athāto nāsāgatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi||1-2||
pūrvoddiṣṭe pūtinasye ca jantoḥ snehasvedau chardanaṃ sraṃsanaṃ ca | yuktaṃ
bhaktaṃ tīkṣṇamalpaṃ laghu syāduṣṇaṃ toyaṃ dhūmapānaṃ ca kāle
||3||
apīnasapūtinasyayościkitsāmāha- pūrvoddiṣṭe ityādi| pūrvoddiṣṭe apīnase
ityarthaḥ| chardanaṃ vamanaṃ, sraṃsanaṃ virekaḥ| kṛtaśuddherantaḥsaṃsargaṃ
niyamayannāha- yuktamityādi| toyasya pānaṃ niyamayannāha- uṣṇaṃ toyamityādi|
kāle dhūmapānakāle||3||
hiṅgu vyoṣaṃ vatsakākhyaṃ śivāṭī lākṣā bījaṃ saurabhaṃ kaṭphalaṃ ca | ugrā
kuṣṭhaṃ tīkṣṇagandhā viḍaṅgaṃ śreṣṭhaṃ nityaṃ cāvapīḍe karañjam
||4||
tayorevāvapīḍamuddiśannāha- hiṅgu vyoṣamityādi| vyoṣaṃ trikaṭukam| śivāṭī
śvetapunarnavā, śephāliketyanye| ugrā vacā, tīkṣṇagandhā śobhāñjanakaḥ|
avapīḍya dīyata ityāvapīḍaḥ| kecidamumeva pāṭhamanyathā paṭhanti, sa
cādarśanānna likhitaḥ||4||
etairdravyaiḥ sārṣapaṃ mūtrayuktaṃ tailaṃ dhīmānnasyahetoḥ paceta |5|
apīnasapūtinasyayoretairevāvapīḍanadravyairnasyārthaṃ tailasādhanamāha-
etairdravyairityādi| kecit ‘asmin taile yuktitaḥ sampaceta mañjiṣṭhāṃ vai
srotasi mrakṣaṇārthaṃ, iti paṭhanti, sa cācāryairanārṣīkṛtaḥ|5|-
nāsāpāke pittahṛtsaṃvidhānaṃ kāryaṃ sarvaṃ bāhmamābhyantaraṃ ca
||5|| hṛtvā raktaṃ kṣīravṛkṣatvacaśca sājyāḥ
sekā yojanīyāśca lepāḥ |6|
nāsāpāke bheṣajamāha- nāsāpāke ityādi| bāhmaṃ lepābhyaṅgapariṣekādi,
ābhyantaraṃ punarāhārasnehapānavirecanādi| sājyāḥ saghṛtāḥ||5||-
vakṣyāmyūrdhvaṃ raktapittopaśāntiṃ... |6|
raktapittasyānāgatāvekṣaṇena saṅkṣepārthaṃ cikitsitamāha-
vakṣyāmyūrdhvamityādi| ūrdhvaṃ raktapittapratiṣedhe| upaśāntiṃ cikitsitaṃ
‘nāsāpravṛtte jalamāśu deyaṃ saśarkaraṃ nāsikayā payo vā’ ityādikam|6|-
... nāḍīvatsyāt pūyarakte cikitsā ||6||
pūyaraktasya vidhānamāha- nāḍīvadityādi| pūyarakte nāḍīvat nāḍītulyā cikitsā,
yā visarpanāḍīstanarogacikitsite vyākhyātā||6||
vānte samyak cāvapīḍaṃ vadanti tīkṣṇaṃ ghūmaṃ śodhanaṃ cātra nasyam |7|
pūyarakte sāmānyāṃ cikitsāmabhidhāya viśeṣacikitsāmāha- vānte ityādi| atra
pūyarakte; anye tu ‘atreti nāsāpāke’ iti vyākhyānayanti| kecit ‘vānte samyak’
ityādikaṃ kṣavathau bhraṃśathau ca yojayanti|7|-
kṣepyaṃ nasyaṃ mūrdhavairecanīyairnāḍyā cūrṇaṃ kṣavathau bhraṃśathau ca
||7|| kuryāt svedān mūrdhni vātāmayaghnān
snigdhān dhūmān yadyadanyadvitaṃ ca |8|
kṣavathau bhraṃśathau ca cikitsāmāha- kṣepyamityādi| nasyamiti
pradhamanamityarthaḥ, pañcavidhatvānnasyasya| mūrdhavairecanīyaiḥ
śirovirecanadravyaiḥ| pradhamanena kṣīṇe kaphe vāte ca vṛddhe sati anilaghnān
snigdhānityarthaḥ| anyaditi śirobastimastiṣkādikam||7||-
dīpte roge paittikaṃ saṃvidhānaṃ kuryāt sarvaṃ svādu yacchītalaṃ ca
||8||
dīptarogasya cikitsāmāha- dīpte ityādi| saṃvidhānaṃ karmetyarthaḥ, sarvaṃ
bāhmābhyantaram||8||
nāsānāhe snehapānaṃ pradhānaṃ snigdhā dhūmā mūrdhabastiśca nityam | balātailaṃ
sarvathaivopayojyaṃ vātavyādhāvanyaduktaṃ ca yadyat
||9||
nāsānāhacikitsāmāha- nāsānāhe snehapānamityādi| snehapānam uttarabhaktakam|
mūrdhabastiśceti cakārāt sālvaṇopanāhādayo gṛhyante| sarvathaiveti
pānābhyaṅgānuvāsanaśirobastimastiṣkādibhiḥ sarvaireva prakāraiḥ| anyat
aṇutailādikam||9||
nāsāsrāve ghrāṇataścūrṇamuktaṃ nāḍyā deyaṃ yo'vapīḍaśca tīkṣṇaḥ | tīkṣṇaṃ
dhūmaṃ devadārvagnikābhyāṃ māṃsaṃ vā''jaṃ yuktamatrādiśanti
||10||
nāsāsrāvacikitsāmāha- nāsasrāve ityādi| uktaṃ cūrṇaṃ śirovirecanadravyakṛtam|
tīkṣṇo'vapīḍo ‘hiṅgu vyoṣaṃ vatsakākhyaṃ’ ityādinā ihaivādhyāye proktaḥ|
agnikaḥ citrakaḥ, ajamodāmanye| ājaṃ māṃsaṃ ‘bhojane’ iti śeṣaḥ||10||
nāsāśoṣe kṣīrasarpiḥ pradhānaṃ siddhaṃ tailaṃ cāṇukalpena nasyam | sarpiḥpānaṃ
bhojanaṃ jāṅgalaiśca snehaḥ svedaḥ snaihikaścāpi dhūmaḥ
||11||
nāsāśoṣe cikitsāmāha- nāsāśoṣe kṣīrasarpirityādi| kṣīrasarpiḥ ādita uktam|
pradhānaṃ śreṣṭham| nasye nasyaviṣaye| aṇukalpena aṇutailavidhānena
vātavyādhyuktena| sarpiḥpānam antarbhaktakam| jāṅgalaiḥ eṇādimāṃsaiḥ, snehaḥ
sveda ityarthaḥ| snaihiko dhūmo madhūcchiṣṭādibhiḥ||11||
śeṣān rogān ghrāṇajān sanniyaccheduktaṃ teṣāṃ yadyathā saṃvidhānam
||12||
arśaḥprabhṛtīnāṃ cikitsāmāha- śeṣānityādi| śeṣān rogānarśaḥśophādīn,
sanniyacchet cikitset| uktaṃ saṃvidhānaṃ sve sve cikitsite||12||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre nāsāgatarogapratiṣedho
nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ ||23||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre trayoviṃśo'dhyāyaḥ||23||