athāto nāsāgatarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi| gataśabda āśrayavacanaḥ, tena nāsāśritarogavijñānamadhikṛtya
kṛto'dhyāyo nāsāgatarogavijñānīyādhyāyaḥ||1-2||
apīnasaḥ pūtinasyaṃ
1
nāsāpākastathaiva ca | tathā śoṇitapittaṃ ca pūyaśoṇitameva ca
||3|| kṣavathurbhraṃśathurdīpto nāsānāhaḥ
parisravaḥ | nāsāśoṣeṇa sahitā daśaikāśceritā gadāḥ
||4|| catvāryarśāṃsi catvāraḥ śophāḥ
saptārbudāni ca | pratiśyāyāśca ye pañca vakṣyante sacikitsitāḥ |
ekatriṃśanmitāste
2
tu nāsārogāḥ prakīrtitāḥ ||5||
nāsārogān nāmabhiḥ saṅkhyayā cāha- apīnasa ityādi| saṅkhyeyanirdeśādeva
saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ bhūyaḥ saṅkhyākaraṇaṃ niyamārthaṃ; tena
videhoktasaṅkhyayā adhikatvaṃ mā bhūt| ‘apīnasaḥ pūtipākau pittāsṛk
pūyaśoṇitam’ iti kecit paṭhanti||3-5||
ānahyate yasya vidhūpyate ca praklidyate śuṣyati
3
cāpi nāsā | na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ vyavasyettamapīnasena
||6|| taṃ cānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt
pratiśyāyasamānaliṅgam |7|
apīnasalakṣaṇamāha- ānahyata ityādi| ānahyate kaphena pittaśoṣitena ānahyata
iva| vidhūpyate dhūmāyata iva, pittāt; praklidyate ārdrībhavati kaphāt;
śuṣyati pittāt| gandharasān gandhān rasāṃścetyarthaḥ; anye tu gandhasya rasā
gandharasāḥ, rasatergatyarthatvāt; yāthātathyena gandhaṃ jānātītyarthaḥ|
vyavasyet jānīyāt| kecidamuṃ pāṭhamanyathā paṭhanti, sa cādarśanānna
likhitaḥ||6||-
doṣairvidagdhairgalatālumūle saṃvāsito yasya samīraṇastu
||7|| nireti pūtirmukhanāsikābhyāṃ taṃ
pūtināsaṃ pravadanti rogam |8|
pūtināsasya lakṣaṇamāha- doṣairityādi| raktamapi doṣatvena vivakṣitaṃ, tena
doṣairiti bahuvacanam| vidagdhaiḥ mūrcchitaiḥ svarūpapracyutairvā| saṃvāsitaḥ
pittaśleṣmaraktairātmavikṛtigandhena miśrīkṛtaḥ| nireti nirgacchati, pūtiḥ
śaṭitagandho vāyuḥ||7||-
ghrāṇāśritaṃ pittamarūṃṣi kuryādyasmin vikāre balavāṃśca pākaḥ
||8|| taṃ nāsikāpākamiti
vyavasyedvikledakothāvapi yatra dṛṣṭau |9|
nāsāpākasya lakṣaṇamāha- ghrāṇāśritamityādi| arūṃṣi vraṇān| vikleda
ārdrabhāvaḥ, kothaḥ pūtibhāvaḥ, etau yatra yasmin vikāre, dṛṣṭau darśanaṃ
gatau||8||-
caturvidhaṃ dviprabhavaṃ dvimārgaṃ vakṣyāmi bhūyaḥ khalu raktapittam
||9||
raktapittalakṣaṇamanāgatāvekṣaṇena nirdiśannāha- caturvidhamityādi|
caturvidhaṃ vātapittakaphasannipātātmakam| dviprabhavaṃ dvau prabhavau
yakṛtplīhānau yasya taṃ tathā; anye tu snigdharūkṣoṣṇabhedena
dvirutpattikāraṇaṃ manyante; apare tu
dviprabhavamāmāśayapakvāśayaprabhavamāhuḥ| dvimārgam
adharottaramārgadvayam||9||
doṣairvidagdhairathavā'pi jantorlalāṭadeśe'bhihatasya taistu | nāsā sravet
pūyamasṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogam
||10||
pūyaraktaṃ doṣāgantunimittaṃ darśayannāha- doṣairityādi| vidagdhaiḥ
pittaraktādhikyādviruddhāṃ pariṇatiṃ prāptaiḥ| lalāṭābhighāto'pi viruddhapākaṃ
prāpto mantavyaḥ||10||
ghrāṇāśrite marmaṇi sampraduṣṭe
4
yasyānilo nāsikayā nireti ||11|| kaphānuyāto
bahuśaḥ saśabdastaṃ rogamāhuḥ kṣavathuṃ vidhijñāḥ |12|
kṣavathurapi doṣajaścāgantujaśca, tatra pūrvaṃ doṣajameva nirdiśannāha-
ghrāṇetyādi| ghrāṇāśrite marmaṇi śṛṅgāṭakākhye; ‘ghrāṇāśrite marmaṇi’ ityatra
‘ghrāṇāśrite śleṣmaṇi’ iti kecit paṭhanti||11||-
tīkṣṇopayogādatijighrato vā bhāvān kaṭūnarkanirīkṣaṇādvā
||12|| sūtrādibhirvā
taruṇāsthimarmaṇyudghāṭite'nyaḥ kṣavathurnireti |13|
āgantujaṃ kṣavathumāha- tīkṣṇopayogādityādi| atijighrataḥ āghrāyataḥ| bhāvān
dravyāṇi| taruṇāsthimarma nāsāvaṃśāsthimarma śṛṅgāṭakasañjñam| udghāṭite
ūrdhvaṃ cālite||12||-
prabhraśyate nāsikayaiva yaśca
5
sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphastu ||13|| prāk
sañcito mūrdhani pittataptastaṃ bhraṃśathuṃ vyādhimudāharanti |14|
bhraṃśathorlakṣaṇamāha- prabhraśyata ityādi| prabhraśyate atyarthamadhaḥ
patati nāsikayaiva, na mukhena||13||-
ghrāṇe bhṛśaṃ dāhasamanvite tu viniḥsareddhūma iveha vāyuḥ
||14|| nāsā pradīpteva ca yasya
jantorvyādhiṃ tu taṃ dīptamudāharanti |15|
dīptalakṣaṇamāha- ghrāṇe bhṛśamityādi| viniḥsaret niryāti| vāyuḥ niśvāsaḥ|
pradīpteva jvaliteva nāsā syāt||14||-
kaphāvṛto vāyurudānasañjño yadā svamārge viguṇaḥ sthitaḥ syāt
||15|| ghrāṇaṃ vṛṇotīva tadā sa rogo
nāsāpratīnāha iti pradiṣṭaḥ |16|
nāsāpratīnāhalakṣaṇamāha- kaphāvṛta ityādi| nāsā pratinahyate badhyata iva
vāteneti nāsāpratīnāhaḥ||15||-
ajasramacchaṃ salilaprakāśaṃ yasyāvivarṇaṃ sravatīha nāsā
||16|| rātrau viśeṣeṇa hi taṃ vikāraṃ
nāsāparisrāvamiti vyavasyet |17|
nāsāparisrāvamāha- ajasramacchamityādi| ajasram anavaratam| avivarṇam
aviśiṣṭavarṇam| atra roge srāvaḥ śṛṅgāṭakākhyasrotasi pravilāyitāt kaphāt|
vyavasyet jānīyāt||16||-
ghrāṇāśrite śleṣmaṇi mārutena pittena gāḍhaṃ pariśoṣite ca
||17|| samucchvasityūrdhvamadhaśca
kṛcchrādyastasya nāsāpariśoṣa uktaḥ |18|
nāsāśoṣalakṣaṇamāha- ghrāṇāśrite ityādi| gāḍham atiśayena||17||-
doṣaistribhistaiḥ pṛthagekaśaśca brūyāttathā'rśāṃsi tathaiva śophān
||18|| śālākyasiddhāntamavekṣya cāpi
sarvātmakaṃ saptamamarbudaṃ tu |19|
idānīmuktānāmarśaādīnāṃ sāmānyena lakṣaṇamāha- doṣairityādi| pṛthagdoṣaiḥ
trīṇyarśāṃsi, sannipātenaikaṃ, evaṃ catvāryarśāṃsi| tathaiva śophāniti śophā
api catvāra ityarthaḥ| śālākyasiddhāntamavekṣyeti ‘vātena pittena kaphena
cāpi’ ityādinā nidānasthāne ṣaḍarbudāni nirdiṣṭāni, saptamaṃ sarvātmakaṃ
śālākyatantre||18||-
rogaḥ pratiśyāya ihopadiṣṭaḥ sa vakṣyate pañcavidhaḥ purastāt
||19||
pratiśyāyasyānāgatāvekṣaṇena saṅkṣepārthaṃ lakṣaṇaṃ nirdiśannāha- roga
ityādi||19||
(nāsāsrotogatā rogāstriṃśadekaśca kīrtitāḥ |20|
nanu, sarvāṅgagatānāṃ kuṣṭhādīnāmapyatra nāsāyāṃ sambhavo'stīti nāsārogāṇaṃ
saṅkhyātirekamāśaṅkyāha- nāsāsrotogatā rogā ityādi| nāsāsrotasi gatā eva ye
rogāsta eva mayaikatriṃśaduktāḥ, na punaratra nāsāyāṃ ye bhavanti|20|-
srotaḥpathe yadvipulaṃ kośavaccārbudaṃ bhavet
6
) ||20||
nāsāgataśophān nāsārbudalakṣaṇena pṛthakkurvannāha- srota ityādi| kośaḥ
antaḥpūraṇavastu, yādṛśamasyāntaḥpūraṇavastu tādṛśamantaḥpūraṇakaraṃ vastu
śothasya nāstītyarthaḥ||20||
śophāstu śophavijñānā nāsāsrotovyavasthitāḥ | nidāne'rśāṃsi nirdiṣṭānyevaṃ
tāni vibhāvayet ||21||
śophāḥ punaḥ kīdṛśā ityāha- śophā ityādi| śopho vijñānaṃ yeṣāṃ te
śophavijñānāḥ; athavā prāguktaśophānāmiva vijñānaṃ yeṣāmiti|
nidāne'rśāṃsītyādi| eṣa pāṭho dviruktibhayānnibandhakārairna paṭhitaḥ||21||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre nāsāgatarogavijñānīyo
nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ ||22||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre dvāviṃśo'dhyāyaḥ||22||