athātaḥ karṇagatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi| pratiṣedhaḥ cikitsitam||1-2||
sāmānyaṃ karṇarodheṣu ghṛtapānaṃ rasāyanam | avyāyāmo'śiraḥsnānaṃ
brahmacaryamakatthanam ||3||
karṇarogāṇāṃ sāmānyaṃ cikitsitamāha- sāmānyamityādi| ghṛtapānamatra
ūrdhvabhaktikam| aśiraḥsnānaṃ na śiraḥsnānamityarthaḥ| akatthanam abhāṣaṇam|
rasāyanamityatra ‘rasāśanam’ iti kecit paṭhanti, māṃsarasena saha bhojanamiti
vyākhyānayanti||3||
karṇaśūle praṇāde ca bādhiryakṣveḍayorapi | caturṇāmapi rogāṇāṃ sāmānyaṃ
bheṣajaṃ viduḥ ||4||
vātajānāṃ caturṇāṃ karṇaśūlādīnāmekahetutvādekāmeva cikitsāmāha- karṇaśūla
ityādi||4||
snigdhaṃ vātaharaiḥ svedairnaraṃ snehavirecitam |
nāḍīsvedairupacaretpiṇḍasvedaistathaiva ca
||5||
kiṃ tat sāmānyaṃ cikitsitamityāha- snigdhamityādi| snigdhaṃ
snehapānenābhyaṅgena ca| snehavirecitam eraṇḍatailādibhiḥ| svedādhyāye
vyāmārdhamātretyādinā nāḍīsvedaḥ proktaḥ; piṇḍasvedaḥ kṛśarāpāyasādibhiḥ||5||
bilvairaṇḍārkavarṣābhūdadhitthonmattaśigrubhiḥ | bastagandhāśvagandhābhyāṃ
tarkārīyavaveṇubhiḥ
||6|| āranālaśṛtairebhirnāḍīsvedaḥ
prayojitaḥ | kaphavātasamutthānaṃ karṇaśūlaṃ nirasyati
||7||
nāḍīsvedopayogidravyāṇyāha- bilvetyādi| varṣābhūḥ śvetapunarnavā, dadhitthaḥ
kapitthaḥ, unmatto dhattūrakaḥ, śigruḥ śobhāñjanakaḥ, viṭapaśākamanye|
bastagandhā bobayikā| tarkārī araṇikā, yavaveṇubhiriti veṇuyavaḥ annajātiḥ|
bilvairaṇḍādibhiḥ āranālasiddhaiḥ kevalavātārabdhe kaphāvṛtavātārabdhe ca
karṇaśūle svedaḥ prayojyaḥ; paraṃ kevalavātaje śūle snehapūrvaḥ svedaḥ,
kaphāvṛte punaḥ rūkṣaḥ sveda iti||6-7||
mīnakukkuṭalāvānāṃ māṃsajaiḥ payasā'pi vā | piṇḍaiḥ svedaṃ ca kurvīta
karṇaśūlanivāraṇam ||8||
piṇḍasvedopayogidravyāṇyāha- mīnakukkuṭalāvānāmityādi| payasā'pi veti
ghanībhūtakṣīrapiṇḍenetyarthaḥ| etairmīnādibhirmāṃsapiṇḍaiḥ pṛthak samastairvā
svedaḥ kāryaḥ||8||
aśvatthapatrakhallaṃ vā vidhāya bahupatrakam | tadaṅgāraiḥ susampūrṇaṃ
nidadhyācchravaṇopari ||9|| yattailaṃ
cyavate tasmāt khallādaṅgāratāpitāt | tat prāptaṃ śravaṇasrotaḥ sadyo gṛhṇāti
vedanām ||10||
śuddhavātaje śūle snehaviśeṣasvedamuddiśannāha- aśvatthapatretyādi| khallamiti
dvikarṇikākāramityarthaḥ| abhyajya tailena ghṛtena vā,
sātyakividehaproktatvāt||9-10||
kṣaumaguggulvagurubhiḥ saghṛtairdhūpayecca tam | bhaktopari hitaṃ
sarpirbastikarma ca pūjitam ||11||
karṇasvedasya paścātkarmāha- kṣaumetyādi| kṣaumam atasīvastraṃ, bastiratra
śirobastiḥ||11||
niranno niśi tatsarpiḥ pītvopari pibet payaḥ | mūrdhabastiṣu nasye ca mastiṣke
pariṣecane ||12|| śatapākaṃ balātailaṃ
praśastaṃ cāpi bhojane |13|
idānīṃ nirannasya sāyameva
1
koṣṇaṃ payo nirdiśannāha- niranna ityādi| nirannaḥ puruṣaḥ| niśi koṣṇaṃ
payo'nupānaṃ ca sarpiḥ pibet| mūrdhetyādi| mastiṣkaḥ śirobastiviśeṣaḥ, sa ca
snehapicuplotādinā'vacāryate| śatapākaṃ vātavyādhipaṭhitam| balātailaṃ
mūḍhagarbhoktaṃ, anye tu balātailameva śatapākaṃ kṛtvopayujyata iti
vyākhyānayanti||12||-
kaṇṭakārīmajākṣīre paktvā kṣīreṇa tena ca
||13|| vipacet kukkuṭavasāṃ
karṇayostatprapūraṇam |14|
kaṇṭakārīmityādi| kaṇṭakārī catuṣpalapramāṇā, tadaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ,
kṣīrāccaturguṇamudakaṃ dattvā vipacet, tena kṣīreṇa kukkuṭavasāṃ
kuḍavāpramāṇāṃ pacet, tatkarṇayoḥ prapūraṇam||13||-
taṇḍulīyakamūlāni phalamaṅkolajaṃ tathā
||14|| ahiṃsrākendukānmūlaṃ saralaṃ devadāru
ca | laśunaṃ śṛṅgaveraṃ ca tathā vaṃśāvalekhanam
||15|| kalkaireṣāṃ tathā'mlaiśca pacet
snehaṃ caturvidham | vedanāyāḥ praśāntyarthaṃ hitaṃ tatkarṇapūraṇam
||16||
aparamapi pūraṇamāha- taṇḍulīyaketyādi| vaṃśāvalekhanaṃ vaṃśāccholanam| kalko
dṛṣadi peṣitaḥ, sa cādravaḥ, sa cāṣṭapalapramāṇaḥ, amlaiḥ
dadhitakrasurācukramātuluṅgarasaiḥ pratyekamaṣṭāviṃśatyadhikaśatapramāṇaiḥ,
snehaścaturvidhaḥ sarpistailavasāmajjasañjño dvātriṃśatpalapramāṇaḥ||14-16||
laśunārdrakaśigrūṇāṃ muraṅgyā mūlakasya ca | kadalyāḥ svarasaḥ śreṣṭhaḥ
kaduṣṇaḥ karṇapūraṇe ||17|| śṛṅgaverarasaḥ
kṣaudraṃ saindhavaṃ tailameva ca | kaduṣṇaṃ karṇayordeyametadvā vedanāpaham
||18||
laśunārdraketyādi| śigruḥ madhuśigruḥ, muraṅgī dvitīyaḥ śobhāñjanakaḥ, kaduṣṇa
īṣaduṣṇaḥ| eteṣāṃ laśunādīnāṃ ṣaṇṇāṃ svarasā vyastāḥ samastā vā karṇapūraṇe
deyāḥ||17-18||
vaṃśāvalekhanāyukte mūtre cājāvike bhiṣak | sarpiḥ pacettena karṇaṃ pūrayet
karṇaśūlinaḥ ||19||
vaṃśetyādi| ‘mūtre cājāvike bhiṣak’ ityatra tantrāntaradarśanādviparyayeṇa
sarpiḥpākaḥ kartavyaḥ; tena pūrvamāvike mūtre sarpiḥ paktavyaṃ, paścādāja iti|
anye tu pūrvamāvikamūtrapakvena sarpiṣā karṇapūraṇaṃ, paścādājena mūtreṇeti
viparyayaṃ vyākhyānayanti| kecit sarpiḥ pacedityatra tailaṃ pacediti paṭhanti;
tanna, sarvanibandhaiḥ parihṛtatvāt||19||
mahataḥ pañcamūlasya kāṇḍamaṣṭādaśāṅgulam | kṣaumeṇāveṣṭya saṃsicya
tailenādīpayettataḥ ||20|| yattailaṃ cyavate
tebhyo dhṛtebhyo bhājanopari | jñeyaṃ taddīpikātailaṃ sadyo gṛhṇāti vedanām
||21||
dīpikātailamāha- mahata ityādi| kāṇḍaṃ khaṇḍaṃ, kṣaumeṇa atasīvastreṇa,
āveṣṭya ‘tribhāgam’ iti śeṣaḥ| ghṛtebhyo ‘adhomukham’ iti śeṣaḥ| gṛhṇāti
apaharati||20-21||
kuryādevaṃ bhadrakāṣṭhe kuṣṭhe kāṣṭhe ca sārale | matimān dīpikātailaṃ
karṇaśūlanibarhaṇam ||22||
kuryādevamityādi| cakārādagurvairaṇḍāgnimanthakāṣṭhāni gṛhyante||22||
arkāṅkurānamlapiṣṭāṃstailāktān lavaṇānvitān | sannidadhyāt snuhīkāṇḍe korite
tacchadāvṛte ||23|| puṭapākakramāsvinnān
pīḍayedārasāgamāt | sukhoṣṇaṃ tadrasaṃ karṇe dāpayecchūlaśāntaye
||24|| kapitthamātuluṅgāmlaśṛṅgaverarasaiḥ
śubhaiḥ | sukhoṣṇaiḥ pūrayet karṇaṃ tacchūlavinivṛttaye
||25|| karṇaṃ koṣṇena cukreṇa pūrayet
karṇaśūlinaḥ | samudraphenacūrṇena yuktyā cāpyavacūrṇayet
||26||
arkāṅkurānityādi| ayaṃ pāṭhaḥ sarvanibandhakārairanārṣīkṛtastasmānna
vyākhyātaḥ||23-26||
aṣṭānāmiha mūtrāṇāṃ mūtreṇānyatamena tu | koṣṇena pūrayet karṇaṃ
karṇaśūlopaśāntaye ||27||
aṣṭānāmityādi| aṣṭānāṃ mūtrāṇāmanyatamenaikatamena||27||
mūtreṣvamleṣu vātaghne gaṇe ca kvathite bhiṣak | paceccaturvidhaṃ snehaṃ
pūraṇaṃ tacca karṇayoḥ ||28||
mūtreṣvityādi| mūtrāṇi gavādīnāmaṣṭānām| amlāni
surāmastvāranālabījapūracukrāṇi| vātaghno gaṇo vidārigandhādiḥ||28||
etā eva kriyāḥ kuryāt pittaghnaiḥ pittasaṃyute |29|
vātajakarṇaroge kriyāmabhidhāya pittajakarṇaśūlacikitsāmāha- etā ityādi| etā
eva dīpikādayaḥ kriyāḥ| tatra dīpikā aśvatthapatrakhallasnehasarpiṣā
karṇapūraṇaṃ; kāñjikenāpi, tasya sparśane pittaharatvāt| pittasaṃyute
karṇaśūle ityarthaḥ|29|-
kākolyādau daśakṣīraṃ tiktaṃ cātra hitaṃ haviḥ
||29|| kṣīravṛkṣapravāleṣu madhuke candane
tathā | kalkakvāthe paraṃ pakvaṃ śarkarāmadhukaiḥ saraiḥ
||30||
pittajakarṇaśule sāmānyacikitsāmabhidhāya viśeṣacikitsāmāha- kākolyādāvityādi|
kākolyādikalkena daśaguṇakṣīraṃ ghṛtaṃ siddhaṃ hitaṃ, tathā tiktaṃ
tiktadravyasaṃskṛtam; anye tu tiktaṃ kuṣṭhacikitsitoktaṃ ghṛtaṃ kathayanti|
kṣīravṛkṣā nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣagardabhāṇḍāḥ, teṣāṃ pallavakvāthena
kākolyādikalkena siddhaṃ ghṛtaṃ hitam| madhuke candane tatheti pratyekaṃ
yaṣṭīmadhukacandanakvāthakalkābhyāṃ siddham| śarkarāmadhukairityatra
yaṣṭīmadhukadvitayaṃ, ata eva bahutvam| saraiḥ virecanadravyairityarthaḥ|
jejjaṭācāryastu kṣīravṛkṣapravāleṣvityekaṃ yogaṃ kathayati, bimbīkvātha iti
dvitīyaṃ; tau ca yogāvanārṣau kathayanti||29-30||
iṅgudīsarṣapasnehau sakaphe pūraṇe hitau | tiktauṣadhānāṃ yūṣāśca svedāśca
kaphanāśanāḥ ||31||
śleṣmaśūlasya cikitsāmāha- iṅgudīsarṣapetyādi| sakaphe ‘karṇaśūle’
ityadhyāhāraḥ| tiktetyādi| svedāśca kaphanāśanā iti tāpoṣmasvedā rūkṣāḥ||31||
surasādau kṛtaṃ tailaṃ pañcamūle mahatyapi | mātuluṅgarasaḥ śuktaṃ
laśunārdrakayo rasaḥ ||32|| ekaikaḥ pūraṇe
pathyastailaṃ teṣvapi vā kṛtam | tīkṣṇā mūrdhavirekāśca kavalāścātra pūjitāḥ
||33||
surasādau kṛtamityādi| tailadvitayametat| mātuluṅgarasa ityādi|
mātuluṅgarasādinā ekaikenaiva siddhaṃ tailaṃ pūraṇe pathyamityarthaḥ| tīkṣṇā
ityādi| tīkṣṇā mūrdhavirekā iti apāmārgabījādibhiḥ| tīkṣṇāḥ kavalāḥ
pippalyādibhiḥ||32-33||
karṇaśūlavidhiḥ kṛtsnaḥ pittaghnaḥ śoṇitāvṛte |34|
śoṇitaśūlasya cikitsāmāha- karṇetyādi| kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti|34|-
śūlapraṇādabādhiryakṣveḍānāṃ tu prakīrtitam
||34|| sāmānyato, viśeṣeṇa
2
bādhirye pūraṇaṃ śṛṇu | gavāṃ mūtreṇa bilvāni piṣṭvā tailaṃ vipācayet
||35|| sajalaṃ ca sadugdhaṃ ca bādhirye
karṇapūraṇam |36|
śūletyādi| pañjikākārastu ‘sajalaṃ ca sadugdhaṃ ca’ ityatra pādikaṃ
jaladugdhābhyāṃ iti paṭhati||34-35||-
sitāmadhukabimbībhiḥ siddhaṃ vā''je payasyapi
||36|| bimbīkvāthe vimathyoṣṇaṃ śītībhūtaṃ
taduddhṛtam | punaḥ paceddaśakṣīraṃ sitāmadhukacandanaiḥ
||37|| bilvāmbugāḍhaṃ tattailaṃ bādhirye
karṇapūraṇam |38|
sitāmadhuketyādi| sitāmadhukabimbībhiḥ kalkitābhiśchāgīkṣīre caturguṇe pakvaṃ
tilatailamuṣṇameva bimbīkvāthe mathitvā śītībhūtaṃ pāṇinā''dāya punarapi
bilvaphalakvāthe viloḍitaṃ sitaśarkarāyaṣṭīmadhuraktacandanaiḥ
kalkīkṛtairdaśaguṇe kṣīre vipacet| kecid ‘bilvāmbugāḍhaṃ’ ityatra
‘bimbyambugāḍhaṃ’ iti paṭhanti||36-37||-
vakṣyate yaḥpratiśyāye vidhiḥ so'pyatra pūjitaḥ
||38||
idānīṃ bādhirye kaphānubandho'pyastītyanāgatāvekṣaṇena saṅkṣepārthamatideśena
cikitsāmāha- vakṣyate ya ityādi| so'pyatra pūjita iti ‘navaṃ pratiśyāyamapāsya
sarvamupācaret sarpiṣa eva pānaiḥ’ ityādinoktaḥ||38||
vātavyādhiṣu yaścokto vidhiḥ sa ca hito bhavet |39|
śuddhavātakṛte punaratītāvekṣaṇena saṅkṣepārthamatideśena nirdiśannāha-
vātavyādhiṣvityādi| vātavyādhyukto vidhiḥ nivātabrahmacaryādikaḥ|39|-
karṇasrāve pūtikarṇe tathaiva kṛmikarṇake
||39|| samānaṃ karma kurvīta yogān
vaiśeṣikānapi |40|
karma cikitsām||39||-
śirovirecanaṃ caiva dhūpanaṃ pūraṇaṃ tathā
||40|| pramārjanaṃ dhāvanaṃ ca vīkṣya
vīkṣyāvacārayet | rājavṛkṣāditoyena surasādigaṇena vā
||41||
kiṃ tat samānaṃ karmetyāha- śirovirecanamityādi| pramārjanaṃ picukūrcikayā
karṇaproñchanaṃ, dhāvanaṃ prakṣālanam| vīkṣya vīkṣyeti pratyekaṃ
karṇaprasrāvādiṣu doṣadūṣyādimalaviśeṣaṃ
3
dṛṣṭvā dṛṣṭvetyarthaḥ| rājavṛkṣāditoyenetyādi| rājavṛkṣādiḥ āragvadhādiḥ||40-41||
karṇaprakṣālanaṃ kāryaṃ cūrṇaireṣāṃ ca pūraṇam | kvāthaṃ pañcakaṣāyaṃ tu
kapittharasayojitam ||42|| karṇasrāve
praśaṃsanti pūraṇaṃ madhunā saha | sarjatvakcūrṇasaṃyuktaḥ kārpāsīphalajo
rasaḥ ||43|| yojito madhunā vā'pi karṇasrāve
praśasyate | lākṣā rasāñjanaṃ sarjaścūrṇitaṃ karṇapūraṇam
||44|| saśaivalaṃ
mahāvṛkṣajambvāmraprasavāyutam | kulīrakṣaudramaṇḍūkīsiddhaṃ tailaṃ ca pūjitam
||45||
samānaṃ karmābhidhāya vaiśeṣikān yogānāha- karṇetyādi|
pañcakaṣāyamasminnevādhyāye ‘tindukānyabhayā rodhraṃ samaṅgā''malakaṃ’
ityādinā paṭhiṣyati, anye tu āragvadhaśirīṣajambusarjāśvakarṇajaṃ
pañcakaṣāyacūrṇaṃ kathayanti, tacca ṭīkāpañjikābhyāṃ nāṅgīkṛtam|
sarjatvagityādi| kārpāsī vanakārpāsī| śaivalaṃ dūrvā, haṭhamityanye|
mahāvṛkṣaḥ sehuṇḍaḥ, prasavāḥ pallavāḥ| kulīraḥ karkaṭaśṛṅgī, maṇḍūkī
brāhmībhedaḥ| śaivalādikaṃ prasavaparyantaṃ kaṣāyadravyaṃ, kulīrādikaṃ ca
kalkadravyam| pūjitaṃ ‘karṇasrāve karṇapūraṇam’ ityadhyāhāryam||42-45||
tindukānyabhayā rodhraṃ samaṅgā''malakaṃ madhu | pūraṇaṃ cātra
4
pathyaṃ syātkapittharasayojitam ||46||
tindukānyabhayā rodhramityādi| samaṅgā añjalikārikā, ‘varāhakrāntā’ ityapare|
idaṃ pañcakaṣāyacūrṇam||46||
rasamāmrakapitthānāṃ madhūkadhavaśālajam | pūraṇārthaṃ praśaṃsanti tailaṃ vā
tairvipācitam
||47||
priyaṅgumadhukāmbaṣṭhādhātakīśilaparṇibhiḥ | mañjiṣṭhālodhralākṣābhiḥ
kapitthasya rasena vā ||48|| pacettailaṃ
tadāsrāvamavagṛhṇāti pūraṇāt |49|
rasamāmretyādi| āmrādipallavānāṃ rasaḥ svarasa eva ekaikaḥ samasto vā
karṇapūraṇam, tairvipakvaṃ vā tilatailaṃ pūyasrāve pūraṇam|
priyaṅgumadhukāmbaṣṭhetyādi| priyaṅgvādikalkaiḥ kapitthapallavarasena
caturguṇena tilatailaṃ siddhaṃ karṇasrāvāpaham| ambaṣṭhā sāṅkuraḍā, śilā
manaḥśilā, parṇī śālaparṇī||47-48||-
ghṛtaṃ rasāñjanaṃ nāryāḥ kṣīreṇa madhusaṃyutam
||49|| tatpraśastaṃ cirotthe'pi sāsrāve
pūtikarṇake | nirguṇḍīsvarasastailaṃ sindhurdhūmarajo guḍaḥ
||50|| pūraṇaḥ pūtikarṇasya śamano
madhusaṃyutaḥ |51|
idānīṃ pūtikarṇasya viśeṣacikitsāṃ yogadvayenāha- ghṛṣṭamityādi||49-50||-
kṛmikarṇakanāśārthaṃ kṛmighnaṃ yojayedvidhim
||51||
kṛmikarṇe vaiśeṣikamāha- kṛmikarṇakanāśārthamityādi| kṛmighno vidhiḥ
krimipratiṣedhe
5
vakṣyamāṇaḥ||51||
vārtākudhūmaśca hitaḥ sārṣapasneha eva ca |52|
aparamapi viśeṣacikitsitamāha- vārtākudhūma ityādi|
pariṇataśuṣkavārtākudhūmasya pānaṃ karṇadhūpanaṃ ca, sārṣapasnehena
karṇapūraṇaṃ, tantrāntaroktatvāt|52|-
kṛmighnaṃ haritālena gavāṃ mūtrayutena ca
||52|| gugguloḥ karṇadaurgandhye dhūpanaṃ
śreṣṭhamucyate | chardanaṃ dhūmapānaṃ ca kavalasya ca dhāraṇam
||53||
kṛmikṛtadaurgandhyacikitsāmāha- kṛmighnamityādi| kṛmighnaṃ viḍaṅgasāracūrṇaṃ,
tacca haritālacūrṇena yutaṃ gomūtreṇa pūraṇaṃ, guggulunā dhūpanam|
chardanamityādi| kecicchardanādikaṃ kriyātritayaṃ trayāṇāmāsrāvādīnāṃ
hitamāhuḥ; tanna, yataḥ kṛmikṛtadaurgandhyasānnidhyādvidehādiṣvasya
6
darśanād daurgandhya eva chardanāditritayaṃ hitam||52-53||
karṇakṣveḍe hitaṃ tailaṃ sārṣapaṃ caiva pūraṇam | vidradhau cāpi kurvīta
vidradhyuktaṃ cikitsitam ||54||
karṇakṣveḍe hitamityādi| karṇakṣveḍe yat sārṣapaṃ tailaṃ pūraṇe uktaṃ
tadvidradhāvapi kurvīta; na kevalaṃ tadeva kurvīta vidradhyuktaṃ cikitsitamapi
kurvītetyarthaḥ| vātaje āme savedane vidradhau tilatailena sekaḥ, kaphaje
punaḥ sārṣapataileneti||54||
prakledya dhīmāṃstailena svedena pravilāyya ca | śodhayetkarṇaviṭkaṃ tu bhiṣak
samyak śalākayā ||55||
karṇagūthacikitsāmāha- prakledyetyādi||55||
nāḍīsvedo'tha vamanaṃ dhūmo mūrdhavirecanam | vidhiśca kaphahṛtsarvaḥ
karṇakaṇḍūmapohati ||56||
karṇakaṇḍūcikitsāmāha- nāḍīsveda ityādi| vamanaṃ sasvedavamanaṃ, dhūmo'tra
vairecanikaḥ||56||
atha karṇapratīnāhe snehasvedau prayojayet | tato viriktaśirasaḥ kriyāṃ
prāptāṃ samācaret ||57||
karṇapratīnāhe cikitsāmāha- athetyādi| kriyāṃ snehasvedanasyādikāṃ, prāptāṃ
yuktām||57||
karṇapākasya bhaiṣajyaṃ kuryātpittavisarpavat |58|
karṇapāke cikitsāmāha- karṇapākasyetyādi| śītālepanapariṣekādīṃśca
taccikitsitoktān kuryāt|58|-
karṇacchidre vartamānaṃ kīṭaṃ kledamalādi vā
||58|| śṛṅgeṇāpahareddhīmānathavā'pi
śalākayā |59|
śārīradoṣabhavakarṇagūthapratyākarṣaṇacikitsāprasaṅgenāgantukīṭamalādīnāmākarṣaṇacikitsāmāha-
karṇacchidra ityādi| śṛṅgeṇāpaharet ‘ācūṣya’ iti śeṣaḥ||58||-
śeṣāṇāṃ tu vikārāṇāṃ prāk cikitsitamīritam
||59||
idānīṃ śālakyasiddhāntena caturvidhānāmarśasāṃ saptavidhānāmarbudānāṃ
caturvidhānāṃ śophānāṃ kiṃ cikitsitamiti pṛṣṭhaḥ śālākyatantrasya nyūnatādoṣaṃ
parijihīrṣurāha- śeṣāṇāmityādi| śeṣāṇāṃ caturvidhānāmarśasāṃ, saptavidhānām
arbudānāṃ, caturvidhānāṃ śophānāṃ cetyarthaḥ| prāgiti arśaādicikitsite| īritaṃ
pratidoṣaṃ pratyavasthaṃ sarvamuktamityarthaḥ||59||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre
karṇagatarogapratiṣedho nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ
||21||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre ekaviṃśo'dhyāyaḥ||21||
pāṭhāntarāḥ
- 1 asyāgre ‘koṣṇaṃ payonupānaṃ ca tailamapyādiśanti hi- pūrvaṃ śirobastikarma ca pūjitamityuktaṃ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate hastalikhitapustake ↩
- 2 ‘viśeṣastu’ iti pā. ↩
- 3 ‘doṣadūṣyādibalaviśeṣaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘cātipathyaṃ syāt’ iti pā. ↩
- 5 ‘karṇapratiṣedhe’ iti pā. ↩
- 6 ‘videhādiṣvapyadarśanāt’ iti pā. ↩