athātaḥ śirorogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| śiro rujati martyānāṃ
vātapittakaphaistribhiḥ | sannipātena raktena kṣayeṇa krimibhistathā
||3||
sūryāvartānantavātārdhāvabhedakaśaṅkhakaiḥ | ekādaśaprakārasya
1
lakṣaṇaṃ sampravakṣyate ||4||
tāneva śirorogān saṅkhyayā āha- śiro rujatītyādi| tribhiriti
pṛthagarthadyotanārtham| ‘śiro rujati martyānām’ ityatra kecit ‘śirorogā
manuṣyāṇām’ iti paṭhanti| rogaśabdo yadyapi sāmānyavyādhivācakastathā'pi ye
pīḍākarā vyādhayaste'tra gṛhyante, tena khālityādīnāmatrānupādānamiti
vyākhyānayanti| ekādaśaprakārasyetyādi| ekādaśaivātra śirorogāḥ|
anyatovātaśabdena anantavātasya sarvagatanayanarogavijñānīye proktatvāt|
brahmadevastu videhādiṣu anantavātasya pṛthak pāṭhāt pṛthagevātra paṭhanīyaḥ,
tena caikādaśa śirorogā iti brūte| atra kecidvidehadarśanāt
sūryāvartakaviparyayamapi paṭhanti| tathā ca tadvacaḥ- “tatra vātānugaṃ pittaṃ
citaṃ śirasi tiṣṭhati| madhyāhne tejasā'rkasya tadvivṛddhaṃ śirorujam|| karoti
paittikīṃ ghorāṃ saṃśāmyati dinakṣaye| astaṃ gate prabhāhīne sūrye
vāyurvivardhate|| pittaṃ śāntimavāpnoti tataḥ śāmyati vedanā| eṣa
pittānilakṛtaḥ sūryāvartaviparyayaḥ”- iti| kecitsuśrutādhyāyino'nena pāṭhena
sūryāvartakaviparyayaṃ paṭhanti,- “vātapittāt purojātā rujā'paityaparāhṇataḥ|
sūryāvartaḥ sa tu prokto viparīte viparyayaḥ”- iti| asau
sūryāvartaviparyayaścāturthikaviparyayavadasūtrito'pi gṛhyate| atra kecit
“āluñcayate kampati cāpi mūrdhā sarpanti madhye ca pipīlikā vā| skandhaḥ
śiraścāpyavaghūrṇate ca mūrcchā pralāpaśca tathaiva nidrā|| sañjñāpraṇāśaṃ
janayedvinidrāṃ prātastataḥ paśyati cāticitram| gṛhṇāti manye hṛdayaṃ ca
rūpaiḥ sarvairamībhiḥ samabhidrutastu|| tisro hi rātrīrna sa jātu jīvettaṃ
śīrṣakaṃ sampravadanti rogam”- iti paṭhanti| sa ca
nibandhakārairnāṅgīkṛtaḥ||1-4||
yasyānimittaṃ śiraso rujaśca bhavanti tīvrā niśi cātimātram | bandhopatāpaiśca
bhavedviśeṣaḥ śirobhitāpaḥ sa samīraṇena
||5||
idānīṃ vātikaśirorogalakṣaṇamāha- yasyetyādi| animittam īṣatkāraṇam|
tīvravacanāt pitte madhyāḥ rujo, madhyaḥ kaphe iti budhyate| viśeṣa upaśamaḥ|
śirobhitāpaḥ śirorogaḥ||5||
yasyoṣṇamaṅgāracitaṃ yathaiva dahyeta
2
dhūpyeta śirokṣināsam | śītena rātrau ca bhavedviśeṣaḥ śirobhitāpaḥ sa tu
pittakopāt ||6||
paittikaśirorogalakṣaṇamāha- yasyetyādi||6||
śirogalaṃ yasya kaphopadigdhaṃ guru pratiṣṭabdhamatho himaṃ ca | śūnākṣikūṭaṃ
vadanaṃ ca yasya śirobhitāpaḥ sa kaphaprakopāt
||7||
kaphajaśirorogalakṣaṇamāha- śirogalamityādi| upadigdham upaliptaṃ, guru
bhārikaṃ, pratiṣṭabdham apracalitarūpamiva, himaṃ śītapūrṇamiva| śirobhitāpaḥ
śirorogaḥ| atrānukto'pi viparyaya sevayopaśamo gṛhyate| ‘śirogalaṃ’ ityatra
‘śirobhavaṃ’ iti kecit paṭhanti||7||
śirobhitāpe tritayapravṛtte sarvāṇi liṅgāni samudbhavanti
3|8|
sānnipātikaśirorogalakṣaṇamāha- śirobhitāpe ityādi|8|-
raktātmakaḥ pittasamānaliṅgaḥ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavecca
||8||
raktajaśirorogalakṣaṇamāha- raktātmaka ityādi| pittajaśirorogadraktaje
sparśāsahatvamadhikam||8||
vasābalāsakṣatasambhavānāṃ śirogatānāmiha saṅkṣayeṇa | kṣayapravṛttaḥ
śiraso'bhitāpaḥ kaṣṭo bhavedugrarujo'timātram
||9||
saṃsvedanacchardanadhūmanasyairasṛgvimokṣaiśca vivṛddhimeti |10|
kṣayajaśirorogasya liṅgamāha- vasetyādi| vasāśabda upalakṣaṇārthaḥ; tena
dehasnehamastiṣkamedomajjāśukrāṇi gṛhyante| ‘vasābalāsakṣatasambhavānāṃ’
ityatra kecit ‘asṛgvasāśleṣmasamīraṇānāṃ’ iti paṭhanti; tannecchati gayī||9||-
nistudyate yasya śiro'timātraṃ sambhakṣyamāṇaṃ sphuṭatīva
4
cāntaḥ ||10|| ghrāṇācca gacchetsalilaṃ
saraktaṃ śirobhitāpaḥ kṛmibhiḥ sa ghoraḥ |11|
kṛmikṛtaśirorogalakṣaṇamāha- nistudyate ityādi| nistudyate śūlyate vyathyata
ityarthaḥ| sphuṭatīva śīryata iva||10||-
sūryodayaṃ yā prati mandamandamakṣibhruvaṃ ruk samupaiti gāḍham
||11|| vivardhate cāṃśumatā sahaiva
sūryāpavṛttau vinivartate ca | śītena śāntiṃ labhate kadāciduṣṇena jantuḥ
sukhamāpnuyācca ||12|| taṃ
bhāskarāvartamudāharanti sarvātmakaṃ kaṣṭatamaṃ vikāram |13|
suryāvartamāha- sūryodayamityādi| sūryāpavṛttau sūryāstasamaye|
kasmātpravṛttinivṛttī bhavata iti pratipādayan nimirāha,- “svabhāvaśītā
tamaso'bhimūlā rātristayodbhūtakaphena mārge| ruddhe marutkopamiyāt prabhāte
rujaṃ karotyatra śirobhitāpe|| madhyāhnasūryātapatāpayogāt kaphe vilīne maruti
prapanne| svamārgamāyāti tadā dinānte praśāntimāvarta ihārkapūrve” iti|
sūryātapavilīnamastuluṅgakāraṇotpannasūryāvarta iti dṛḍhabalācāryaḥ| ‘uṣṇena
jantuḥ sukhamāpnuyācca’ iti pāṭhātsūryāvartaviparyayaḥ kathito boddhavyaḥ|
kecidatra ‘āvartasañjñaḥ sa ca sūryapūrvovyādhirmataḥ pittasamīraṇābhyām’ iti
paṭhanti||11-12||-
doṣāstu duṣṭāstraya eva manyāṃ sampīḍya ghāṭāsu rujāṃ sutīvrām
||13|| kurvanti sākṣibhruvi śaṅkhadeśe
sthitiṃ karotyāśu viśeṣatastu | gaṇḍasya pārśve tu karoti kampaṃ hanugrahaṃ
locanajāṃśca rogān ||14|| anantavātaṃ
tamudāharanti doṣatrayotthaṃ śiraso vikāram |15|
anantavātamāha- doṣāstu duṣṭāstraya ityādi| sātyakiprabhṛtibhistu
śiraḥkamparogo'sādhyaḥ paṭhitaḥ; asmiṃstu śāstre sānnipātikaśirorogo'nantavāta
evāntarbhavati||13-14||-
yasyottamāṅgārdhamatīva jantoḥ sambhedatodabhramaśūlajuṣṭam
||15||
pakṣāddaśāhādathavā'pyakasmāttasyārdhabhedaṃ tritayādvyavasyet |16|
ardhāvabhedamāha- yasyottametyādi| ‘tasyārdhabhedaṃ pavanāt sapittāt’ iti
kecit ‘tritayādvyavasyet’ ityatra ‘dvitayāt’ iti vā pāṭhaḥ||15||-
śaṅkhāśrito vāyurudīrṇavegaḥ kṛtānuyātraḥ kaphapittaraktaiḥ
||16|| rujaḥ sutīvrāḥ pratanoti mūrdhni
viśeṣataścāpi hi śaṅkhayostu | sukaṣṭamenaṃ khalu śaṅkhakākhyaṃ maharṣayo
vedavidaḥ purāṇāḥ ||17|| vyādhiṃ
vadantyudgatamṛtyukalpaṃ bhiṣaksahasrairapi durnivāram
||18||
śaṅkhakalakṣaṇamāha- śaṅkhāśrita ityādi| kṛtānuyātraḥ kṛtānugamaḥ|
udgatamṛtyukalpaḥ upastitamṛtyusamaḥ| eṣa vyādhistu tryahānmārayati,
tryahādanantaraṃ kuśalenopakrāntaḥ sidhyati||16-18||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre śirorogavijñānīyo nāma
pañcaviṃśo'dhyāyaḥ ||25||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pañcaviṃśo'dhyāyaḥ||25||