athātaḥ śirorogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| vātavyādhividhiḥ kāryaḥ
śiroroge'nilātmake | payonupānaṃ seveta ghṛtaṃ tailamathāpi vā
||3||
vātavyādhividhiriti samasto vātavyādhividhirbāhya ābhyantaro'pi kartavyaḥ;
tatra bāhyaḥ snehasvedābhyaṅgapariṣekopanāhaśirobastinasyādiḥ, ābhyantarastu
snehapānānuvāsananirūhādiḥ| payonupānamiti vātasya pittānubandhasya ghṛtaṃ,
kaphānubandhasya tailam| yadyapi vātavyādhicikitsitātideśenaiva ghṛtatailayoḥ
pānaṃ prāptaṃ, tathā'pi niyamārthametadvacanaṃ; athavā payonupānaprāptyarthaṃ;
athavā snehādiprayogaparisamāptau prāyogikametadvidhānam||1-3||
mudgān kulatthānmāṣāṃśca khādecca niśi kevalān | kaṭūṣṇāṃśca
1
sasarpiṣkānuṣṇaṃ cānu payaḥ pibet
||4|| pibedvā payasā tailaṃ tatkalkaṃ vā'pi
mānavaḥ |5|
mudgānityādi| mudgānāṃ vātakaratve'pi māṣāṇāṃ śleṣmakaratve'pi
vyādhipratyanīkatvādyogaśakteracintyatvāccopayogaḥ| kaṭūṣṇāniti
kaṭūṣṇadravyasaṃskṛtān, sasarpiṣkān saghṛtān| tailaṃ tilatailam| tatkalkaṃ
mudgādikalkaṃ; anye tilakalkamāhuḥ, tannecchati gayī jejjaṭaśca||4||-
vātaghnasiddhaiḥ kṣīraiśca sukhoṣṇaiḥ sekamācaret
||5|| tatsiddhaiḥ pāyasairvā'pi
sukhoṣṇairlepayecchiraḥ | svinnairvā
2
matsyapiśitaiḥ kṛśarairvā sasaindhavaiḥ
||6|| candanotpalakuṣṭhairvā
suślakṣṇairmagadhāyutaiḥ | snigdhasya tailaṃ nasyaṃ syāt kulīrarasasādhitam
||7|| varuṇādau gaṇe kṣuṇṇe kṣīramardhodakaṃ
pacet | kṣīraśeṣaṃ ca tanmathyaṃ śītaṃ sāramupāharet
||8|| tato madhurakaiḥ siddhaṃ nasye tat
pūjitaṃ haviḥ | tasmin vipakve kṣīre tu peyaṃ sarpiḥ saśarkaram
||9|| dhūmaṃ cāsya yathākālaṃ snaihikaṃ
yojayedbhiṣak |10|
ābhyantaravidhiṃ pratipādya bāhyavidhimāha- vātaghnasiddhairityādi| vātaghnāni
bhadradārvādīni| seko dhārāsekaḥ| tatsiddhaiḥ pāyasaiḥ
vātaharadravyasiddhagokṣīrapāyasairityarthaḥ| lepayet upanāhayet| svinnairvā
3
matsyapiśitairiti matsyamāṃsaiḥ svinnairvā
4
śirasyupanāhaḥ| kṛśarairveti tilataṇḍulamāṣakṛtayavāgvopanāhaḥ;
kṛśaraśabdo'kārānto'pyasti| candanādibhirvā ślakṣṇapiṣṭairupanāhaḥ|
snigdhasyetyādi| snigdhasya kulīrarasacaturguṇe sādhitaṃ tailaṃ nasyaṃ syāditi
piṇḍārthaḥ| varuṇādāvityādi| kṣuṇṇe jarjarīkṛte| tasmin vipakve kṣīre tviti
varuṇādigaṇasiddhe kṣīre caturguṇe sādhitaṃ kākolyādiprativāpaṃ yat
sarpistaccharkarāprakṣepaṃ peyamiti tātparyārthaḥ| anye tu ‘tasmin vipakvaṃ
kṣīre ca’ iti paṭhanti; tasmin varuṇādikvāthe kṣīre ca sādhitaṃ sarpiḥ
saśarkaraṃ pibediti ca vyākhyānayanti| dhūmaṃ cāsyetyādi| yathākālaṃ
yathāvasthaṃ madhūcchiṣṭaprabhṛtibhiḥ snehamiśraiḥ kṛto dhūmaḥ snaihikaḥ||5-9||-
pānābhyañjananasyeṣu bastikarmaṇi secane
||10|| vidadhyāttraivṛtaṃ dhīmān
balātailamathāpi vā |11|
pānābhyañjanetyādi| traivṛtam apatānakacikitsitoktaṃ, balātailaṃ
mūḍhagarbhacikitsitoktam||10||-
bhojayecca rasaiḥ snigdhaiḥ payobhirvā susaṃskṛtaiḥ
||11||
bhojayedityādi| rasaiḥ māṃsarasaiḥ| susaṃskṛtaiḥ vātaharadravyasādhitaiḥ||11||
pittaraktasamutthānau śirorogau nivārayet | śirolepaiḥ sasarpiṣkaiḥ
pariṣekaiśca śītalaiḥ
||12||
kṣīrekṣurasadhānyāmlamastukṣaudrasitājalaiḥ |13|
idānīṃ pittajaraktajayostulyacikitsitatvāt saṅkṣepārthamubhayorekaṃ
cikitsitamāha- pittaraktetyādi| śirolepaiḥ madhurakādidravyakṛtaiḥ
pariṣekaiśca śītalaiḥ kṣīrekṣurasādikṛtaiḥ| tānyeva pariṣekadravyāṇyāha-
kṣīrakṣvityādi| sitājalaṃ śarkarodakam||12||-
nalavañjulakahlāracandanotpalapadmakaiḥ
||13||
vaṃśaśaivalayaṣṭyāhvamustāmbhoruhasaṃyutaiḥ
5| śiraḥpralepaiḥ saghṛtairvaisarpaiśca tathāvidhaiḥ
||14|| madhuraiśca
mukhālaipairnasyakarmabhireva ca |15|
śirolepadravyāṇyāha- naletyādi| nalaḥ śuṣiraparvā svanāmakhyātaḥ, vañjulo
vetasaḥ kahlāraṃ raktotpalaṃ, candanaṃ raktacandanam, utpalaṃ nīlotpalaṃ,
śaivalaṃ dūrvā, ambhoruhaṃ padmam| vaisarpaiśca tathāvidhairiti
visarpacikitsitoktaiḥ pralepaiḥ (ci. 17); tāni tu
uśīralāmajjakacandanasrotojamuktāmaṇigairikāṇi| tathāvidhairiti
vacanādraktapittavisarpapralepaprakārairna tu
kaphavātavisarpalepadravyaprakārairityarthaḥ| madhuraiḥ kākolyādibhiḥ|
nasyamatra madhuradravyasaṃskṛtena snehena kṛtam| pittaraktasamutthānau
śirorogau nivārayedityatrāpi sambandhanīyam||13-14||-
āsthāpanairvirekaiśca pathyaiśca snehabastibhiḥ
||15|| kṣīrasarpirhitaṃ nasyaṃ vasā vā
jāṅgalā śubhā |16|
idānīṃ raktaje pittaje ca śiroroge vamanaṃ vihāya karmacatuṣṭayaṃ
nirdiśannāha- āsthāpanairityādi| āsthāpanādibhiḥ pittaraktasamutthitau
śirorogau nivārayediti sambandhaḥ| pathyaśabda āsthāpanādibhistribhiḥ
sambandhanīyaḥ| pathyaiḥ hitaiḥ| tena vakṣyamāṇotpalādinā''sthāpanaṃ virecanaṃ
ca madhuradravyakṛtaṃ, snehabastayastu madhurakandakṣīraghṛtādikṛtāḥ|
kṣīrasarpiratra mathyamānakṣīrotpannanavanītajātam||15||-
utpalādivipakvena kṣīreṇāsthāpanaṃ hitam
||16|| bhojanaṃ jāṅgalarasaiḥ sarpiṣā
cānuvāsanam | madhuraiḥ kṣīrasarpistu snehane ca saśarkaram
||17||
āsthāpanopayogidravyāṇyāha- utpaletyādi| sarpiṣā cānuvāsanamityuktaṃ tadeva
nirdiśannāha- madhurairityādi| madhuraiḥ kākolyādibhiḥ, pakvamiti śeṣaḥ|
kṣīrasarpiḥ kṣīramathanādutthitaṃ, snehane snehabastau, saśarkaraṃ
sitaśarkarācūrṇaprakṣepam| anye tu ‘madhuraiḥ kṣīrasarpistu pakvaṃ pāne
saśarkaram’ iti paṭhanti, tannecchati gayī||16-17||
pittaraktaghnamuddiṣṭaṃ yaccānyadapi taddhitam |18|
idānīṃ saṅkṣepārthamatideśenāparamapi cikitsitamāha- pittaraktaghnamityādi|
anyadapi pānālepanasyādi raktapittaghnaṃ yaduddiṣṭaṃ tadatrāpi hitamiti
piṇḍārthaḥ|18|-
kaphotthitaṃ śirorogaṃ jayet kaphanivāraṇaiḥ
||18||
śirovirekairvamanaistīkṣṇairgaṇḍūṣadhāraṇaiḥ | acchaṃ ca pāyayetsarpiḥ
svedayeccāpyabhīkṣṇaśaḥ ||19|| śiro
madhūkasāreṇa snigdhaṃ cāpi virecayet | iṅgudasya tvacā vā'pi meṣaśṛṅgasya
6
vā bhiṣak ||20||
idānīṃ kaphajaśirorogacikitsāmāha- kaphotthitamityādi| kaphotthitaṃ śirorogaṃ
kaphanivāraṇairjayediti sambandhaḥ; tāni ca kaphanivāraṇāni śirovirecanādīni|
acchaṃ ceti acchaṃ kevalaṃ, vamananirjitakaphasya prakupitavātavijayārthaṃ
sarpiḥpānaṃ athavā sarpiḥpānaṃ vamanasya prākkarma| abhīkṣṇaśaḥ punaḥ
punaḥ||18-20||
ābhyāmeva kṛtāṃ vartiṃ dhūmapāne prayojayet | ghreyaṃ kaṭphalacūrṇaṃ ca
kavalāśca kaphāpahāḥ
||21|| saralākuṣṭhaśārṅgeṣṭādevakāṣṭhaiḥ
sarohiṣaiḥ | kṣārapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇairlepayecchiraḥ
||22||
śirovirecanāvaśeṣitakaphasyopaśamanārthaṃ dhūmamāha- ābhyāmityādi| ābhyām
iṅgudīmeṣaśṛṅgītvagbhyām| kaṭphalacūrṇaṃ ghreyaṃ ghrātavyaṃ,
pradhamanaviśeṣo'yam| kaphāpahāḥ kaphaharadravyakṛtāḥ| saraletyādi|
kṣārapiṣṭaiḥ kṣārodakapiṣṭaiḥ
7, salavaṇaiḥ īṣallavaṇaiḥ||21-22||
yavaṣaṣṭikayoścānnaṃ vyoṣakṣārasamāyutam |
paṭolamudgakaulatthairmātrāvadbhojayedrasaiḥ
||23||
āhāramāha- yavetyādi| vyoṣaṃ trikaṭukaṃ, kṣāro yavakṣāraḥ,
yavaṣaṣṭikayoścānnaṃ trikaṭukena kaṭūkṛtaṃ, yavakṣāreṇa lavaṇitaṃ, paṭolādīnāṃ
yūṣaiḥ saha mātrāvadbhojayediti sambandhaḥ||23||
śiroroge tridoṣotthe tridoṣaghno vidhirhitaḥ |24|
adhunā tridoṣajaśirorogasya sāmānyāṃ cikitsāmāha- śiroroge ityādi| tridoṣaghno
vidhiranantaroktavātādijaśirorogaghno vidhiḥ|24|-
sarpiḥpānaṃ viśeṣeṇa purāṇaṃ vā diśanti hi
||24||
sāmānyacikitsitamabhidhāya viśeṣacikitsitamāha- sarpiḥpānamiti| atra
nibandhakārairbahūktaṃ, tacca vistarabhayānna likhitam||24||
kṣayaje kṣayamāsādya kartavyo bṛṃhaṇo vidhiḥ | pāne nasye ca sarpiḥ
syādvātaghnamadhuraiḥ śṛtam
||25|| kṣayakāsāpahaṃ cātra sarpiḥ
pathyatamaṃ viduḥ |26|
kṣayajacikitsāmāha- kṣayaja ityādi| kṣayamāsādya raktādikṣayeṣvanyatamaṃ
kṣayamavadhārya, śoṇitādikriyānatikrameṇa cikitsitamityarthaḥ; anye tu
kṣayārthaṃ śoṣapratiṣedhamadhyāyamāsādya, yo bṛṃhaṇo vidhirāhārauṣadhākhyaḥ sa
kāryaḥ| pāne nasye cetyatra cakāro bhinnakrame sarpiścetyatra draṣṭavyaḥ, tena
tailamapi madhuradravyasaṃskṛtaṃ samuccīyate| kṣayakāsāpahaṃ sarpiḥ
“kulīraśukticaṭakaiṇalāvān niṣkvāthya vargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam” ityādinā
proktam||25||-
kṛmibhirbhakṣyamāṇasya vakṣyate śirasaḥ kriyā
||26|| nasye hi śoṇitaṃ dadyāttena
mūrcchanti jantavaḥ | mattāḥ śoṇitagandhena samāyānti yatastataḥ
||27||
idānīṃ krimijaśirorogāvasare
sudūravistṛtabahukrimīṇāmutkleśanenāharaṇopāyamuddiśannāha- kṛmibhirityādi|
krimibhirbhakṣyamāṇasyeva, bhakṣitasya duḥśakyatvāt; śirasaḥ kriyā vakṣyate
iti sambandhaḥ| śoṇitanasyaṃ kṛmīṇāmutkleśanārthaṃ, srotomukhagamanārthaṃ ca|
mūrcchanti mūrcchitā bhavanti madayuktā bhavanti| samāyānti samāgacchanti|
yatastato nāsāsrotaḥprabhṛtibhiḥ tatra cāgatānāṃ kṛmīṇāṃ
kūrcakādibhirnirharaṇaṃ kartavyam||26-27||
teṣāṃ nirharaṇaṃ kāryaṃ tato mūrdhavirecanaiḥ | hrasvaśigrukabījairvā
kāṃsyanīlīsamāyutaiḥ
||28|| kṛmighnairavapīḍaiśca
mūtrapiṣṭairupācaret | pūtimatsyayutān dhūmān kṛmighnāṃśca prayojayet
||29||
idānīṃ kūrcakādibhiragamyānāṃ krimīṇāṃ nirharaṇārthaṃ cikitsitamāha-
teṣāmityādi| mūrdhavirecanaiḥ viḍaṅgamaricāpāmārgaśigrubījādibhiḥ; gayī tu
vakṣyamāṇāni hrasvaśigrukabījāni śirovirecanadravyāṇi manyante|
hrasvaśigrukabījairityādi| kṛmighnaiḥ viḍaṅgādibhiḥ||28-29||
bhojanāni kṛmighnāni pānāni vividhāni ca |30|
āhāramāha- bhojanānītyādi| kṛmighnāni kṛmipratiṣedha paṭhitāni
dhānyāmlaprabhṛtīni surasādisaṃskṛtāni|30|-
sūryāvarte vidhātavyaṃ nasyakarmādibheṣajam
||30||
sūryāvartakacikitsāmāha- sūryāvarte ityādi|
nasyakarmādītyādiśabdāllepapariṣekakavalagrahaśirobastyādayaḥ| anye tu
nasyakarma ādau yasya tannasyakarmādi, tacca vamanaṃ vihāya
virekādikarmacatuṣṭayam| ye tu sūryāvartaviparyayaṃ paṭhanti tatrāpīdameva
cikitsitam||30||
bhojanaṃ jāṅgalaprāyaṃ kṣīrānnavikṛtirghṛtam |31|
āhāraṃ niyamayannāha- bhojanetyādi|31|-
tathā'rdhabhedake vyādhau prāptamanyacca yadbhavet
||31|| śirīṣamūlakaphalairavapīḍo'nayorhitaḥ
| vaṃśamūlakakarpūrairavapīḍaṃ prayojayet
||32|| avapīḍo hitaścātra vacāmāgadhikāyutaḥ
| madhukenāvapīḍo vā madhunā saha saṃyutaḥ
||33|| manaḥśilāvapīḍo vā madhunā candanena
vā |34|
ardhāvabhedakacikitsitamāha- tathā'rdhabhedake ityādi| na kevalaṃ sūryāvarte
nasyakarmādibheṣajaṃ jāṅgalaprāyaṃ bhojanaṃ kṣīrānnavikṛtirghṛtaṃ prayojayet
tathā'rdhāvabhedake'pi| prāptamanyacca yadbhavediti anyadapi
snehasirāvyadhāvapīḍakarṇaśūloktadīpikātailādi yat prāptaṃ yuktaṃ bhavet tat
kartavyam| gayī tu anyacchabdena vakṣyamāṇaṃ
śirīṣamūlakaphalairityādikamicchati| śirīṣetyādi| anayoḥ
sūryāvartārdhabhedakayoḥ| avapīḍya dīyata ityavapīḍo nasyabheda ityarthaḥ|
vaṃśetyādi| atreti anayoḥ sūryāvartārdhabhedakayoḥ| madhukaṃ yaṣṭīmadhukaṃ,
manaḥśilāvapīḍo madhunetyeko yogaḥ, candanena ceti dvitīyaḥ| kecidatra
candanaśabdena madhūkasāraṃ vyākhyānayanti||31-33||-
teṣāmante hitaṃ nasyaṃ sarpirmadhurasānvitam
||34||
avapīḍairnirjitakaphasya paścātkarmāha- teṣāmityādi| teṣām avapīḍānām, ante
avasāne, madhurakānvitaṃ kākolyādigaṇakalkaśṛtaṃ ghṛtaṃ nasye prayojyam| anye
madhurasāṃ mūrvāṃ manyante| kecitteṣāmityatra tayoriti paṭhanti,
vyākhyānayanti ca- ante'vapīḍānāmavasāne madhurasānvitasarpistayoḥ
sūryāvartārdhabhedakayornasye hitaṃ, vātapittottarāvasthāyāṃ ghṛtanasyam||34||
sārivotpalakuṣṭhāni madhukaṃ cāmlapeṣitam | sarpistailayuto lepo dvayorapi
sukhāvahaḥ ||35|| eṣa eva prayoktavyaḥ
śiroroge kaphātmake |36|
idānīṃ śirolepamāha- sārivetyādi| sārivā prasiddhā, utpalaṃ nīlotpalam|
amlapeṣitaṃ kāñjikapeṣitam| dvayoḥ sūryāvartārdhāvabhedakayoḥ| ayamapi
śirolepo vātapittottarāvasthāyāṃ prayoktavyaḥ| eṣa ityādi| eṣa eveti
śirīṣaphalādyavapīḍaḥ kaphanimitte śiroroge prayoktavyaḥ| yadyapi
kaphaśirorogasya cikitsoktā tathā'pyavasaraprāptatvāt punaruktā| anye
‘śiroroge kaphātmake’ ityatra ‘kṣayātmake’ iti paṭhanti| tannecchati
jejjaṭācāryaḥ| apare tu ‘ebhireva prayoktavyaḥ śiroroge'nilātmake’ iti
paṭhanti| ebhireveti anantaroktasārivotpalakuṣṭhādibhiḥ||35||-
anantavāte kartavyaḥ sūryāvartaharo
8
vidhiḥ ||36|| sirāvyadhaśca
kartavyo'nantavātapraśāntaye | āhāraśca vidhātavyo vātapittavināśanaḥ
||37|| madhumastakasaṃyāvaghṛtapūraiśca
bhojanam |38|
kecidatrānantavātacikitsitaṃ paṭhanti; tadāha- anantavāte ityādi|
madhumastakāḥ ravajukāḥ, saṃyāvaḥ kaṇḍakaghṛtaiścāturjātakakarpūrasugandhaḥ
lapsiketi loke, ghṛtapūraḥ ‘ghevara’ iti prasiddhaḥ||36-37||-
kṣīrasarpiḥ praśaṃsanti nasye pāne ca śaṅkhake
||38|| jāṅgalānāṃ rasaiḥ
snigdhairāhāraścātra śasyate |39|
śaṅkhakacikitsāmāha- kṣīretyādi| kṣīrasarpiriti
arditacikitsite'kṣitarpaṇārthaṃ yaduktam| jāṅgalānāmityatra kecidaudakānāmiti
paṭhanti, tannecchati gayī||38||-
śatāvarīṃ tilān kṛṣṇān madhukaṃ nīlamutpalam
||39|| dūrvāṃ punarnavāṃ caiva lepe
sādhvavacārayet | mahāsugandhāmathavā pālindīṃ cāmlapeṣitām
||40||
śirolepamāha- śatāvarīmityādi| śatāvaryādibhiḥ kṣīrapiṣṭaiḥ śirolepaḥ|
mahāsugandhāmityādi| mahāsugandhā utpalasārivā, sarpasugandhāmapare| pālindī
kālavallī| amlaṃ kāñjikam||39-40||
śītāṃścātra parīṣekān pradehāṃśca prayojayet |41|
anuktānapyatra pariṣekapradehānnirdiśannāha- śītānityādi| śītapariṣekān
śītavīryavidārigandhādikākolyādyutpalādikaṣāyakṛtān, śītapradehāneteṣāmeva
kalkairamlapiṣṭaiḥ kṛtān|41|-
avapīḍaśca deyo'tra sūryāvartanivāraṇaḥ
||41||
avapīḍaścetyādi| sūryāvartanivāraṇo'vapīḍaḥ
‘śirīṣamūlakaphalairavapīḍo'nayorhita’ ityādyuktaḥ||41||
kṛmikṣayakṛtau hitvā śirorogeṣu buddhimān | madhutailasamāyuktaiḥ
śirāṃsyativirecayet
||42|| paścātsarṣapatailena tato nasyaṃ
prayojayet |43|
idānīṃ śirorogāṇāṃ sāmānyacikitsāmāha- kṛmītyādi| kṛmikṣayakṛtau śirorogau
parityajyānyeṣu śirorogeṣu madhutailasamāyuktaiḥ śirovirecanadravyairbuddhimān
vaidyaḥ śirāṃsi ativirecayet, nasyaṃ dadyādityarthaḥ| mūlānilonmūlanatvāt
styānabhūtakaphavināśanatvācca sarṣapatailena nasyam| anye tu ‘paścāt sarpiḥ
sukhoṣṇaṃ tu nasyatastu praśasyate’ iti paṭhanti;
teṣāmayamabhiprāyaḥśirovirecanena kaphe vijite sati vātapittajayārthaṃ
sarpirnasyam||42||-
na cecchāntiṃ vrajantyevaṃ snigdhasvinnāṃstato bhiṣak
||43|| paścādupācaretsamyak sirāṇāmatha
mokṣaṇaiḥ |44|
idānīmetairapyupāyairyadā śāntiṃ śirorogā na yānti tadā kiṃ kartavyamityāha-
na cecchāntimityādi||43||-
ṣaṭsaptatirnetrarogā daśāṣṭādaśa karṇajāḥ
||44|| ekatriṃśad ghrāṇagatāḥ
śirasyekādaśaiva tu | iti vistarato dṛ(di)ṣṭāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ
||45|| saṃhitāyāmabhihitāḥ
saptaṣaṣṭirmukhāmayāḥ | etāvanto yathāsthūlamuttamāṅgagatā gadāḥ |
asmiñchāstre nigaditāḥ saṅkhyārūpacikitsitaiḥ
||46||
idānīṃ śālākyatantrasyārthapiṇḍamuktamupasaṃharannāha- ṣaṭsaptatirityādi|
daśāṣṭādaśa aṣṭāviṃśatirityarthaḥ| iti śabda uktasmaraṇe| ye vistarato
dṛ(di)ṣṭāḥ vistareṇa videhādau bhāṣitāḥ| yathāsthūlaṃ sthūlānatikrameṇa, aṇuśo
bhidyamānāḥ punarasaṅkhyeyāḥ| asminniti śālākyaśāstre||44-46||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre śirorogapratiṣedho
nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ ||26|| iti
śrībhagavatā dhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ maharṣiṇā suśrutācāryeṇa viracitāyāṃ
suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargataṃ śālākyatantraṃ samāptam |
sadbuddheḥ prasavaḥ padaṃ suyaśasaḥ sadvaidyavandyaḥ śriyāmāvāsaḥ sukṛtī
kriyāsu nipuṇaḥ śrīḍalhaṇākhyo bhiṣak| śrībhādānakanāthasāhalanṛpasyātīva yo
vallabhaḥ śāstraṃ tasya nibandhasaṅgraha iti khyātaṃ dharitrītale| iti
śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ
samāptaḥ||26||