athāto nayanābhighātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
kriyākalpānantaraṃ śārīradoṣanimittānāṃ
nayanāmayānāmuktatvādbāhyanimittasyāvaśiṣṭatvāccikitsārthaṃ
nayanābhighātapratiṣedhādhyāyārambho yukta ityata āha- athāta ityādi|
abhighātaśabdenātrābhighātajanitā vedanādayaḥ, teṣāṃ pratiṣedhaścikitsitam| sa
cābhighāto mūrtena daṇḍādinā amūrtena bhayaśokādinā vā||1-2||
abhyāhate tu nayane bahudhā narāṇāṃ saṃrambharāgatumulāsu rujāsu dhīmān |
nasyāsyalepapariṣecanatarpaṇādyamuktaṃ punaḥ kṣatajapittajaśūlapathyam
||3|| dṛṣṭiprasādajananaṃ vidhimāśu kuryāt
snigdhairhimaiśca madhuraiśca tathā prayogaiḥ |4|
tamevābhighātaṃ mūrtadaṇḍādijaṃ cikitsābhedayoginaṃ darśayannāha- abhyāhate
ityādi| narāṇāṃ bahudhā abhyāhate nayane sati saṃrambharāgatumulāsu rujāsu
nasyāsyalepādyaṃ karma kṣatajapittajaśūlapathyaṃ yaduktaṃ tathā
snigdhādibhirdṛṣṭiprasādajananaṃ vidhiṃ dhīmānāśu kuryāditi piṇḍārthaḥ|
bahudhā bahuprakāram| tathā ca videhaḥ,- “tīkṣṇāñjanātiparikliṣṭeṣu netreṣu
vātātapadhūmarajavyāpārakīṭamakṣikāmaśakasparśādibhirabhihateṣu
salilakrīḍājāgaraṇalaṅghanāplutābhidruteṣu śrāntaklānteṣu bhayārditeṣu
divākarāgnicandragrahanakṣatrakramaṇakarmavividharūpaprekṣaṇādyabhihateṣu
durbaleṣu netreṣu rāgadāhatodaśophapākagharṣādivedanāsu”- iti|
saṃrambharāgābhyāṃ tumulāḥ saṅkulāḥ saṃrambharāgatumulāstāsu| anye tu
saṃrambhaśca rāgaśca tumulaśca saṃrambharāgatumulāstāsu; tumulāḥ pracaṇḍāḥ,
saṃrambhaḥ śvayathuḥ, ityarthaṃ vadanti| kṣatajapittajaśūlapathyamiti
raktābhiṣyandahitaṃ pittābhiṣyandahitaṃ cetyarthaḥ| anye tu abhighātajo hi
vāyuḥ śoṇitapittaṃ dūṣayan tābhyāmevāvṛtaḥ śūlaṃ karotīti taddhitamiti
vyākhyānayanti| dṛṣṭiprasādanaṃ nayanagolakaprasādanam||3||-
svedāgnidhūmabhayaśokarujābhighātairabhyāhatāmapi tathaiva bhiṣak cikitset
||4||
‘abhyāhate tu nayane bahudhā narāṇām’ ityatra mūrtānāṃ daṇḍādīnāmabhighāte
yaccikitsitamabhihitaṃ tadeva cikitsitamamūrtānāmapi
svedādīnāmabhighāte'tidiśannāha- svedāgnidhūmabhayetyādi| tathaiva cikitset
pūrvoktaprakāreṇa cikitset| evaṃ saptāhādarvāgeva| ‘abhyāhate tu nayane’
ityatra pūrvavākye bahudhātvaṃ mūrtadaṇḍādyabhighātasya bodhyam,
ihāmūrtābhighātacikitsitamabhidhīyate||4||
sadyohate nayana eṣa vidhistadūrdhvaṃ syanderito bhavati doṣamavekṣya kāryaḥ
|5|
idānīṃ pūrvokto vidhiḥ saptāhādarvāgeva kāryastadūrdhvamanyo vidhirityāha-
sadyohata ityādi| sadyohate saptāhādarvāgevetyarthaḥ| eṣa vidhiḥ pūrvokto
vidhiḥ| tadūrdhvaṃ saptāhādūrdhvam| syanderito vātābhiṣyandokto vidhiḥ|5|-
abhyāhataṃ nayanamīṣadathāsyabāṣpasaṃsveditaṃ bhavati tannirujaṃ kṣaṇena
||5||
idānīṃ kiñcidabhyāhatanayane viśeṣacikitsitamāha- abhyāhatamityādi| āsyabāṣpaṃ
mukhaphūtkārajanitoṣmā||5||
sādhyaṃ kṣataṃ paṭalamekamubhe tu kṛcchre trīṇi kṣatāni paṭalāni vivarjayettu
| syāt piccitaṃ ca nayanaṃ hyati cāvasannaṃ srastaṃ cyutaṃ ca hatadṛk ca
bhavettu yāpyam
||6|| vistīrṇadṛṣṭitanurāgamasatpradarśi,
sādhyaṃ yathāsthitamanāviladarśanaṃ ca |7|
idānīṃ paṭalāvagāhanaviśeṣeṇābhighātasya sādhyakṛcchrasādhyāsādhyaviśeṣamāha-
sādhyaṃ kṣatamityādi| kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti| yādṛṅnayanaṃ yāpyaṃ
tādṛgāha- syāt piccitamityādi| avasannam antaḥpraviṣṭaṃ, srastaṃ śithilaṃ,
cyutam avalambitaṃ, vistīrṇaṃ maṇḍalaṃ tathā tanurāgaṃ ca yadasatpradarśi syāt
tadapi yāpyam| sādhyamāha- sādhyamityādi||6||-
prāṇoparodhavamanakṣutakaṇṭharodhairunnamyamāśu nayanaṃ yadatipraviṣṭam
||7||
atipraviṣṭanetre cikitsitamāha- prāṇoparodhetyādi| prāṇāyāmena vamanena
chikkāpravartanena tathā kaṇṭhanirodhanena vā unnamyamunnamanīyam||7||
netre vilambini vidhirvihitaḥ purastāducchiṅghanaṃ śirasi vāryavasecanaṃ ca
|8|
atinirgatanayanasya cikitsitamāha- netra ityādi| vilambini atinirgate,
vidhirvihitaḥ purastāditi ‘bhinnaṃ netrakarmaṇyamabhinnaṃ lambate tu yat’
ityādinā proktaḥ| ucchiṅghanaṃ nāsikayā vāyorantaḥpraveśanam| vāryavasecanaṃ
śītodakapariṣekaḥ|8|-
ṣaṭsaptatirnayanajā ya ime pradiṣṭā rogā bhavantyamahatāṃ mahatāṃ ca tebhyaḥ
||8||
stanyaprakopakaphamārutapittaraktairbālākṣivartmabhava eva kukūṇako'nyaḥ |9|
idānīṃ vakṣyamāṇakukūṇakena ṣaṭsaptateḥ saṅkhyādhikyamityāśaṅkyamānamāha-
ṣaṭsaptatirityādi| ya ime nayanajā rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ pradiṣṭāste'mahatāṃ
bālānāṃ tathā mahatāṃ ca bhavanti| tebhyaḥ ṣaṭsaptativikārebhyaḥ
stanyaprakopādibhirbālākṣivartmabhava eva anyaḥ kukūṇaka iti samudāyārthaḥ|
bālākṣivartmabhava eva na mahatāmakṣivartmani, anyaḥ aparaḥ| yo'sau kukūṇako
bālānāmeva bhavati, sa kaphābhiṣyande avaruddho'to na saṅkhyātirekaḥ|
‘stanyaprakopakaphamārutapittaraktaiḥ’ ityatra ‘stanyaprakopajanitaiḥ
piśitodayādvā’ ityanye paṭhanti; apare tu ‘piśitocchrayāt’ iti paṭhanti; tau
ca necchati jejjaṭaḥ||8||-
mṛdgāti netramatikaṇḍumathākṣikūṭaṃ nāsālalāṭamapi tena śiśuḥ sa nityam
||9|| sūryaprabhāṃ na sahate sravati
prabaddhaṃ, tasyāharedrudhiramāśu vinirlikhecca | kṣaudrāyutaiśca kaṭubhiḥ
pratisārayettu mātuḥ śiśorabhihitaṃ ca vidhiṃ vidadhyāt
||10||
idānīṃ tasya kukūṇakasya lakṣaṇamāha- mṛdgātītyādi| nāsālalāṭamapi mṛdgāti|
prabaddhaṃ nirantaram| kukūṇakasya sādhanamāha- tasyāharedrudhiramityādi|
āharedrudhiraṃ jalaukobhiḥ, vinirlikhet śephālikāpatraiḥ| kaṭubhiḥ
trikaṭukādibhiḥ| idānīṃ bālasyauṣadhākṣamatvānmāturevauṣadhamāha- māturityādi|
yaḥ stanyarogacikitsite ‘stanye gate vikṛtimāśu bhiṣak’ ityādividhirabhihitaḥ,
taṃ śiśoryā jananī tasyā vidadhyāditi piṇḍārthaḥ| anye tu dvayorevābhihitaṃ
vidhimicchanti||9-10||
taṃ vāmayettu madhusaindhavasamprayuktaiḥ pītaṃ payaḥ khalu phalaiḥ
kharamañjarīṇām
||11||
syātpippalīlavaṇamākṣikasaṃyutairvā... |12|
idānīṃ kṣīrapasya bālasya stanyasātmyatvāt stanyayuktameva vamanaṃ
nirdiśannāha- taṃ vāmayedityādi| madhusaindhavasaṃyutaiḥ kharamañjarīṇāṃ
phalaiḥ saha payaḥ stanyaṃ pītaṃ taṃ bālaṃ vāmayediti sambandhaḥ|
kharamañjarīṇāṃ phalaiḥ apāmārgaphalacūrṇaiḥ| syādityādi|
pippalīsaindhavādiyutairvā kharamañjarīṇāṃ phalacūrṇaiḥ saha stanyaṃ pītaṃ
vamanakṛdbhavedityarthaḥ||11||-
... nainaṃ vamantamapi vāmayituṃ yateta |12|
idānīmutkṛṣṭadoṣatvāt svayaṃ vamantaṃ bālakaṃ vamanayogaṃ dattvā na
vāmayedityāha- nainamityādi| enamutkliṣṭadoṣatvātsvayameva vamantaṃ
vāmayitumanyaprakāreṇa vāmayituṃ na yateta yatnaṃ na kurvīta,
vamanātiyogabhayāt|12|-
dattvā vacāmaśanadugdhabhuje prayojyamūrdhvaṃ tataḥ phalayutaṃ vamanaṃ
vidhijñaiḥ ||12||
kṣīrānnādasya tathā'nnādasya ca vamanamāha- dattvā vacāmityādi|
aśanadugdhabhuje kṣīrānnādāya pūrvoktameva vamanaṃ vacāṃ dattvā prayojyam| ata
ūrdhvaṃ kṣīrānnāvasthāto'nantaramannādasya madanaphalayutaṃ pūrvoktameva
vamanaṃ sakṣīramakṣīraṃ vā yojyam||12||
jambvāmradhātryaṇudalaiḥ paridhāvanārthaṃ kāryaṃ kaṣāyamavasecanameva cāpi
|13|
idānīṃ kukūṇake vartmanaḥ prakṣālanapariṣekārthaṃ kaṣāyamāha-
jambvāmradhātryaṇudalairityādi| dhātrī āmalakī, aṇuḥ aśmantakaḥ,
paridhāvanārthaṃ prakṣālanārthaṃ, pariṣecanaṃ pariṣeka ityarthaḥ|13|-
āścyotane ca hitamatra ghṛtaṃ guḍūcīsiddhaṃ tathā''hurapi ca triphalāvipakvam
||13||
prakṣālanapariṣekāvabhidhāya pūraṇārthamakalkaghṛtadvayamāha- āścyotane
ityādi| āścyotane akṣipūraṇe| atra kukūṇake guḍūcīsvarasena ghṛtacaturguṇena
pakvaṃ, idamekamañjanaṃ; triphalākvāthena pakvaṃ, etacca dvitīyam||13||
nepālajāmaricaśaṅkharasāñjanāni sindhuprasūtaguḍamākṣikasaṃyutāni |
syādañjanaṃ, madhurasāmadhukāmrakairvā ... |14|
adhunā kukūṇake'ñjanamāha- nepālajetyādi| nepālajā manaḥśilā| sindhuprasūtaṃ
saindhavam| aparamañjanamāha- syādañjanamityādi| madhurasā mūrvā|
etairmūrvādibhistribhirvā'ñjanaṃ syāt|14|-
... kṛṣṇāyasaṃ ghṛtapayo madhu vā'pi dagdham
||14||
cūrṇāñjanamāha- kṛṣṇāyasamityādi| kṛṣṇāyasaṃ kṛṣṇalohacūrṇam| etat
kṛṣṇalohādikaṃ cāntardhūmadagdhaṃ cūrṇāñjanaṃ bhavet| tathā ca videhaḥ,-
“lauhacūrṇaṃ ca sarpiśca madhu kṣīraṃ ca dāhayet|| etaccūrṇāñjanaṃ piṣṭaṃ
kumārāṇāṃ kukūṇake”- iti||14||
vyoṣaṃ palāṇḍu madhukaṃ lavaṇottamaṃ ca lākṣāṃ ca gaurikayutāṃ guṭikāñjanaṃ vā
| nimbacchadaṃ madhukadārvi satāmralodhramicchanti cātra
bhiṣajo'ñjanamaṃśatulyam ||15||
guṭikāñjanamāha- vyoṣamityādi| palāṇḍuḥ laśunabhedaḥ, madhukaṃ yaṣṭīmadhu,
lavaṇottamaṃ saindhavam| guṭikāñjanaṃ vartyañjanam| aparamapi vartyañjanamāha-
nimbacchadamityādi| dārvī haridrādvayaṃ; videhadarśanāt| atra kukūṇake
añjanamityatra guṭikāśabdo lupto draṣṭavyaḥ; tena guṭikāñjanamityarthaḥ|
aṃśatulyaṃ nimbacchadādikaṃ samabhāgamityarthaḥ||15||
srotojaśaṅkhadadhisaindhavamardhapakṣaṃ śukraṃ śiśornudati bhāvitamañjanena |
syande kaphadabhihitaṃ kramamācarecca bālasya rogakuśalo'kṣigadaṃ jighāṃsuḥ
||16||
idānīṃ kukūṇakaprasaṅgena bālānāṃ śukralekhanārthamañjanamāha- srotojetyādi|
asyāñjanasya kalpanāṃ videhadarśanena vṛddhavaidyā āhuḥ| tadyathā- gavyena
dadhnā piṣṭābhyāṃ śaṅkhasaindhavābhyāṃ srotojaṃ rasāñjanamardhapakṣaṃ
sārdhasaptarātramasakṛllepayet; tato'nantaraṃ tatsrotojaṃ rasāñjanaṃ piṣṭvā
vartiḥ kāryā, sā añjanena śiśoḥ śukraṃ nudati sphoṭayatītyarthaḥ| kecit
srotoñjanaśabdena sauvīrāñjanamāhuḥ| kecit ‘śukraṃ śiśornudati
bhāvitamañjanena’ ityatra ‘ābhāvitaṃ śiśukaroganudañjanena’ iti paṭhanti| anye
tu ‘brāhmīrasena paribhāvitamañjanārthaṃ’ iti paṭhanti, tannecchati gayī|
pūrvoktamevauṣadhaṃ śukre'tidiśannāha- syande kaphādabhihitamityādi| kaphādyaḥ
syandastatra syande yaḥ kramo'bhihitastaṃ kramaṃ bālasyākṣigadaṃ
jighāṃsuryogakuśalo vaidya ācaret kuryāditi sambandhaḥ; jighāṃsuḥ
hantumicchuḥ| kecit ‘syande kaphādabhihitaṃ kramaṃ’ ityatra ‘syandakramaṃ
kaphavināśanamācarecca’ iti paṭhanti| bālasya kaphādhikyāt kaphasyandakramaṃ
vidadhyāt| ācarecceti cakāro bhinnakrame, sa
1
ca kaphavināśanamityatra draṣṭavyaḥ; tato'nyamapyavasthākupitaṃ vātaṃ pittaṃ
raktaṃ cānubandhabhūtamihoktamavekṣya vātapittasyandānukramaṃ
raktābhiṣyandakramaṃ cāvekṣya yathādoṣaṃ yogamupayojayediti
vyākhyānayanti||16||
samudra iva gambhīraṃ naiva śakyaṃ cikitsitam | vaktuṃ niravaśeṣeṇa
ślokānāmayutairapi ||17|| sahasrairapi vā,
proktamarthamalpamatirnaraḥ | tarkagranthārtharahito naiva gṛhṇātyapaṇḍitaḥ
||18||
kutaḥ punaḥ sa kramo'vasthāviśeṣeṇa svagranthe ācāryeṇa na nibaddha ityāha-
samudra iva gambhīramityādi| samudra iva gambhīraṃ cikitsitaṃ ślokānāṃ
sahasrairapyayutairniravaśeṣeṇa vaktuṃ naiva śakyamityarthaḥ; ślokānāṃ
sahastairapyayutaiḥ ślokakoṭyā'pītyarthaḥ| yadi ślokakoṭyā vaktuṃ na śakyate
tarhi kiṃ granthakarturaśaktirityāśaṅkamānamāha- proktamityādi|
alpamatirapaṇḍito naro yatastarkagranthārtharahito'taḥ ślokakoṭyoktamapyarthaṃ
naiva gṛhṇātīti sambandhaḥ; tarkagranthārtharahitastarkeṇohena yo granthārthaḥ
śāstrārthastena rahita ityarthaḥ||17-18||
tadidaṃ bahugūḍhārthaṃ cikitsābījamīritam | kuśalenābhipannaṃ
tadbahudhā'bhiprarohati
||19|| tasmānmatimatā nityaṃ
nānāśāstrārthadarśinā | sarvamūhyamagādhārthaṃ śāstramāgamabuddhinā
||20||
tadidamityādi| yasmānniravaśeṣeṇa rogāvasthānantyāccikitsitasya
vaktumaśakyatvaṃ, śakyatve vā nirūpaṇasya niṣphalatā, tasmāt kāraṇādidaṃ
bahugūḍhārthaṃ cikitsāyā bījamīritamiti samudāyārthaḥ| tadeva cikitsābījaṃ
kuśalena jñātamanekadhā prarohatītyāha- kuśalenetyādi| kuśalenāvasthāvidā
vaidyenābhipannamadhigataṃ tadbahudhā'bhiprarohati| cikitsābījamiti bījamiva
bījaṃ, yathaikaṃ bījaṃ subhūmau nikṣiptaṃ mūlakāṇḍaśākhāpallavādinā'nekadhā
prarohati tathedamapīti cikitsābījamityarthaḥ| yasmāt kuśalenādhigataṃ
cikitsābījamanekadhā prarohati tasmāt kāraṇānmatimatā nityaṃ
nānāśāstrārthadarśinā āgamabuddhinā vaidyena sarvamagādhārthaṃ śāstraṃ
nityamūhyamiti sambandhaḥ| nānāśāstrāṇi śālākyāni| āgamaḥ āptānāṃ śāstraṃ;
tathā coktaṃ,- “siddhaṃ siddhaiḥ pramāṇaistu hitaṃ cātra paratra ca| āgamaḥ
śāstramāptānāmāptāstattvārthadarśinaḥ”- iti||19-20||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre
nayanābhighātacikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ
||19||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre ekonaviṃśo'dhyāyaḥ||19||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tena’ iti pā. ↩