhavanti hi’ iti pā. ↩
- 13 ‘vidadhīta bhiṣak tatra’ iti pā. ↩
- 14 ‘vṛddhaḥ’ iti pā. ↩
- 15 ‘mṛdvī’ iti pā. ↩
- 16 ‘mukhālepaḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘mukhālepaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘madhukapadmakaiḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘tulyāni’ iti pā. ↩