athātaḥ karṇagatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
indriyagatarogasāmānyācchravaṇagatarogavijñānīyārambho yukta ityata āha-
athāta ityādi| gataśabda āśritaparyāyaḥ||1-2||
karṇaśūlaṃ praṇādaśca bādhiryaṃ kṣveḍa eva ca | karṇasrāvaḥ karṇakaṇḍūḥ
karṇavarcastathaiva ca
||3|| kṛmikarṇapratināhau
vidradhirdvividhastathā | karṇapākaḥ pūtikarṇastathaivārśaścaturvidham
||4|| karṇārbudaṃ saptavidhaṃ śophaścāpi
caturvidhaḥ | ete karṇagatā rogā aṣṭāviṃśatirīritāḥ
||5||
tāneva karṇagatarogānnāmabhiḥ saṅkhyayā cāha- karṇaśūlamityādi| karṇaśūlasya
kaṣṭasādhyatvāt prāgeva nirdeśaḥ| vidradhirdvividhaḥ- doṣavidradhiḥ
kṣatavidradhiśca; arśaścaturvidhaṃ- vātapittakaphasannipātaiḥ; arbudaṃ
saptavidhaṃ- vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā ca,
saptamaṃ śālākyatantre; śophaścaturvidhaḥ- vātapittakaphasannipātaiḥ|
saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāmaṣṭāviṃśatiriti bhūyaḥ saṅkhyākaraṇaṃ
niyamārthaṃ, tena ca videhasaṅkhyayā adhikatvaṃ mā bhūdityarthaḥ||3-5||
samīraṇaḥ śrotragato'nyathācaraḥ samantataḥ śūlamatīva karṇayoḥ | karoti
doṣaiśca yathāsvamāvṛtaḥ sa karṇaśūlaḥ kathito durācaraḥ
||6||
karṇaśūlamāha- samīraṇa ityādi| anyathācara iti vimārgagaḥ| samantataḥ
śūlamatīva karṇayoḥ karotīti sambandhanīyam| doṣaiḥ kaphapittaraktaiḥ, anye tu
vāyoreva vāyvantarāvaraṇādbahuvacanaṃ samarthayanti| svasya svasya doṣasya
anatikrameṇa yathāsvam| durācaro duḥkhenopacaryata ityarthaḥ| anye ‘durāsada’
iti paṭhanti, durvāra iti vyākhyānayanti| yadyapi
śūlabādhiryavidradhyarśorbudaśophāḥ prāṅnirdiṣṭāstathā'pi
karṇarogasaṅgrahārthaṃ sādhyāsādhyavibhāgārthaṃ ca punarnirdiṣṭāḥ; śūlastu
vātavyādhinidāne kevalavātaja uktaḥ atra punardoṣairāvṛta iti na
paunaruktyam||6||
yadā tu nāḍīṣu vimārgamāgataḥ sa eva śabdābhivahāsu tiṣṭhati | śṛṇoti śabdān
vividhāṃstadā naraḥ praṇādamenaṃ kathayanti cāmayam
||7||
karṇanādamāha- yadā tu nāḍīṣvityādi| vimārgamāgataḥ viruddhamārgaṃ prāptaḥ,
vimārgo'tra śira eva, vimārgagaḥ tiryaggo yadā tiṣṭhati, (sa evetyevaśabdena
kaphādyāvaraṇāvṛtaḥ| anye tu śabdavahāsu nāḍīṣu sa eva vāyurvimārgago yadā
niruddhyati)
1
tadā vividhān śabdān naraḥ śṛṇotīti vyākhyānayanti| asya
rogasyāpīḍākaratvādarogatvaṃ mā bhūditi dyotanārthamāmayavacanam||7||
sa eva śabdānuvahā yadā sirāḥ kaphānuyāto vyanusṛtya tiṣṭhati | tadā
narasyāpratikārasevino bhavettu bādhiryamasaṃśayaṃ khalu
||8||
bādhiryamāha- sa eva śabdānuvahā ityādi| sa eva śuddho vāyuḥ kaphānuyātaḥ
kaphānugataḥ| sa evetyatrāpiśabdo lupto draṣṭavyaḥ, tena na kevalaṃ śuddho
vāyuḥ śleṣmānvito'pi vetyarthaḥ| vyanusṛtya vividhamārgamāvṛtya|
apratikārasevinaḥ cikitsāmakurvataḥ||8||
śramāt kṣayādrūkṣakaṣāyabhojanāt samīraṇaḥ śabdapathe pratiṣṭhitaḥ |
viriktaśīrṣasya ca śītasevinaḥ karoti hi kṣveḍamatīva karṇayoḥ
||9||
karṇakṣveḍamāha- śramādityādi| kṣayo dhātukṣayaḥ| kṣveḍaḥ śabdaḥ| karṇanādaḥ
kevalavātārabdho nānāvidhaśabdānvitaḥ, karṇakṣveḍastu doṣasaṃsṛṣṭavātārabdho
vaṃśaghoṣānukāriśabdānvitaḥ| tathā ca videhaḥ,- “mārutaḥ kaphavātābhyāṃ
saṃsṛṣṭaḥ śoṇitena ca| karṇakṣveḍanaṃ sañjanayet kṣveḍanaṃ veṇughoṣavat”- iti;
eṣa karṇanādakṣveḍayorbhedaḥ||9||
śirobhighātādathavā nimajjato jale prapākādathavā'pi vidradheḥ | sravettu
pūyaṃ śravaṇo'nilāvṛtaḥ sa karṇasaṃsrāva iti prakīrtitaḥ
||10||
karṇasrāvamāha- śirobhighātādityādi| vidradheḥ karṇavidradheḥ||10||
kaphena kaṇḍūḥ pracitena karṇayorbhṛśaṃ bhavet srotasi karṇasañjñite |11|
karṇakaṇḍūmāha- kaphenetyādi| karṇayoḥ pracitena sañcitena śleṣmaṇā
karṇasrotasi bhṛśamatyarthaṃ kaṇḍūrbhavediti sambandhaḥ|11|-
viśoṣite śleṣmaṇi pittatejasā nṛṇāṃ bhavet srotasi karṇagūthakaḥ
||11||
karṇagūthakamāha- viśoṣita ityādi| srotasi sañcite śleṣmaṇi pittatejasā
viśoṣite sati karṇagūthako bhavediti sambandhaḥ||11||
sa karṇaviṭko dravatāṃ yadā gato vilāyito ghrāṇamukhaṃ prapadyate | tadā sa
karṇapratināhasañjñito bhavedvikāraḥ śiraso'bhitāpanaḥ
||12||
karṇapratināhamāha- sa karṇetyādi| vilayanaṃ punaḥ snehasvedābhyām|
kaphamārutābhyāṃ sannipātena vā videhoktatvāt| śiraso'bhitāpanaḥ
sakalaśirovikārakārītyarthaḥ||12||
yadā tu mūrcchantyathavā'pi jantavaḥ sṛjantyapatyānyathavā'pi makṣikāḥ |
tadañjanatvācchravaṇo nirucyate bhiṣagbhirādyaiḥ kṛmikarṇako gadaḥ
||13||
kṛmikarṇamāha- yadetyādi| mūrcchanti patanti| jantavo māṃsakothajāḥ kṛmayaḥ|
apatyāni sūkṣmakṛmīn| makṣikā mambhaṇākhyā nīlamakṣikāḥ| tadañjanatvādityādi|
ādyairbhiṣagbhistadañjanatvācchravaṇaḥ kṛmikarṇako nirukta iti sambandhaḥ|
tadañjanatvāt kṛmilakṣaṇatvāt| ādyairbhiṣagbhiḥ videhādibhiḥ| ayaṃ rogaḥ
sānnipātikaḥ, videhaproktatvāt||13||
kṣatābhighātaprabhavastu vidradhirbhavettathā doṣakṛto'paraḥ punaḥ |
saraktapītāruṇamasramāsravet pratodadhūmāyanadāhacoṣavān
||14||
karṇavidradhimāha- kṣatābhighātaprabhava ityādi| kṣatābhighātaprabhavastu
vidradhirbhavediti chedaḥ| etena kṣatavidradhirdarśitaḥ| doṣakṛto'paraḥ
doṣajanito dvitīyo vidradhiḥ| etena doṣajo darśitaḥ| sa caturvidhaḥ|
kṣatavidradherlakṣaṇamāha- saraktapītāruṇamityādi| asraṃ raktam| dhūmāyanaṃ
dhūmodvamanamiva vedanāviśeṣaḥ| coṣavān ācūṣyata iva| doṣavidradherlakṣaṇaṃ
doṣaliṅgaireva jñātavyam| saraktapittāruṇetyādinā karṇapākalakṣaṇamuktamiti
kecit kathayanti; tacca mahyaṃ na rocate, yato jejjaṭādīnāmīdṛśo'bhiprāyo
nāsti||14||
bhavet prapākaḥ khalu pittakopato vikothavikledakaraśca karṇayoḥ |15|
karṇapākalakṣaṇamāha- bhavet prapāka ityādi|15|-
sthite kaphe srotasi pittatejasā vilāyyamāne bhṛśasampratāpavān
||15|| avedano vā'pyathavā savedano ghanaṃ
sravet pūti ca pūtikarṇakaḥ |16|
pūtikarṇamāha- sthita ityādi| ghanaṃ nirantaraṃ vāraṃvāramityarthaḥ| anye
ghanamiti pūyasya viśeṣaṇamāhuḥ| pūti pūyam||15||-
pradiṣṭaliṅgānyaraśāṃsi tattvatastathaiva śophārbudaliṅgamīritam | mayā
purastāt prasamīkṣya yojayedihaiva tāvat prayato bhiṣagvaraḥ
||16||
arśaḥśophārbudānyāha- pradiṣṭetyādi| śophārbudaliṅgaṃ śophasya arbudasya ca
lakṣaṇamityarthaḥ| tattvataḥ paramārthataḥ| prasamīkṣya jñātvā| prayogajño
vaidyaḥ||16||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre karṇagatarogavijñānīyo
nāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ ||20||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre viṃśo'dhyāyaḥ||20||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩