athātaḥ kriyākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
prāguktādhyāyeṣu cikitsitānyabhihitāni, teṣu cikitsiteṣu sarvatra tarpaṇādeḥ
kriyāyā abhihitatvāt saṅkṣepārthamekatra tarpaṇādikalpanavistarāya kriyākalpaḥ
pratipādyo bhavatītyāha- athāta ityādi| kriyāṇāṃ tarpaṇapuṭapākādīnāṃ kalpanaṃ
karaṇaṃ kriyākalpaḥ||1-2||
sarvaśāstrārthatattvajñastapodṛṣṭirudāradhīḥ
1| vaiśvāmitraṃ śaśāsātha śiṣyaṃ kāśipatirmuniḥ
||3||
kriyākalpaviṣaye'pi prāṅnirdiṣṭaṃ yat tarpaṇādi
tatpūrvakarmapradhānakarmahīnayogātiyogottarakarmabhirnirdidikṣurāha-
sarvaśāstrārthetyādi| sarvaśāstrārthatattvajñādiguṇayuktaḥ
kāśipatirmunirvaiśvāmitraṃ śiṣyaṃ śaśāseti piṇḍārthaḥ| tapasā dṛṣṭirdarśanaṃ
viśeṣajñānodayo yasyāsau tapodṛṣṭiḥ| udārā mahatī dhīryasya sa udāradhīḥ|
viśvāmitrasyāpatyaṃ vaiśvāmitraḥ suśrutastam| śaśāsa śikṣitavānityarthaḥ|
athaśabdo maṅgalārthaḥ| kāśipatirmuniriti rājarṣiḥ dhanvantarirityarthaḥ||3||
tarpaṇaṃ puṭapākaśca seka āścyotanāñjane | tatra tatropadiṣṭāni teṣāṃ vyāsaṃ
nibodha me ||4||
kāstāḥ kriyā yāsāṃ kalpanamityāha- tarpaṇamityādi| yāni tarpaṇapuṭapākādīni
tatra tatra vātābhiṣyandādāvupadiṣṭāni saṅkṣepataḥ kathitāni teṣāṃ vistaraṃ
matsakāśānnibodha jānīhīti piṇḍārthaḥ| śirobastiḥ sarvendriyatarpaṇāt
tarpaṇokterevokto mantavyaḥ, puṭapākasekāścyotanānyapi snehayuktāni
2
tarpaṇarūpatvāt tarpaṇa evāntarbhavanti, yat punarupādānaṃ puṭapākādīnāṃ
tadrūkṣāṇāṃ puṭapākādīnāṃ grahaṇāya kṛtamityarthaḥ||4||
saṃśuddhadehaśiraso jīrṇānnasya śubhe dine | pūrvāhṇe vā'parāhṇe vā
kāryamakṣṇostu tarpaṇam
||5|| vātātaparajohīne veśmanyuttānaśāyinaḥ
| ādhārau māṣacūrṇena klinnena parimaṇḍalau
||6|| samau dṛḍhāvasambādhau kartavyau
netrakośayoḥ | pūrayedghṛtamaṇḍasya vilīnasya sukhodake
||7|| āpakṣmāgrāttataḥ sthāpyaṃ pañca
tadvākśatāni tu | svasthe, kaphe ṣaṭ, pitte'ṣṭau, daśa vāte taduttamam
||8|| rogasthānaviśeṣeṇa kecit kālaṃ
pracakṣate | yathākramopadiṣṭeṣu trīṇyekaṃ pañca sapta ca
||9|| daśa dṛṣṭyāmathāṣṭau ca vākśatāni
vibhāvayet | tataścāpāṅgataḥ snehaṃ srāvayitvā'kṣi śodhayet
||10|| svinnena yavapiṣṭena, snehavīryeritaṃ
tataḥ | yathāsvaṃ dhūmapānena kaphamasya viśodhayet
||11||
tarpaṇaṃ kathaṃ kāryamityāha- saṃśuddhetyādi| saṃśuddhadehaśirasa iti
sirāmokṣaṇavirecananirūhaśirovirecanaiḥ samyakśuddhakāyamastakasyetyarthaḥ|
veśmani gṛhe| ādhārau pālī ityarthaḥ| klinnena pānīyāloḍitena| parimaṇḍalau
vartulau, dvāvapi netrakośau parivārya sthitāvityarthaḥ| etena tiryakpūraṇe
ghṛtasya mātroktā| samau animnonnatau, dṛḍhau acchidrau, asambādhau asaṅkaṭau|
netrakośayorityatra ‘paritaḥ’ iti śeṣaḥ| ghṛtamaṇḍo ghṛtasyoparyaccho bhāgaḥ|
sukhodake uṣṇodake| āpakṣmāgrādityatra pūrayediti sambandhanīyam| āpakṣmāgrāt
vartmalomaparyantamityarthaḥ| etenordhvaṃ pūraṇe ghṛtasya mātroktā bhavati|
tarpaṇaṃ kiyatkālaṃ sthāpyamiti darśayannāha- tata ityādi| tacca
pramāṇamuttamaṃ, doṣabalāpekṣayā punarhrāso'pi kartavyaḥ| idānīṃ svamataṃ
pradarśya paramatamapi darśayannāha- rogetyādi| rogasthānaviśeṣeṇeti
sandhivartmaśuklādibhedenetyarthaḥ| kathaṃ rogasthānaviśeṣeṇa kālaṃ pracakṣate
ityāha- yathākramopadiṣṭeṣvityādi| yathākramakathiteṣu
sandhyādirogasthāneṣvityarthaḥ| tatra trīṇi vākśatāni sandhau, vartmanyekaṃ,
śukle pañca, kṛṣṇe sapta, sarvatra daśa, dṛṣṭāvapi daśa aṣṭau vā| tata ityādi|
apāṅgataḥ apāṅgāt, bhrūpucchāntapradeśādityarthaḥ| snehaṃ srāvayitvā
śalākākṛtadvāreṇa| snehavīryeritamityādi| snehavīryeritaṃ snehaśaktyā
preritam| tataḥ snehāpanayanāntaram| yathāsvaṃ dhūmapāneneti kaphapratyanīkena
śirovirecanadhūmapānenetyarthaḥ||5-11||
ekāhaṃ vā tryahaṃ vā'pi pañcāhaṃ ceṣyate param |12|
kati dināni tarpaṇaprayogastadāha- ekāhamityādi| ekāhaṃ vāte, tryahaṃ pitte,
pañcāhaṃ kaphe iti gayī; ekāhaṃ nyūnadoṣe, tryahaṃ madhyadoṣe,
pañcāhamadhikadoṣe iti jejjaṭācāryaḥ| paramityutkṛṣṭapramāṇaṃ yathā syāt;
etenātaḥ paraṃ tarpaṇaṃ na yojyam| tacca tarpaṇaṃ videhānumatena nirantaraṃ
dināntaraṃ dvyantaraṃ tryantaraṃ vā yojyam| tathā ca videhaḥ,- “svasvavṛtte
vidhātavyaṃ dvyantaraṃ tarpaṇaṃ bhavet| ahanyahani vātotthe, raktapitte
dināntaram|| tarpaṇaṃ sannipātotthe dvyantaraṃ, tryantaraṃ kaphe” iti|12|-
tarpaṇe tṛptiliṅgāni netrasyemāni lakṣayet
||12|| sukhasvapnāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ
varṇapāṭavam | nirvṛtirvyādhividhvaṃsaḥ kriyālāghavameva ca
||13||
tarpaṇe ityādi| vaiśadyaṃ malābhāvaḥ| varṇapāṭavaṃ śvetatvādervarṇasya
yathārthagrahaṇaṃ; anye tu netragatasyaiva śuklakṛṣṇādervarṇasya
vaimalyamāhuḥ| nirvṛtiḥ tātkālikaṃ sukhamutpannam| kriyālāghavamiti kriyāṇāṃ
nimeṣonmeṣādīnāṃ śīghratā; anye tu kriyā nimeṣonmeṣaṇādikāḥ, lāghavaṃ
netrayoreva laghutetyāhuḥ||12-13||
gurvāvilamatisnigdhamaśrukaṇḍūpadehavat | jñeyaṃ doṣasamutkliṣṭaṃ
netramatyarthatarpitam ||14||
atitarpitasya netrasya lakṣaṇamāha- gurvāvilamityādi| āvilam ākulaṃ,
doṣasamutkliṣṭaṃ doṣavyāptam||14||
rūkṣamāvilamasrāḍhyamasahaṃ rūpadarśane | vyādhivṛddhiśca tajjñeyaṃ
hīnatarpitamakṣi ca ||15||
hīnatarpitasya nayanasya lakṣaṇamāha- rūkṣamityādi| asrāḍhyam aśrubahulam||15||
anayordoṣabāhulyāt prayateta cikitsite | dhūmanasyāñjanaiḥ sekai rūkṣaiḥ
snigdhaiśca yogavit ||16||
idānīmatitṛptātṛptayościkitsāmuddiśannāha- anayorityādi|
etairdhūmanasyāñjanasekai rūkṣaiḥ pittaśleṣmabhūyiṣṭhe, vātabhūyiṣṭhe tu
snigdhairiti| yogavit śāstravidvaidyaḥ||16||
tāmyatyativiśuṣkaṃ yadrūkṣaṃ yaccātidāruṇam | śīrṇapakṣmāvilaṃ jihmaṃ
rogakliṣṭaṃ ca yadbhṛśam ||17|| tadakṣi
tarpaṇādeva labhetorjāmasaṃśayam |18|
tarpaṇaviṣayaṃ nirdiśannāha- tāmyatītyādi| tāmyati andhakāramiva paśyati|
ativiśuṣkam aśrurahitam| rūkṣam asnigdhacchavi| dāruṇaṃ kaṭhinavartma| jihmaṃ
rūpakriyāsu jaḍam| ūrjāṃ balam||17||-
durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsabhrameṣu ca
||18|| aśāntopadrave cākṣṇi tarpaṇaṃ na
praśasyate |19|
tarpaṇaviṣayamāha- durdinetyādi| aśāntopadrave ceti aśāntā asvalpībhūtā
3
udīrṇavedanādaya upadravā yatra tasmin||18||-
puṭapākastathaiteṣu, nasyaṃ yeṣu ca garhitam
||19|| tarpaṇārhā na ye proktāḥ
snehapānākṣamāśca ye |20|
idānīṃ puṭapākasya viṣayāviṣayamāha- puṭapāka ityādi| puṭapākastathaiteṣviti
eteṣu pūrvokteṣu tarpaṇārheṣu puṭapākastathā'rhatītyarthaḥ| ayaṃ puṭapākasya
viṣayaḥ, aviṣayastu nasyaṃ yeṣu ca garhitamityādikaḥ| nasyaṃ yeṣu ca
garhitamiti yeṣu nasyaṃ garhitaṃ teṣu puṭapāko'pi garhitaḥ| tarpaṇārhā na ye
proktā iti ye cintābhramagṛhītādayastarpaṇaṃ nārhanti te puṭapākamapi
nārhanti| snehapānākṣamāśca ye durbalārocakiprabhṛtayaḥ snehapānaṃ na kṣamante
te puṭapākamapi na kṣamante ityarthaḥ||19||-
tataḥ praśāntadoṣeṣu puṭapākakṣameṣu ca
||20|| puṭapākaḥ prayoktavyo netreṣu bhiṣajā
bhavet | snehano lekhanīyaśca ropaṇīyaśca sa tridhā
||21||
idānīṃ puṭapākasyāvasthikaṃ kālamuddiśannāha- tata ityādi| evambhūteṣu netreṣu
bhiṣajā puṭapākaḥ prayoktavyo bhavediti piṇḍārthaḥ| praśāntadoṣeṣviti
praśabdo'yamādikarmaṇi, tena prathamakarmaśāntāvasthadoṣeṣvityarthaḥ|
puṭapākakṣameṣu ceti tarpaṇanasyasnehapānārheṣvityarthaḥ; tarpaṇādyanarhāṇi
punaḥ puṭapākaṃ na kṣamante| snehana ityādi||20-21||
hitaḥ snigdho'tirūkṣasya snigdhasyāpi ca lekhanaḥ | dṛṣṭerbalārthamaparaḥ
pittāsṛgvraṇavātanut ||22||
teṣāṃ trividhānāmapi viṣayamāha- hita ityādi| apara iti ropaṇīyaḥ puṭapāka
ityarthaḥ| ‘hitaḥ snigdho'tirūkṣasya’ ityatra ‘trividhaḥ sa hito rūkṣe’ iti
kecit paṭhanti| ‘pittāsṛgvraṇavātanut’ ityatra ‘pittāsṛgvraṇanāśana’ iti
paṭhanti||22||
snehamāṃsavasāmajjamedaḥsvādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ | snehanaḥ puṭapākastu dhāryo dve
vākśate tu saḥ ||23||
snehanapuṭapākamāha- snehetyādi| snehamāṃsamiti snehapradhānaṃ māṃsam,
ānūpamityarthaḥ, ‘sarpirmāṃsa’ iti kecit paṭhanti| svādvauṣadhaiḥ
kākolyādibhiḥ, kṛtaḥ saṃskṛtaḥ||23||
jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlekhanadravyasambhṛtaiḥ |
kṛṣṇaloharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ
||24||
samudraphenakāsīsasrotojadadhimastubhiḥ | lekhano vākśataṃ tasya paraṃ
dhāraṇamucyate ||25||
lekhanapuṭapākamāha- jāṅgalānāmityādi| jāṅgalā eṇādayaḥ| yakṛt kālakhaṇḍāni,
māṃsāni ca kālakhaṇḍāsannānyeva| vidrumaḥ pravālaḥ, sindhujaṃ saindhavam||24-25||
stanyajāṅgalamadhvājyatiktadravyavipācitaḥ | lekhanāttriguṇaṃ dhāryaḥ
puṭapākastu ropaṇaḥ ||26||
ropaṇapuṭapākamāha- stanyajāṅgaletyādi| stanyaṃ strīstanyaṃ, jāṅgaletyatra
māṃsamiti śeṣaḥ; ‘madhvājya’ ityatra ‘medhyājya’ iti kecit paṭhanti,
medhyājyaṃ gavyaṃ ghṛtamiti vyākhyānayanti||26||
vitarettarpaṇoktaṃ tu dhūmaṃ hitvā tu ropaṇam | snehasvedau dvayoḥ kāryau,
kāryo naiva ca ropaṇe ||27||
idānīṃ snehanalekhanayoḥ pūrvakarmāha- vitaredityādi| ropaṇaṃ puṭapākaṃ
parityajya tarpaṇoktaṃ dhūmaṃ dvayorvitaret kuryāt, tathā snehasvedau
dvayoreva kāryāviti piṇḍārthaḥ||27||
ekāhaṃ vā dvyahaṃ vā'pi tryahaṃ vā'pyavacāraṇam |28|
ekāhamityādi| ekāhaṃ ślaiṣmike netraroge puṭapākasyāvacāraṇaṃ, dvyahaṃ
paittike, tryahaṃ vātike; anye tu ekāhaṃ lekhanīyasyāvacāraṇaṃ, dvyahaṃ
snehanasya, tryahaṃ ropaṇīyasyeti|28|-
yantraṇā tu kriyākālāddviguṇaṃ kālamiṣyate
||28||
tarpaṇapuṭapākayorekatra parihāryakālamuddiśannāha- yantraṇā tu
kriyākālāddviguṇamityādi| kriyākālāt snehapānāderārabhya yaḥ kālastasmād
dviguṇaḥ kālaḥ; na punastarpaṇakālāt, tasyālpatvāt||28||
tejāṃsyanilamākāśamādarśaṃ bhāsvarāṇi ca | nekṣeta tarpite netre puṭapākakṛte
tathā ||29||
parihāryāṇyāha- tejāṃsyanilamityādi| tejāṃsi dīpajvālāprabhṛtīni, anilaṃ
sammukhavāyuṃ, bhāsvarāṇi ādityādīni||29||
mithyopacārādanayoryo vyādhirupajāyate | añjanāścyotanasvedairyathāsvaṃ
tamupācaret ||30||
adhunā tayorvyāpaccikitsābījamuddiśannāha- mithyopacārādityādi| anayoḥ
tarpaṇapuṭapākayoḥ||30||
prasannavarṇaṃ viśadaṃ vātātapasahaṃ laghu | sukhasvapnāvabodhyakṣi
puṭapākaguṇānvitam ||31||
puṭapākasya samyagyogamāha- prasannavarṇamityādi||31||
atiyogādrujaḥ śophaḥ piḍakāstimirodgamaḥ |32|
puṭapākasyātiyogamāha- atiyogādruja ityādi|32|-
pāko'śru harṣaṇaṃ cāpi hīne doṣodgamastathā
||32||
puṭapākasya hīnayogamāha- pāka ityādi| harṣo vedanāviśeṣo'ntaḥśītakaraḥ||32||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi puṭapākaprasādhanam | dvau bilvamātrau ślakṣṇasya
piṇḍau māṃsasya peṣitau ||33|| dravyāṇāṃ
bilvamātraṃ tu dravāṇāṃ kuḍavo mataḥ | tadaikadhyaṃ samāloḍya patraiḥ
supariveṣṭitam
||34||
(kāśmarīkumudairaṇḍapadminīkadalībhavaiḥ
4
) | mṛdāvaliptamaṅgāraiḥ khādirairavakūlayet
||35||
katakāśmantakairaṇḍapāṭalāvṛṣabādaraiḥ | sakṣīradrumakāṣṭhairvā gomayairvā'pi
yuktitaḥ ||36|| svinnamuddhṛtya niṣpīḍya
rasamādāya taṃ nṛṇām | tarpaṇoktena vidhinā yathāvadavacārayet
||37|| kanīnake niṣecyaḥ
syānnityamuttānaśāyinaḥ | rakte pitte ca tau śītau koṣṇau vātakaphāpahau
||38||
ata ūrdhvamityādi| ślakṣṇasya māṃsasya dvau piṇḍau bilvamātrau pratyekaṃ
palapramāṇau kāryavityarthaḥ| dravyāṇāṃ bilvamātramiti snehanalekhanaropaṇeṣu
puṭapākeṣu yathākramaṃ madhurauṣadhalekhanadravyatiktadravyāṇāṃ
palapramāṇamityarthaḥ| dravāṇāṃ kuḍava iti aṣṭau palāni; keciccatvāri palāni,
kasmāt? kuḍavādūrdhvaṃ dviguṇaparibhāṣā| tatra snehanapuṭapākasya
peṣaṇāloḍanārthaṃ māṃsarasamadhurauṣadhakaṣāyakṣīrāṇi, lekhanasya
madhumastutriphalodakāni, ropaṇasya tiktakaṣāya iti| avakūlayet vipacet|
kṣīradrumā vaṭādayaḥ| yuktita iti padamavakūlayedityatra sambandhanīyam|
yuktistu ‘puṭapākasya pāko'yaṃ bahirāraktavarṇatā’ iti| idānīṃ
tarpaṇapuṭapākayordoṣopayogidharmantaraṃ nirdiśannāha- rakte ityādi||33-38||
atyuṣṇatīkṣṇau satataṃ dāhapākakarau smṛtau | aplutau śītalau
cāśrustambharuggharṣakārakau
||39|| atimātrau
kaṣāyatvasaṅkocasphuraṇāvahau | hīnapramāṇau doṣāṇāmutkleśajananau bhṛśam
||40||
tarpaṇapuṭapākayorviruddhaguṇamātrayorvyāpado nirdiśannāha- atyuṣṇetyādi|
aplutau mandaplatau||39-40||
yuktau kṛtau dāhaśopharugdharṣasrāvanāśanau |
kaṇḍūpadehadūṣīkāraktarājivināśanau
||41|| tasmāt pariharan doṣān vidadhyāttau
sukhāvahau |42|
yuktau kṛtāvityādi| dūṣīkā netramalaḥ, doṣān atyuṣṇatīkṣṇādikān||41||-
vyāpadaśca yathādoṣaṃ nasyadhūmāñjanairjayet
||42||
idānīṃ vyāpaccikitsāmāha- vyāpadaśca yathādoṣamityādi| vyāpado dāhapākādikāḥ,
yathādoṣaṃ doṣānatikrameṇa||42||
ādyantayoścāpyanayoḥ sveda uṣṇāmbucailikaḥ | tathā hito'vasāne ca dhūmaḥ
śleṣmasamucchritau ||43||
idānīṃ tarpaṇapuṭapākayoḥ pūrvakarma paścātkarma cāha-
ādyantayoścāpyanayorityādi| anayoḥ tarpaṇapuṭapākayoḥ| sveda uṣṇāmbucailika
iti uṣṇāmbusiktena karpaṭena sveda ityarthaḥ| ‘tathā hito'vasāne ca dhūmaḥ
śleṣmasamutthitau’ iti kecit paṭhanti||43||
yathādoṣopayuktaṃ tu nātiprabalamojasā | rogamāścyotanaṃ hanti sekastu
balavattaram ||44||
idānīmāścyotanasekāvāha- yathādoṣopayuktamityādi| yathādoṣopayuktamiti
vātādije netraroge vātādiharadravyasiddhamāścyotanamityarthaḥ| nātiprabalaṃ
nātyutkaṭaṃ rogam| ojasā śaktyā| sekastu balavattaramiti yathādoṣopayuktaḥ
pariṣekaḥ punarbalavattaramiti prabalaṃ rogaṃ hanti| tau cāścyotanasekau
caturthe'hanyāgatarogalakṣaṇe
5
prayoktavyau| tathā ca videhaḥ- “prāgevākṣyāmaye kāryaṃ trirātraṃ
laghubhojanam| upavāsastryahaṃ vā syānnaktaṃ vā'pyaśanaṃ tryaham||
tataścaturthe divase vyādhiṃ sañjātalakṣaṇam| samīkṣyāścyotanaiḥ
sekairyathāsvamupapādayet”- iti||44||
tau tridhaivopayujyete rogeṣu puṭapākavat |45|
tāvityādi| tau āścyotanasekau| tridhaiveti snehanalekhanaropaṇabhedena
puṭapākavattriprakārāvityarthaḥ| tayośca peṣaṇāloḍanārthaṃ dravāṇi
6
puṭapākoktānyeva| tayoreva samyagyogo hīnayogo mithyāyogaśca puṭapākavat|
āścyotanasya dhāraṇakālaḥ puṭapākavat| pariṣekasya punarihaivāgre dhāraṇakālaṃ
kathayiṣyāmaḥ| kecidāścyotanasekayoḥ puṭapākād dviguṇaṃ
7
kālaṃ manyante| tanna, ‘sekasya dviguṇaḥ kālaḥ puṭapākāt paro mata’
ityatroktena saha virodhāpatteḥ|45|-
lekhane sapta cāṣṭau vā bindavaḥ snaihike daśa
||45|| āścyotane prayoktavyā dvādaśaiva tu
ropaṇe |46|
lekhanādīnāmāścyotanānāṃ bindusaṅkhyāmāha- lekhane sapta cāṣṭau vetyādi|
lekhane lekhanāścyotane saptāṣṭau vā bindavaḥ||45||-
sekasya dviguṇaḥ kālaḥ puṭapākāt paro mataḥ
||46||
idānīṃ pariṣekasya dhāraṇakālamāha- sekasyetyādi| tatra lekhanapariṣekasya
vākśatadvayaṃ dhāraṇakālaḥ, snehanasya vākśatacatuṣṭayaṃ, ropaṇasya
ṣaḍvākśatāni||46||
athavā kāryanirvṛtterupayogo yathākramam |47|
pakṣāntaramāha- athavetyādi| kāryanirvṛttiḥ vyādherupaśamaḥ
prakṛtivarṇopapattiḥ kriyāpāṭavaṃ vedanopaśamaśca kāryaṃ, tasya niṣpattiḥ
kāryanirvṛttiḥ| yathākramaṃ śanaiḥ śanairityarthaḥ| ayaṃ kāryanirvṛttilakṣaṇo
dhāraṇakāla āścyotanasekayoḥ| anye tu sarveṣāṃ tarpaṇādīnāmayaṃ dhāraṇakāla
iti vadanti| apare tu puṭapākasekayorayaṃ kālaḥ; tatra
puṭapākasekayordravyabhedato bhedaḥ|47|-
pūrvāparāhṇe madhyāhne rujākāleṣu cobhayoḥ
||47||
idānīmāścyotanasekayoryathādoṣaṃ prayogakālamāha- pūrvāparāhṇa ityādi| kaphaje
vyādhau pūrvāhṇe lekhanāvāścyotanasekau prayojyau, vātaje'parāhṇe snehanau,
raktapittaje madhyāhne ropaṇau| rujākāleṣu cetyāvasthikaḥ kālaḥ, tena yadaiva
rugutpadyate tadaiva sekāścyotanau prayojyau| ubhayoḥ āścyotanasekayoḥ| kecit
pariṣekasyaivāyaṃ prayogakāla iti kathayanti||47||
yogāyogāt snehaseke tarpaṇoktān pracakṣate |48|
idānīṃ pariṣekasya dravyaviśeṣakṛtasya saṅkṣepārthaṃ yogāyogalakṣaṇamāha-
yogāyogānityādi| yogaḥ samyagyogaḥ, ayogaḥ samyagyogābhāvaḥ| tenāyogaśabdena
hīnamithyātiyogāḥ prāpyante, ataḥ pṛthaṅnehoktāḥ| anye tu, ayoge ityatra
naśabdenaiva hīnayogamithyāyogāvākṣiptau, atiyogasya tu mātrākālābhyāmeva
paryudāsaḥ kṛta iti| snaihike kevalaghṛtapariṣeke| tarpaṇoktān
sukhasvapnāvabodhitvamityādīn| idaṃ yogāyogalakṣaṇaṃ kevalaṃ
snehapariṣekasyaiva boddhavyaṃ, kṣīrekṣurasādikṛtasya snehanīyākhyapariṣekasya
yogāyogalakṣaṇaṃ puṭapākavat kathitam|48|-
rogāñchirasi sambhūtān hatvā'tiprabalān guṇān
||48|| karoti śiraso bastiruktā ye
mūrdhatailikāḥ | śuddhadehasya sāyāhne yathāvyādhyaśitasya tu
||49|| ṛjvāsīnasya badhnīyādvastikośaṃ tato
dṛḍham | yathāvyādhiśṛtasnehapūrṇaṃ saṃyamya dhārayet
||50|| tarpaṇoktaṃ daśaguṇaṃ yathādoṣaṃ
vidhānavit |51|
śirobastimāha- rogānityādi| atiprabalān śirasi sambhūtān rogān śirobhitāpādīn
hatvā śirobastirye mūrdhatailikā guṇā uktāstān karotīti sambandhaḥ| śiro'tra
grīvāparyantaṃ grāhyaṃ, natu ṣaḍaṅgulotsedham| mūrdhatailikā guṇā
śirogatāṃstathā rogānityādayaḥ śirasaḥ pratipūraṇaparyantā
anāgatābādhapratiṣedhoktāḥ| śuddhadehasya vamanādibhirnirmalaśarīrasya; athavā
śuddhadehasya nasyādibhirviśuddhamastakasya, dehāvayave'pi dehopacārāt; athavā
śiraḥśuddhāvapi dehasya śuddhiriti| sāyāhne dināvasāne| yathāvyādhyaśitasyeti
vyādhipratyanīkaṃ bhuktavata ityarthaḥ| ṛjviti ṛju yathā syādevaṃ bastikośaṃ
badhnīyāt, ‘keśānta’ iti śeṣaḥ| athavā ṛjviti āsīnasya viśeṣaṇam|
bastikośamityuktenaiva paṭṭacelikāmāṣacūrṇādikamākṣiptam|
yathāvyādhiśṛtasnehapūrṇaṃ yathāvyādhidoṣadūṣyahitadravyasiddhasnehapūrṇam|
saṃyamya dhārayet yāvat keśabhūmerupari dvyaṅgulaṃ baddhvā dhārayet|
kiyatkālaṃ śirobastiṃ dhārayedityāha- tarpaṇoktamityādi|
tarpaṇoktamakṣitarpaṇakathitakālaṃ daśaguṇaṃ śirobastiravacāryaḥ|
yathādoṣamiti tatra ṣaṇmātrāsahasrāṇi śleṣmaṇi, aṣṭau sahasrāṇi pitte,
daśasahasrāṇi vāte iti; aparaṃ ca vātarogacikitsite śirogatavātaprastāve
vyākhyātam| kecidamuṃ pāṭhamanyathā paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ||47-50||
vyaktarūpeṣu doṣeṣu śuddhakāyasya kevale
||51|| netra eva sthite doṣe
prāptamañjanamācaret | lekhanaṃ ropaṇaṃ cāpi prasādanamathāpi vā
||52||
idānīmañjanasyāvasthikaṃ kālamuddiśannāha- vyaktarūpeṣvityādi| vyaktarūpeṣu
sāmatāpagamena vyaktātmarūpaprāpteṣu| śuddhakāyasya
sirāvyadhivirecananirūhaśirovirecanairhṛtamaladehasya| kevale
anyadoṣāsaṃsṛṣṭe| netre eva sthite akṣigolakatvaṅmātrasthite, na punaḥ
pakṣmādyāśrite| prāptaṃ yuktam| kecit ‘doṣeṣu’ ityatra ‘rogeṣu’ iti paṭhanti,
rogaśabdo doṣeṣvapi vartate iti vyākhyānayanti| idānīmañjanabhedaṃ
nirdiśannāha- lekhanamityādi||51-52||
tatra pañca rasān vyastānādyaikarasavarjitān | pañcadhā lekhanaṃ
yuñjyādyathādoṣamatandritaḥ ||53||
lekhanamāha- tatretyādi| pañcarasān pañcarasadravyāṇītyarthaḥ|
ādyaikarasavarjitān madhurarasavarjitān| pañcadheti
vātapittaśleṣmaraktasannipātabhedena| yathādoṣaṃ doṣānatikrameṇa| tatra vāte
amlalavaṇau, pitte tiktakaṣāyau, śleṣmaṇi kaṭutiktakaṣāyāḥ, rakte pittavat,
sannipāte rasadvayaṃ trayaṃ vā| sannipātenaiva saṃsargo'varuddhaḥ, ato'tra
pṛthaṅnoktaḥ| lekhanaṃ doṣasrāvaṇānnayanasya riktīkaraṇam||53||
netravartmasirākośasrotaḥśṛṅgāṭakāśritam | mukhanāsākṣibhirdoṣamojasā
srāvayettu tat ||54||
lekhanaṃ yathā doṣasya srāvaṇaṃ kurute tathā darśayannāha- netretyādi|
netravartmanoryāḥ sirā yaśca kośo yāni ca srotāṃsi tatra sthitaṃ doṣaṃ, tathā
śṛṅgāṭakamarmāśritaṃ ca doṣaṃ tallekhanāñjanaṃ mukhādibhirojasā prabhāveṇa
srāvayediti piṇḍārthaḥ||54||
kaṣāyaṃ tiktakaṃ vā'pi sasnehaṃ ropaṇaṃ matam | tatsnehaśaityādvarṇyaṃ
8
syāddṛṣṭeśca balavardhanam ||55||
ropaṇamāha- kaṣāyetyādi| sasneham īṣadghṛtayuktam||55||
madhuraṃ snehasampannamañjanaṃ tu prasādanam | dṛṣṭidoṣaprasādārthaṃ
snehanārthaṃ ca taddhitam ||56||
prasādanamāha- madhuramityādi| dṛṣṭidoṣaprasādārthaṃ
dṛṣṭisthadoṣaprasādārthamityarthaḥ||56||
yathādoṣaṃ prayojyāni tāni rogaviśāradaiḥ | añjanāni yathoktāni
prāhṇasāyāhnarātriṣu ||57||
yathetyādi| tāni yathoktāni lekhanādīnyañjanāni
rogaviśāradairvaidyairyathādoṣaṃ prāhṇasāyāhnarātriṣu prayojyānīti piṇḍārthaḥ|
tatra pūrvāhṇe śleṣmaroge lekhanāñjanaṃ, sāyāhne vātaje, rātrau pittaje| anye
tu ādau śodhanāñjanaṃ, tato ropaṇaṃ; apare tu prasādanamiti vadanti| aparamapi
ṛtubhedādarthāntaramasti, tacca vistarabhayānna likhitam||57||
guṭikārasacūrṇāni trividhānyañjanāni tu | yathāpūrvaṃ balaṃ teṣāṃ
śreṣṭhamāhurmanīṣiṇaḥ ||58||
idānīmapyekaikamañjanaṃ guṭikādibhedāttriprakāramiti darśayannāha-
guṭikārasetyādi| raso'tra ghanaraso rasakriyetyarthaḥ| yathāpūrvaṃ balaṃ
teṣāmiti etenaitaduktaṃ bhavati- mahābalānāṃ rogāṇāṃ guṭikāñjanaṃ, madhyānāṃ
rasakriyāñjanaṃ, hīnānāṃ cūrṇāñjanam||58||
hareṇumātrā vartiḥ syāllekhanasya pramāṇataḥ | prasādanasya cādhyardhā dviguṇā
ropaṇasya ca ||59||
idānīṃ pramāṇāvasaraḥ- hareṇumātrā vartirityādi| hareṇuḥ vartulakalāyaḥ,
adhyardhā sārdhakalāyapramāṇetyarthaḥ, dviguṇā dvikalāyapramāṇetyarthaḥ||59||
rasāñjanasya mātrā tu yathāvartimitā
9
matā |60|
guṭikāñjanapramāṇamabhidhāya rasakriyāñjanapramāṇamāha- rasāñjanasyetyādi|
rasāñjanasya rasakriyāñjanasya, ‘rasāñjanadravyasya’ ityeke, tanmate
rasakriyāñjanapramāṇamanyatrānveṣaṇīyam| yathāvartimitā matā iti
yathāsvavartipramāṇamātretyarthaḥ| tatra lekhanarasakriyāñjanasya
lekhanavartivat pramāṇaṃ, ropaṇasya ropaṇavartivat, prasādanasya
prasādanavartivat|60|-
dvitricatuḥśalākāśca cūrṇasyāpyanupūrvaśaḥ
||60||
cūrṇāñjanapramāṇamāha- dvitricaturityādi| anupūrvaśo
lekhanādīnāmañjanānāmānupūrvyeṇetyarthaḥ| tatra śalākādvayaṃ lekhanacūrṇasya,
tisro ropaṇasya, catasraḥ prasādanasya||60||
teṣāṃ tulyaguṇānyeva vidadhyādbhājanānyapi | sauvarṇaṃ rājataṃ śārṅgaṃ tāmraṃ
vaidūryakāṃsyajam ||61|| āyasāni ca yojyāni
śalākāśca yathākramam |62|
idānīmañjanāni kiṅguṇe kimmaye pātre sthāpayitavyāni, tathā kiṅguṇāni
kimmayaśalākānītyāha- teṣāmityādi| tulyaguṇānīti sauvarṇe madhuraṃ, rājate
amlaṃ, śārṅge meṣaśṛṅgamaye lavaṇaṃ, tāmre lohamaye vā kaṣāyaṃ, vaidūrye
kaṭukaṃ, kāṃsye tiktaṃ, śītāñjanaṃ tu nalādimaye, evaṃ samānaguṇāni bhājanāni
vidadhyāt kuryāt| śalākāścaiṣāṃ bhājanadravyaguṇena yathākramameva
vyākhyātāḥ||61||-
vaktrayormukulākārā kalāyaparimaṇḍalā
||62|| aṣṭāṅgulā tanurmadhye sukṛtā
sādhunigrahā |63|
tāsāṃ śalākānāmākāramuddiśannāha- vaktrayormukulākāretyādi| mukulākārā
mallikādimukulasyeva nirgacchato yadvanmukhaṃ tadākārā; kalāyaparimaṇḍalatvena
tīkṣṇāgratvaniṣedhaḥ; sukṛtā karkaśādidoṣarahitā; sādhunigrahā
sukhagrahetyarthaḥ||62||-
audumbaryaśmajā vā'pi śārīrī vā hitā bhavet
||63||
idānīṃ tāmrādijānāṃ śalākānāṃ hitatvaṃ pratipādayannāha- audumbarītyādi|
audumbarī tāmramayī, aśmajā vaidūryādipāṣāṇajā, śārīrī śṛṅgādijā, apiśabdāt
suvarṇādijā'pi hitetyarthaḥ| tathā ca tantrāntare,- “āyasī ropaṇe, tāmrā
lekhye, haimī prasādane| śeṣā api yathādoṣaṃ prayojyā rasakovidaiḥ”- iti|
kecit śārīrīśabdena aṅgulimācakṣate, tannecchati gayī||63||
vāmenākṣi vinirbhujya hastena susamāhitaḥ | śalākayā dakṣiṇena kṣipet
kānīnamañjanam ||64|| āpāṅgyaṃ vā yathāyogaṃ
kuryāccāpi gatāgatam | vartmopalepi vā yattadaṅgulyaiva prayojayet
||65||
vāmenetyādi| nirbhujya vakrīkṛtya| kanīnyāṃ nāsāsamīpe netrāvayave añjanaṃ
kānīnaṃ, taccāñjanaṃ kanīnakapradeśādapāṅgaṃ nayet, āpāṅgyaṃ ceti apāṅge
netrānte bhavam āpāṅgyaṃ, taccāpāṅgapradeśāt kanīnakapradeśaṃ nayet| paraṃ
yathāyogaṃ yathā'tiyogahīnayogau na bhavata ityarthaḥ| evaṃ gatāgatamapi
kuryāt| etacchalākayā antarnayanamañjanapraṇidhānaṃ boddhavyam|
antarnayanapraṇidhānamabhidhāya bahirañjanapraṇidhānamāha- vartmetyādi|
vartmopalepi vartmopalepanayogyam||64-65||
akṣi nātyantayorañjyādbādhamāno'pi vā bhiṣak |66|
akṣītyādi| antayoḥ kanīnakāpāṅgayoḥ| nātyañjyāt īṣadañjyāt, kṣatabhayāt|
bādhamāno'pi veti bādhāṃ kurvan vaidyo vā nāñjyādityarthaḥ| ‘akṣi
nātyantayorañjyāt’ ityatra ‘nātyantamañjayedakṣi’ iti kecit paṭhanti; tatra ca
pāṭhe sarvatrāpyatyantāñjananiṣedhaḥ kṛto bhavati|66|-
na cānirvāntadoṣe'kṣṇi dhāvanaṃ samprayojayet
||66|| doṣaḥ pratinivṛttaḥ san hanyād
dṛṣṭerbalaṃ tathā |67|
idānīmakāle prakṣālananiṣedhamāha- na cetyādi| na cānirvāntadoṣe iti niścayena
samyagyogena na vānto'śrudūṣikādirūpo doṣo yena tasminnityarthaḥ| dhāvanaṃ na
samprayojayet prakṣālanaṃ na prayojayet, doṣapratyāvṛttihetutvāt|
akālaprakṣālanāt kiṃ syādityāha- doṣa ityādi| pratinivṛttaḥ punarāvṛttaḥ|
tathetyakālaprakṣālanaprakāreṇetyarthaḥ||66||-
gatadoṣamapetāśru paśyedyat samyagambhasā
||67|| prakṣālyākṣi yathādoṣaṃ kāryaṃ
pratyañjanaṃ tataḥ |68|
kīdṛśaṃ punaścakṣuḥ prakṣālyamityāha- gatadoṣamityādi| pratyañjanaṃ
tīkṣṇāñjanena kaṭubhūtanayanasya yadañjanaṃ śītaṃ, tathā śītena
jaḍībhūtanayanasya yattīkṣṇamañjanamityarthaḥ| kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti,
tannecchati gayī||67||-
śramodāvartaruditamadyakrodhabhayajvaraiḥ
||68|| vegāghātaśirodoṣaiścārtānāṃ
neṣyate'ñjanam | rāgaruktimirāsrāvaśūlasaṃrambhasambhavāt
||69||
idānīmañjanasya pūrvāhṇādikān kālān sāmānyena svasthāturayoḥ pratipādya,
āvasthikeṣu kāleṣvañjananiṣedhamāha- śramodāvartetyādi| śramādibhirārtānāṃ
puruṣāṇāmañjanaṃ neṣyata iti sambandhaḥ| kecidatra ‘śānte bhīte prarudite
madyapīte navajvare| uṣṇe vegābhighāte ca nāñjanaṃ sampraśasyate’ iti
paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| kasmācchramādibhirārtānāmañjanaṃ neṣyata
ityāha- rāgarugityādi| saṃrambhaḥ śvayathuḥ||68-69||
nidrākṣaye kriyāśaktiṃ, pravāte dṛgbalakṣayam | rajodhūmahate
rāgasrāvādhīmanthasambhavam
||70|| saṃrambhaśūlau nasyānte, śiroruji
śirorujam | śiraḥsnāte'tiśīte ca ravāvanudite'pi ca
||71|| doṣasthairyādapārthaṃ syāddoṣotkleśaṃ
karoti ca | ajīrṇe'pyevameva syāt srotomārgāvarodhanāt
||72|| doṣavegodaye dattaṃ
kuryāttāṃstānupadravān | tasmāt pariharan doṣānañjanaṃ sādhu yojayet
||73||
idānīṃ sāmānyenāñjanavaiguṇyena vyāpadaḥ pradarśya prativaiguṇyaṃ vyāpada āha-
nidrākṣaye ityādi| kriyāśaktiṃ nimeṣonmeṣaṇādīnāmaśaktim ‘añjanaṃ karoti’
ityadhyāhāryam| kecit kriyāsaṅgamiti paṭhanti| pravāte ityādi| dṛgbalaṃ
dṛṣṭerbalamityarthaḥ| saṃrambhaḥ śvayathuḥ| apārtham akiñcitkaram| etaduktaṃ
bhavati- etaiḥ snānādibhiḥ sthirīkṛtasya doṣasya nirharaṇaṃ kartumañjanaṃ na
śankotītyarthaḥ| evamevetyapārthakamañjanaṃ syāt doṣotkleśaṃ ca
karotītyarthaḥ| upadravān rāgaśophādikān| sādhu yojayediti
deśakālāvasthāpekṣamityarthaḥ||70-73||
lekhanasya viśeṣeṇa kāla eṣa prakīrtitaḥ |74|
lekhanasyetyādi| lekhanasya lekhanāñjanasyaiṣa pūrvoktaḥ pratiṣedhakālaḥ|74|-
vyāpadaśca jayedetāḥ sekāścyotanalepanaiḥ
||74|| yathāsvaṃ dhūmakavalairnasyaiścāpi
samutthitāḥ |75|
akālāñjanakṛtānāṃ vyāpadāṃ cikitsitamāha- vyāpada ityādi| etā rāgarujādyāḥ
samutthitā vyāpado yathāsvaṃ sekādibhirjayediti sambandhaḥ||74||-
viśadaṃ laghvanāsrāvi kriyāpaṭu sunirmalam
||75|| saṃśāntopadravaṃ netraṃ viriktaṃ
samyagādiśet |76|
idānīṃ lekhanāñjanasya samyagyogalakṣaṇamāha- viśadamityādi||75||-
jihmaṃ dāruṇadurvarṇaṃ srastaṃ rūkṣamatīva ca
||76|| netraṃ virekātiyoge syandate
cātimātraśaḥ |77|
lekhanāñjanasyātiyogalakṣaṇamāha- jihmamityādi| jihmaṃ vakraṃ, dāruṇaṃ
kaṭhinaṃ, syandate sravati||76||-
tatra santarpaṇaṃ kāryaṃ vidhānaṃ cānilāpaham
||77||
lekhanāñjanātiyogapratīkāramāha- tatretyādi| tatreti lekhanāñjanātiyoge
ityarthaḥ||77||
akṣi mandaviriktaṃ syādudagrataradoṣavat |78|
lekhanāñjanasya hīnayogamāha- akṣi mandaviriktamityādi| udagrataradoṣavat
utkaṭataradoṣayuktam|78|-
dhūmanasyāñjanaistatra hitaṃ doṣāvasecanam
||78||
hīnayogapratīkāramāha- dhūmanasyāñjanairityādi| kecidatra
‘nasyadhūmāñjanālepairjayecchleṣmāṇamīritam’ iti pāṭhaṃ paṭhanti; tatrāpi sa
evārthaḥ||78||
snehavarṇabalopetaṃ prasannaṃ doṣavarjitam | jñeyaṃ prasādane
samyagupayukte'kṣi nirvṛtam ||79||
prasādanāñjanasya samyagyogamāha- snehetyādi| nirvṛtaṃ sarvakriyākṣamam,
upaśāntopadravamiti yāvat||79||
kiñjiddhīnavikāraṃ syāttarpaṇāddhi kṛtādati |80|
prasādanāñjanātiyogamāha- kiñcidityādi| tarpaṇādatikṛtāt sakṛdatikṛte
prasādanāñjane kiñciddhīnavikāraṃ cakṣuḥ syāditi tātparyārthaḥ|80|-
tatra doṣaharaṃ rūkṣaṃ bheṣajaṃ śasyate mṛdu
||80||
prasādanāñjanātiyogacikitsāmāha- tatretyādi| doṣaharaṃ kaphaharamityarthaḥ|
mṛdu mṛduvīryaṃ śītavīryamityarthaḥ; uṣṇena hi nayanaṃ duṣyati na tu
prasādyate||80||
sādhāraṇamapi jñeyamevaṃ ropaṇalakṣaṇam | prasādanavadācaṣṭe tasmin
yukte'tibheṣajam ||81||
idānīṃ ropaṇāñjanasya samyagyogamatiyogaṃ cātideśenāha- sādhāraṇamityādi| evaṃ
ropaṇalakṣaṇamiti prasādanāñjanasya samyagyogātiyogaprakāreṇa ropaṇāñjanasya
samyagyogātiyogalakṣaṇaṃ jñeyam| paraṃ sādhāraṇaṃ nātisnigdharūkṣamiti yāvat|
anye tu ropaṇalakṣaṇamevaṃ prasādanāñjanavyañjanena sādhāraṇaṃ samānaṃ
jñeyamiti vyākhyānayanti| ropaṇāñjanātiyoge cikitsāmāha- prasādanavadityādi|
tasmin ropaṇāñjane'tiprayukte prasādanavat
prasādanāñjanātiyogavadbheṣajamācaṣṭe brūyāditi piṇḍārthaḥ||81||
snehanaṃ ropaṇaṃ vā'pi hīnayuktamapārthakam |82|
idānīṃ prasādanaropaṇayorhīnayogamāha- snehanamityādi| snehanaṃ
prasādanāñjanam| apārthakam akiñcitkaram|82|-
kartavyaṃ mātrayā tasmādañjanaṃ siddhimicchatā
||82||
kartavyamityādi| mātrayeti yathā hīnātiyogau na bhavataḥ| siddhiṃ
vikāranivṛttim| asyāgre vidyamānapustakeṣu ‘dhūmairnasyāñjanairvā'pi doṣaśeṣaṃ
śamaṃ nayet’ iti pāṭho vidyate, sa jejjaṭādibhirna paṭhitaḥ, tasmānna
paṭhitavyaḥ||82||
puṭapākakriyadyāsu kriyāsveṣai(kai)va kalpanā | sahasraśaścāñjaneṣu
bījenoktena pūjitāḥ ||83||
idānīmañjanoktena madhurarasavarjapañcarasena lekhanāñjanakalpanābījena, tathā
tiktakaṣāyeṇa sasnehena ropaṇāñjanakalpanābījena, tathā madhurarasena
snehasampannena prasādanāñjanakalpanābījena, puṭapākādyāsu kriyāsvañjaneṣvapi
lekhanaropaṇaprasādanakalpanāḥ sahasraprakārāḥ kalpanīyā ityāha-
puṭapāketyādi| añjaneṣūktena lekhanaropaṇaprasādanākhyena bījena
puṭapākakriyādyāsu kriyāsu tathā'nukteṣvañjaneṣvapyauṣadhakalpanāḥ
lekhanaropaṇaprasādanākhyāḥ sahasraśaḥ pūjitā iti piṇḍārthaḥ|
puṭapākakriyādyāsvityatra ādiśabdāt sekāścyotanādayo gṛhyante| anye
tvañjanoktena hīnayogātiyogacikitsābījena puṭapākādihīnātiyogacikitsitaṃ
vyācakṣate, tannecchati gayī||83||
dṛṣṭerbalavivṛddhyarthaṃ yāpyarogakṣayāya ca | rājārhānyañjanāgryāṇi
nibodhemānyataḥ param ||84||
idānīṃ rogāpaharaṇaprayogāṇyañjanānyabhidhāya svasthāturahitānyañjanānyāha-
dṛṣṭerbalavivṛddhyarthamityādi| dṛṣṭirmasuradalamātrā tacchaktibalādhānārthaṃ
svasthena prasādāñjanaṃ kāryam, ātureṇa yāpyarogaprasādanāñjanaṃ kāryaṃ;
yāpyarogāśca ‘sampaśyataḥ ṣaḍapi ye'bhihitāstu kācā’ ityādiproktāḥ|
kecitpāpmarogakṣayāya ceti paṭhanti, pāpmaśabdena ca srāvaṇaṃ kathayanti||84||
aṣṭau bhāgānañjanasya nīlotpalasamatviṣaḥ | audumbaraṃ śātakumbhaṃ rājataṃ ca
samāsataḥ ||85|| ekādaśaitān bhāgāṃstu
yojayet kuśalo bhiṣak | mūṣākṣiptaṃ tadādhmātamāvṛtaṃ jātavedasi
||86||
khadirāśmantakāṅgārairgośakṛdbhirathāpi vā | gavāṃ śakṛdrase mūtre dadhni
sarpiṣi mākṣike
||87|| tailamadyavasāmajjasarvagandhodakeṣu
ca | drākṣārasekṣutriphalāraseṣu suhimeṣu ca
||88|| sārivādikaṣāye ca kaṣāye cotpalādike
| niṣecayet pṛthak cainaṃ dhmātaṃ dhmātaṃ punaḥ punaḥ
||89|| tato'ntarīkṣe saptāhaṃ plotabaddhaṃ
sthitaṃ jale | viśoṣya cūrṇayenmuktāṃ sphaṭikaṃ vidrumaṃ tathā
||90|| kālānusārivāṃ cāpi śucirāvāpya
yogataḥ | etaccūrṇāñjanaṃ śreṣṭhaṃ nihitaṃ bhājane śubhe
||91||
dantasphaṭikavaidūryaśaṅkhaśailāsanodbhave | śātakumbhe'tha śārṅge vā rājate
vā susaṃskṛte | sahasrapākavat pūjāṃ kṛtvā rājñaḥ prayojayet
||92|| tenāñjitākṣo nṛpatirbhavet
sarvajanapriyaḥ | adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ dṛṣṭirogavivarjitaḥ
||93||
tānyañjanāni darśayannāha- aṣṭāvityādi| añjanasya sauvīrāñjanasya,
srotojarasāñjanasyetyanye; nīlotpalasamatviṣaḥ nīlotpalavarṇasyetyarthaḥ;
‘nīlotpalasugandhinaḥ’ iti kecit paṭhanti| audumbaraṃ tāmrabhāgaṃ, śātakumbhaṃ
suvarṇabhāgaṃ, rājataṃ rūpyabhāgam, etena tāmrādīnāṃ pratyekamekaikaṃ bhāgaṃ,
evamekādaśa bhāgāḥ pūryante| mūṣā mṛtkalpitā; sā tu dhātuvādināṃ gṛhe
prasiddhā| āvṛtaṃ vilīnaṃ, jātavedasi agnau, aṅgāraiḥ
dagdhanirvāpitakṛṣṇavarṇakāṣṭhakhaṇḍaiḥ, gośakṛdbhiḥ śuṣkairgopurīṣaiḥ,
gavāmiti padaṃ śakṛdrasādiṣu sarpiḥparyanteṣu sambadhyate| mākṣike madhuni,
vasā śuddhamāṃsasnehaḥ| antarīkṣe tathā jale pānīye| plotabaddhaṃ
karpaṭabaddham| kecicchikyāropitaṃ pānīyamāntarīkṣaṃ kathayanti| viśoṣya
saptarātrādanantaraṃ tadañjanaṃ śoṣayitvetyarthaḥ| muktā mauktikaṃ, vidrumaṃ
pravālaṃ, kālānusārivā tagaramūlaṃ, jejjaṭastu dvitīyasārivāmāha| śuciriti
vaidyaviśeṣaṇam| āvāpya prakṣipya, yogataḥ alpamātrayā| anye tu
sauvīrāñjanādīnāṃ caturthāṃśena muktādicūrṇaṃ prakṣipyeti vyākhyānayanti|
nihitaṃ nikṣiptam| asano bījakaḥ, śātakumbhe suvarṇamaye, śārṅge
meṣaśṛṅgamaye| kecidatra sphaṭikavaidūryādibhājanapāṭhaṃ na paṭhanti; te cātra
pātrāṇāṃ tāmrarajatasuvarṇānāṃ śubhabhājanaṃ gṛhṇanti| sahasrapākavat
śaṅkhadundubhinirghoṣādinā, pūjyaṃ pūjanīyam| kṛtveti padaṃ nihitamityatra
sambandhanīyam| kecit sahasrapākavat pūjāṃ kṛtveti paṭhanti| adhṛṣyaḥ agamyaḥ|
sarvabhūtānāṃ devāsuragandharvayakṣarakṣaḥpitṛpiśācanāgānāmaṣṭānām|
‘dṛṣṭirāgavivarjitaṃ’ iti kecit paṭhanti, rāgaśabdena ‘sampaśyataḥ ṣaḍapi
ye'bhihitāstu kācā’ iti vyākhyānayanti||85-93||
kuṣṭhaṃ candanamelāśca patraṃ madhukamañjanam | meṣaśṛṅgasya puṣpāṇi vakraṃ
ratnāni sapta ca ||94|| utpalasya bṛhatyośca
padmasyāpi ca keśaram | nāgapuṣpamuśīrāṇi pippalī tutthamuttamam
||95|| kukkuṭāṇḍakapālāni dārvīṃ pathyāṃ
sarocanām | maricānyakṣamajjānaṃ tulyāṃ ca gṛhagopikām
||96|| kṛtvā sūkṣmaṃ tataścūrṇaṃ
nyasedabhyarcya pūrvavat | etadbhadrodayaṃ nāma sadaivārhati bhūmipaḥ
||97||
kuṣṭhamityādi| vakraṃ tagaraṃ, ratnāni sapta
padmarāgamarakatanīlavavaidūryamuktāpravālahemāni| utpalasya nīlotpalasya,
puṣpāṇi kusumāni, bṛhatyoḥ kaṇṭakārīdvayasyāpi kusumāni, tutthamuttamaṃ
mayūragrīvākhyaṃ, kecit tutthaṃ kharparikātutthaṃ, uttamaṃ
mayūragrīvākhyatutthamiti vyākhyānayanti, gṛhagopikā gṛhagodhikā,
gṛhakāriketyanye| nyaset śubhe bhājane prakṣipet| abhyarcya
śaṅkhadundubhinirghoṣādinā pūjāṃ kṛtvā| pūrvavat yādṛgguṇaṃ pūrvāñjanaṃ
tādṛgguṇametadapi syādityarthaḥ| anye tu pūrvavat
śaṅkhadundubhinirghoṣādinā'bhyarcyetyāhuḥ| bhadrodayaṃ bhadrasya kalyāṇasya
udayo lābho yasmāttattathā; anye tu bhadra udayo yasyetyāhuḥ||94-97||
vakraṃ samaricaṃ caiva māṃsīṃ śaileyameva ca | tulyāṃśāni samānaistaiḥ
samagraiśca manaḥśilā ||98|| patrasya
bhāgāścatvāro dviguṇaṃ sarvato'ñjanam | tāvacca yaṣṭīmadhukaṃ
pūrvavaccaitadañjanam ||99||
vakramityādi| samānaistaiḥ samagraiśca manaḥśileti samabhāgaiḥ sarvadravyaiḥ
samā manaḥśiletyarthaḥ| patrasya bhāgāścatvāra iti ādyadravyāt patrakasya
catvāro bhāgāḥ| dviguṇaṃ sarvato'ñjanaṃ sarvasmādeva
samuditāñjanacūrṇāddviguṇaṃ sauvīrāñjanam; anye tu añjanaśabdena
srotojarasāñjanamāhuḥ| tāvacca yaṣṭīmadhukaṃ sauvīrāñjanapramāṇaṃ
yaṣṭīmadhukamityarthaḥ| anye tu sarvadravyasamaṃ yaṣṭīmadhukamicchanti|
pūrvavat pūrvamaṣṭau bhāgānañjanasyeti yaduktamañjanaṃ tattulyametadapyañjanaṃ
phalaśrutyā śaṅkhādidhvanipūjanena bhājanasthāpanena ca| asyāgre
keciduśīrādyañjanaṃ paṭhanti, taccābhāvānna likhitam||98-99||
manaḥśilāṃ devakāṣṭhaṃ rajanyau triphaloṣaṇam |
lākṣālaśunamañjiṣṭhāsaindhavailāḥ samākṣikāḥ
||100|| rodhraṃ sāvarakaṃ cūrṇamāyasaṃ
tāmrameva ca | kālānusārivāṃ caiva kukkuṭāṇḍadalāni ca
||101|| tulyāni payasā piṣṭvā guṭikāṃ
kārayedbudhaḥ | kaṇḍūtimiraśuklārmaraktarājyupaśāntaye
||102||
manaḥśiletyādi| ūṣaṇaṃ maricam||100-102||
kāṃsyāpamārjanamasī madhukaṃ saindhavaṃ tathā | eraṇḍamūlaṃ ca samaṃ
bṛhatyaṃśadvayānvitam ||103|| ājena payasā
piṣṭvā tāmrapātraṃ pralepayet | saptakṛtvastu tā vartyaśchāyāśuṣkā rujāpahāḥ
||104||
kāṃsyāpamārjanamasītyādi| kāṃsyāpamārjanamasī
kāṃsyāpamārjanasyollekhananīlikā, nataṃ tagaramūlaṃ, bṛhatyaṃśadvayānvitaṃ
bṛhatīphalayorbṛhatīmūlayorvā ādyadravyādyadaṃśadvayaṃ tena samanvitam||103-104||
pathyātutthakayaṣṭyāhvaistulyairmaricaṣoḍaśā | pathyā sarvavikāreṣu vartiḥ
śītāmbupeṣitā ||105||
pathyātutthaketyādi| maricasya ṣoḍaśabhāgo yasyāḥ sā maricaṣoḍaśā vartiḥ|
pathyā hitā||105||
rasakriyāvidhānena yathoktavidhikovidaḥ | piṇḍāñjanāni kurvīta
yathāyogamatandritaḥ ||106||
sā punaḥ śuṣkā vartirañjane'vacāryamāṇā nayane kṣatādijananītyāśaṅkya tasyāḥ
prayogamāha- rasakriyāvidhānenetyādi| rasakriyāvidhānena rasakriyāyā
yadvidhānaṃ nātitanu nātighanaṃ śalākopalepakṣamamaṅgulyupalepakṣamaṃ vā
tenetyarthaḥ| piṇḍāñjanāni vartyañjanāni śilāpaṭṭakaghṛṣṭāni piṣṭāni vā|
etenaitaduktaṃ- na kadācidapi śuṣkavartyā nayanamañjyāditi tātparyārthaḥ|
yathāyogamiti yathā nayane kṣatādayo na bhaveyurityarthaḥ| atandritaḥ
analasaḥ| kecidamuṃ ślokamanyathā vyākhyānayanti, tacca vistarabhayānna
likhitam||106||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre kriyākalpo
nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ ||18||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālakyatantre'ṣṭādaśo'dhyāyaḥ||18||