athātaḥ pratiśyāyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
athāta ityādi| vātaṃ prati abhimukhaṃ śyāyo gamanaṃ kaphādīnāṃ yatra sa
pratiśyāyaḥ| pratiṣedhaḥ cikitsitam||1-2||
nārīprasaṅgaḥ śiraso'bhitāpo dhūmo rajaḥ śītamatipratāpaḥ | sandhāraṇaṃ
mūtrapurīṣayośca sadyaḥ pratiśyāyanidānamuktam
||3||
tacca cikitsitamalakṣitānāṃ vyādhīnāṃ na sambhavati, ataḥ
pratiśyāyalakṣaṇārthaṃ pūrvaṃ sadyojanakameva nidānaṃ nirdiśannāha-
nārīprasaṅga ityādi| nārīprasaṅgo nārīṣvatiśayena pravṛttiḥ| śiraḥ abhitapyate
yena sa śirobhitāpaḥ| (śirobhitāpo
1
dhūmādiḥ, rajodhūmacayāśca nāsāpraviṣṭā hetavaḥ)| kecidamuṃ pāṭhaṃ na
paṭhanti; tanna, yataḥ sarvanibandhakārairaṅgīkṛto'yaṃ pāṭhaḥ||3||
cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam |
prakopyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇairnṛṇāṃ pratiśyāyakarā bhavanti hi
||4||
sadyojanakaṃ nidānamabhidhāya cayādikrameṇa| kālāntarajanakamapi nidānamāha-
cayamityādi| cayaṃ gatāḥ arthāt sve sve sthāne sañcayaṃ prāptāḥ| mūrdhanīti
mūrdhani pratiśyāyakarā bhavantīti yojanīyam| yadi sve sve sthāne citāstat
kathaṃ mūrdhani pratiśyāyakarā ityāha- prakopyamāṇā ityādi| vividhaiḥ
prakopaṇaiḥ balavadvigrahādibhiḥ krodhādibhirdivāsvapnādibhiśca| anye tu
mūrdhani sañcayaṃ prāptā doṣā iti vyākhyānayanti| nanu svasthānavṛddhiḥ
sañcayaḥ, vātapittakapharaktānāṃ śirasi sthānaṃ nāsti, tatkathaṃ mūrdhani
vātādīnāṃ sañcayaḥ? satyaṃ, ‘yo vāyurvaktrasañcārī’ ityādinā vāyoḥ śirasi
sthānamuktaṃ, pittasya tvagdṛṣṭiśceti śirasi sthānadvayaṃ, śleṣmaṇaḥ sthānaṃ
śirasi prasiddhameva, sirāṇāṃ sarvagatvādraktasyāpi
2
śirasi sthānaṃ, tasmāt śirasi sañcayaṃ gatā iti yuktam||4||
śirogurutvaṃ kṣavathoḥ pravartanaṃ tathā'ṅgamardaḥ parihṛṣṭaromatā |
upadravāścāpyapare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ
||5||
pratiśyāyasya pūrvarūpamāha- śirogurutvamityādi| kṣavathoḥ pravartanaṃ
chikkāyāḥ pravṛttiḥ| aṅgamardo vedanāviśeṣaḥ| parihṛṣṭaromatā ucchūnaromatā,
uddharṣitaromāñca iti yāvat| pṛthagvidhā upadravā jvarārocakādayaḥ| puraḥsarā
agragāminaḥ, pūrvarūpāṇītyarthaḥ||5||
ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvapravartinī | galatālvoṣṭhaśoṣaśca nistodaḥ
śaṅkhayostathā ||6|| svaropaghātaśca bhavet
pratiśyāye'nilātmake |7|
vātajapratiśyāyasya lakṣaṇamāha- ānaddhā pihitetyādi| ānaddhā ādhmātā
pūriteva| pihitā rajaḥśūkapūrṇeva||6||-
uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike
||7|| kṛśo'tipāṇḍuḥ santapto
bhavattṛṣṇāni(bhi)pīḍitaḥ | sadhūmaṃ sahasā vahniṃ vamatīva ca mānavaḥ
||8||
pittapratiśyāyasya lakṣaṇamāha- uṣṇa ityādi| sapītaka īṣatpīta ityarthaḥ|
sadhūmamiti sadhūmamiva vahniṃ nāsayā vamatītyarthaḥ| sahasā akasmāt||7-8||
kaphaḥ kaphakṛte ghrāṇācchuklaḥ śītaḥ sravenmuhuḥ | śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo
bhavedguruśiromukhaḥ
||9|| śirogalauṣṭhatālūnāṃ kaṇḍūyanamatīva
ca |10|
kaphakṛtapratiśyāyaliṅgamāha- kapha ityādi| kaphakṛte pratiśyāye kaphaḥ
sravediti sambandhanīyam||9||-
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo'kasmādvinivartate
||10|| sampakvo vā'pyapakvo vā sa
sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ | liṅgāni caiva sarveṣāṃ pīnasānāṃ ca sarvaje
||11||
sānnipātikasya liṅgaṃ nirdiśannāha- bhūtvetyādi| akasmāt kāraṇaṃ vinā| sarvaje
pratiśyāye sarveṣāṃ vātādijānāṃ pratiśyāyānāṃ pīnasānāṃ liṅgāni bhavantīti
yojyam| sānnipātikapratiśyāyo'sādhyaḥ, videhoktatvāt||10-11||
raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravartate | tāmrākṣaśca
bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ
||12|| durgandhocchvāsavadanastathā
gandhānna vetti ca | mūrcchanti cātra kṛmayaḥ śvetāḥ snigdhāstathā'ṇavaḥ
3||13|| kṛmimūrdhavikāreṇa samānaṃ cāsya
lakṣaṇam |14|
raktajapratiśyāyasya lakṣaṇamāha- raktaje ityādi|
uroghātastantrāntaroktalakṣaṇaḥ tena prakarṣeṇa pīḍitaḥ| tadeva
tantrāntaroktalakṣaṇaṃ darśayati,- “uraḥkṣataṃ guru stabdhaṃ pūtipūrṇakapho
rasaḥ| sakāsaḥ sajvaro jñeya uroghātaḥ sapīnasaḥ”- iti| mūrcchanti patanti|
atra raktajapratiśyāye| kṛmayaḥ sūkṣmāḥ| kṛmimūrdhavikāreṇetyādi| kṛmijasya
śirorogasya yallakṣaṇaṃ tena samānamasya lakṣaṇamityarthaḥ| kecit ‘mūrcchanti
cātra kṛmayaḥ śvetāḥ snigdhāstathā'ṇavaḥ’ iti pāṭhaṃ
raktajapratiśyāyalakṣaṇabhinnaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- atreti eṣu
sarveṣveva pratiśyāyeṣu||12-13||-
praklidyati punarnāsā punaśca pariśuṣyati
||14|| muhurānahyate cāpi muhurvivriyate
tathā | niḥśvāsocchvāsadaurgandhyaṃ tathā gandhānna vetti ca
||15|| evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt
kṛcchrasādhanam |16|
idānīmekadoṣaje'pi pratiśyāye durupacārato doṣāntaraprakopādduṣṭiṃ gatasya
liṅgamāha- praklidyatītyādi||14-15||-
sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ
||16|| kālena rogajananā jāyante
duṣṭapīnasāḥ | bādhiryamāndhyamaghrāṇaṃ ghorāṃśca nayanāmayān |
kāsāgnisādaśophāṃśca vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ
||17||
idānīṃ sarveṣāmeva pratiśyāyānāmupekṣayā mithyāhārācāriṇo narasya kālāntareṇa
rogāntarārambhakatvaṃ nirdiśannāha- sarva ityādi| sarve eva pratiśyāyāḥ kālena
rogajananā bhavanti, tathā ta eva pratiśyāyāḥ krameṇa duṣṭapīnasā jāyante| ke
te rogā ityāha- bādhiryamityādi| vṛddhāḥ pratiśyāyā bādhiryādīn kurvantīti
piṇḍārthaḥ| pratiśyāyānāṃ pakvatā ‘pakvaṃ ghanaṃ cāpyavalambamānaṃ’ ityādinā
jñeyā; etadviparyayeṇa cāmatā| kecidvṛddhasuśrutoktam,- “arucirvirasaṃ vaktraṃ
nāsāsrāvo rujā'ratiḥ| śirogurutvaṃ kṣavathurjvaraścāmasya lakṣaṇam||
tanutvamāmaliṅgānāṃ śironāsāsyalāghavam| ghanapītakaphatvaṃ ca
pakvapīnasalakṣaṇam”- iti pratiśyāyānāmāmapakvalakṣaṇaṃ paṭhanti||16-17||
navaṃ pratiśyāyamapāsya sarvamupācaret sarpiṣa eva pānaiḥ |
svedairvicitrairvamanaiśca yuktaiḥ kālopapannairavapīḍanaiśca
||18||
idānīṃ pratiśyāyānāṃ sāmānyaṃ cikitsitamāha- navaṃ pratiśyāyamityādi| apāsya
parityajya| sarveṣāṃ pratiśyāyānāṃ vātātmakatvāt sarveṣāmeva sarpiḥpānam|
kālopapannaiḥ āvasthikakālayogyaiḥ| avapīḍanaiḥ nasyabhedaiḥ| kecidatra,
‘pīnasānāṃ ca sarveṣāṃ heturyasmāt samīraṇaḥ| kaphapittādhike'pyasmāt mārutaṃ
samupakramet|| tasmādabhiṣyandamudīryamāṇamupācaredādita eva dhīmān| ghṛtaiḥ
sahiṅgvamlakaṭūṣṇasiddhaiḥ svedairvicitrairvamanaiśca tīkṣṇaiḥ|| kaṭutrikaṃ
citrakatintiḍīkaṃ tālīśapatraṃ cavikāmlasañjñam| vicūrṇitaṃ
jīrakacūrṇayuktamelācchadatvaksurabhīkṛtaṃ ca|| miśraṃ purāṇena guḍena
dadyāttat pīnasānāṃ paripācanārtham| pakvaṃ guḍaṃ cāpi kaṭutrikeṇa
ghṛtapragāḍhaṃ pralihet sukhoṣṇam| sarpirguḍābhyāṃ kaṭukaiśca pakvān khādecca
śaktūnapi nātiśītān| guḍādhikaṃ cārdrakamādiśanti yuktoṣitaṃ
4
tat paripācanārtham| śirovirekaṃ vamanaṃ ca kecidāme na dātavyamiti bruvanti”-
iti paṭhanti| sa ca pāṭho jejjaṭācāryeṇa nāṅgīkṛtaḥ||18||
apacyamānasya hi pācanārthaṃ svedo hito'mlairahimaṃ ca bhojyam | niṣevyamāṇaṃ
payasā''rdrakaṃ vā sampācayedikṣuvikārayogaiḥ
||19||
navapratiśyāyasya pākārthaṃ cikitsāmāha- apacyamānasyetyādi| ahimam uṣṇaṃ,
bhojyaṃ bhojanam| aparamapi pākārthaṃ yogamāha- niṣevyamāṇamityādi| ārdrakaṃ
payasā pāyayem ikṣuvikārayogairvā| ikṣuvikārā guḍādayaḥ| kecit ‘niṣevyamāṇaṃ
payasā''rdrakaṃ vā sampācayet tat kaṭukopayogaiḥ’- iti paṭhanti,
vyākhyānayanti ca- dugdhena sahārdrakarasaḥ peyaḥ, anye tu dugdhena saha
nāgaracūrṇaṃ peyamiti manyante; kaṭukopayogaiḥ kaṭudravyopayogaiḥ| asyāgre
kecit ‘grāmyāṇi māṃsāni dadhīni madyaṃ māṣān kulatthān lavaṇaṃ kaṭūni| amlaṃ
tathā cāmakamūlakaṃ ca tathā dhanatvaṃ
5
taruṇaḥ prayāti’- iti paṭhanti; sa ca na paṭhanīyaḥ, sarvanibandhakāraiḥ
parihṛtatvāt||19||
pakvaṃ ghanaṃ cāpyavalambamānaṃ śirovirekairapakarṣayettam |
virecanāsthāpanadhūmapānairavekṣya doṣān kavalagrahaiśca
||20||
pakvapratiśyāyasya nibarhaṇamāha- pakvamityādi||20||
nivātaśayyāsanaceṣṭanāni mūrdhno gurūṣṇaṃ ca tathaiva vāsaḥ | tīkṣṇā virekāḥ
śirasaḥ sadhūmā rūkṣaṃ yavānnaṃ
6
vijayā ca sevyā ||21||
pakvapratiśyāye sevyamāha- nivātetyādi| āsanam upaveśanaṃ, ceṣṭanaṃ krīḍanam|
mūrdhno mastakasya| vāso vastram| vijayā harītakī||21||
śītāmbuyoṣicchiśirāvagāhacintātirūkṣāśanavegarodhān | śokaṃ ca madyāni navāni
caiva vivarjayet pīnasarogajuṣṭaḥ ||22||
sevyamuddiśya parihāryamāha- śītetyādi||22||
chardyaṅgasādajvaragauravārtamarocakāratyatisārayuktam | vilaṅghanaiḥ
pācanadīpanīyairupācaret pīnasinaṃ yathāvat
||23||
idānīṃ sopadravasya pakvapratiśyāyasyāvasthikaṃ cikitsāsūtramāha- chardītyādi|
aratiḥ na kvacidavasthitiścetasaḥ||23||
bahudravairvātakaphopasṛṣṭaṃ pracchardayet pīnasinaṃ vayaḥstham |
upadravāṃścāpi yathopadeśaṃ svairbheṣajairbhojanasaṃvidhānaiḥ | jayedviditvā
mṛdutāṃ gateṣu prāglakṣaṇeṣūktamathādiśecca
||24||
pakvapratiśyāye vamanāvasthāṃ nirdiśannāha- bahudravairityādi|
vātakaphopasṛṣṭaṃ pīnasinaṃ bahudravairvāmayediti piṇḍārthaḥ| vayaḥsthaṃ
taruṇam| vānte sati kiṃ kuryādityāha- upadravānityādi| yathopadeśaṃ
yathākathitam| vakṣyamāṇacikitsāyāḥ kālamuddiśannāha- mṛdutāmityādi| mṛdutāṃ
gateṣu alpībhūteṣu, prāglakṣaṇeṣu āmapratiśyāyalakṣaṇeṣu, uktaṃ vakṣyamāṇaṃ
‘vātike tu pratiśyāye pibet’ ityādikaṃ vidhānamityarthaḥ| kecit ‘viditvā
mṛdutāṃ tu teṣāṃ prāglakṣaṇānāṃ vidhimādiśecca’ iti paṭhanti||24||
vātike tu pratiśyāye pibet sarpiryathākramam | pañcabhirlavaṇaiḥ siddhaṃ
prathamena gaṇena ca ||25|| nasyādiṣu vidhiṃ
kṛtsnamavekṣetārditeritam |26|
vātikapratiśyāyasya cikitsāmāha- vātika ityādi| yathākramaṃ
snehapānakrameṇetyarthaḥ| prathamo gaṇo vidārigandhādiḥ| kṛtsnaṃ samastam|
arditeritaṃ arditacikitsitoktam||25||-
pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpirmadhurakaiḥ śṛtam
||26|| pariṣekān pradehāṃśca kuryādapi ca
śītalān | śrīsarjarasapattaṅgapriyaṅgumadhuśarkarāḥ
||27||
drākṣāmadhūlikāgojīśrīparṇīmadhukaistathā | yujyante kavalāścātra vireko
madhurairapi ||28||
pittaraktakṛtayoḥ pratiśyāyościkitsāmāha- pittaraktotthayorityādi| madhurakaiḥ
kākolyādibhiḥ| kecit ‘pittaraktotthayostiktaiḥ kaṣāyamadhurairghṛtam’ iti
paṭhanti, vyākhyānayanti ca- tiktāni paṭolādīni| pariṣekānityādi| pradehāḥ
pralepāḥ| śrīriti śrīveṣṭakaḥ navanītadhūpaḥ, ‘guggulī’ iti loke, sarjaraso
rālā, pattaṅgaṃ raktacandanaṃ; madhulikā guḍūcī, markaṭatṛṇamapare, gojī
gojihvikā, śrīparṇī kāśmīrī| kavalā gaṇḍūṣabhedāḥ| atreti pittaraktotthayoḥ
pratiśyāyayorityarthaḥ| madhuraiḥ drākṣāragvadhamadhuśarkarādibhiḥ||26-28||
dhavatvaktriphalāśyāmātilvakairmadhukena ca | śrīparṇīrajanīmiśraiḥ kṣīre
daśaguṇe pacet ||29|| tailaṃ kālopapannaṃ
tannasyaṃ syādanayorhitam |30|
pittaraktakṛtayoḥ pratiśyāyayornasyārthaṃ tailamāha- dhavetyādi|
dhavatvagādikalkaistailacaturthāṃśairdaśaguṇe kṣīre tailaṃ pacanīyam| śyāmā
trivṛt, tilvakaḥ paṭṭikārodhraḥ| kālopapannaṃ nirāmatākālayogyam| anayoḥ
pittaraktotthayoḥ pratiśyāyayoḥ||29||-
kaphaje sarpiṣā snigdhaṃ tilamāṣavipakvayā
||30|| yavāgvā vāmayedvāntaḥ kaphaghnaṃ
kramamācaret | ubhe bale bṛhatyau ca viḍaṅgaṃ satrikaṇṭakam
||31|| śvetāmūlaṃ sadābhadrāṃ
7
varṣābhūṃ cātra saṃharet | tailamebhirvipakvaṃ tu nasyamasyopakalpayet
||32|| saralākiṇihīdārunikumbheṅgudibhiḥ
kṛtāḥ | vartayaścopayojyāḥ syurdhūmapāne yathāvidhi
||33||
kaphajapratiśyāyacikitsāmāha- kaphaje ityādi| tilamāṣavipakvayā yavāgvā
kṛsarayā vāmanīyadravyasiddhayā vāmayet| vāntaśca kaphaghnaṃ
kramamannasaṃsarjanākhyamācaret| ubhe ityādi| dvibalādibhiḥ kalkīkṛtaistailaṃ
siddhaṃ nasye hitam| trikaṇṭakogokṣurakaḥ| śvetā śvetasyandaḥ| sadābhadrā
kāśmarī| saraletyādi| saralā trivṛt, kiṇihī kaṭabhī, dāru devadāru, nikumbhā
dantī||30-33||
sarpīṃṣi kaṭutiktāni tīkṣṇadhūmāḥ kaṭūni ca | bheṣajānyupayuktāni hanyuḥ
sarvaprakopajam ||34|| rasāñjane sātiviṣe
mustāyāṃ bhadradāruṇi | tailaṃ vipakvaṃ nasyārthe vidadhyāccātra buddhimān
||35||
sānnipātikapratiśyāyacikitsāmāha- sarpiṃṣītyādi| sarpīṣi ghṛtāni| kaṭutiktāni
kaṭutiktadravyasiddhānītyarthaḥ| kaṭūni ceti cakāreṇa pratyekavātādiyuktā
kriyā'pyanuktā samuccīyate| rasāñjane ityādi| atreti sānnipātikapratiśyāye
ityarthaḥ||34-35||
mustā tejovatī pāṭhā kaṭphalaṃ kaṭukā vacā | sarṣapāḥ pippalīmūlaṃ pippalyaḥ
saindhavāgnikau ||36|| tutthaṃ karañjabījaṃ
ca lavaṇaṃ bhadradāru ca | etaiḥ kṛtaṃ kaṣāyaṃ tu kavale samprayojayet
||37|| hitaṃ mūrdhavireke ca
tailamebhirvipācitam |38|
mustetyādi| tejovatī kākamardanikā, agnikaḥ ajamodā| mustādibhiḥ kṛtaḥ kaṣāyaḥ
sānnipātike pratiśyāye hitaḥ; sarveṣu pratiśyāyeṣu hita ityanye||36-37||-
kṣīramardhajale kvāthyaṃ jāṅgalairmṛgapakṣibhiḥ
||38|| puṣpairvimiśraṃ
jalajairvātaghnairauṣadhairapi | hime kṣīrāvaśiṣṭe'smin ghṛtamutpādya yatnataḥ
||39|| sarvagandhasitānantāmadhukaṃ
8
candanaṃ tathā | āvāpya vipayedbhūyo daśakṣīraṃ tu tadghṛtam
||40|| nasye prayuktamudriktān pratiśyāyān
vyapohati | yathāsvaṃ doṣaśamanaistailaṃ kuryācca yatnataḥ
||41||
kṣīramityādi| kṣīraṃ jāṅgalamāṃsādibhyo'ṣṭaguṇaṃ, ardhajale kṣīrādardhaṃ
jalaṃ, jāṅgalaiḥ mṛgapakṣibhiḥ eṇādibhirlāvādibhiśca, jalajaiḥ puṣpaiḥ
nīlotpalādibhiḥ, vātaghnaiḥ vidārīgandhādibhiḥ, ghṛtamutpādya ‘taddugdhaṃ
mathitvā’ iti vākyaśeṣaḥ| sarvagandhā elādiparipaṭhitāḥ| sitā śarkarā, anantā
utpalasārivā, candanaṃ raktacandanaṃ, āvāpya prakṣipya| tadghṛtaṃ
kṣīramathanādyadutpannaṃ ghṛtaṃ, pratiśyāyān sarvān apohati sphoṭayati|
doṣaśamanaiḥ vātapittaśleṣmaharadravyagaṇaiḥ| yathāsvaṃ yathātmīyam| idameva
tailaṃ sarveṣāmeva pratiśyāyānām||38-41||
samūtrapittāścoddiṣṭāḥ kriyāḥ kṛmiṣu yojayet | yāpanārthaṃ kṛmighnāni
bheṣajāni ca buddhimān ||42||
raktapratiśyāye kṛmisambhavo darśitaḥ, atasteṣāmeva kṛmīṇāṃ yāpanārthaṃ
cikitsāmāha- samūtretyādi| kṛmighnā yāḥ kriyā uddiṣṭāstā gomūtrapittayuktā
yāpanārthaṃ kartavyāḥ; tathā kṛmighnāni bheṣajāni surasādīni ca kartavyāni|
buddhimān ūhāpohavān vaidyaḥ| ye tu sarveṣāmeva pratiśyāyānāṃ kṛmisambhavatvaṃ
manyante te'muṃ ślokamīdṛśaṃ vyākhyānayanti- pratyekaṃ vātādipratiśyāye yāḥ
kriyā uddiṣṭāstā eva gomūtrapittayuktā yathāsvaṃ kṛmiṣu yojayet||42||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pratiśyāyapratiṣedho
nāma caturviṃśatitamo'dhyāyaḥ ||24||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre caturviṃśodhyāyaḥ||24||