athāto navagrahākṛtivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
śālākyatantrānantaraṃ kaumāratantraṃ prārabhyate- athāta ityādi| bālaśabdo'tra
luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| tatra grahā bālānāṃ nava, aṣṭau punarabālānāṃ
bhūtavidyāyāṃ nirdeṣṭavyāḥ| ākṛtiḥ ākāro liṅgaṃ kāryabhūtaṃ, natu
svabhāvākhyam||1-2||
bālagrahāṇāṃ vijñānaṃ sādhanaṃ cāpyanantaram | utpattiṃ kāraṇaṃ caiva
suśrutaikamanāḥ śṛṇu ||3||
tatra prathamaṃ kumāratantrasyārthapiṇḍamuddiśannāha- bālagrahāṇāmityādi|
vijñānaṃ viśiṣṭajñānam| sādhanaṃ cikitsitam| utpattiḥ prabhavaḥ| kāraṇaṃ
hetuḥ||3||
skandagrahastu prathamaḥ skandāpasmāra eva ca | śakunī revatī caiva pūtanā
cāndhapūtanā ||4|| pūtanā śītanāmā ca
tathaiva mukhamaṇḍikā | navamo naigameṣaśca yaḥ pitṛgrahasañjñitaḥ
||5||
idānīṃ teṣāṃ navagrahāṇāṃ nāmānyāha- skandagraha ityādi| prathamaḥ
pradhānamādirvā| navamo naigameṣa iti saṅkhyānirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ
bhūyo navama iti saṅkhyākaraṇaṃ
kāśyapāditantrāntaroktādhikasaṅkhyānirākaraṇārtham| pitṛgrahasañjñita iti
bālasyānyagrahebhyo rakṣakatvātpiteva grahaḥ saiva sañjñā sañjātā yasya sa
tathā| (natu
1
bhūtavidyāvat pitṛlokābhihitagraha iti)||4-5||
dhātrīmātroḥ prākpradiṣṭāpacārācchaucabhraṣṭānmaṅgalācārahīnān | trastān
hṛṣṭāṃstarjitān tāḍitān vā pūjāhetorhiṃsyurete kumārān
||6||
kasmādgrahā bālān viśantītyāha- dhātrītyādi| dhātrī stanapāyinī
poṣayitrītyarthaḥ, mātā prasavitrī| prākpradiṣṭāpacārāditi prāk śārīrasthāne
pradiṣṭo'pacāraḥ akṛtyavidhiḥ māṃsasurādīnāṃ laulyādācaraṇaṃ vā| śaucaṃ
mūtrapurīṣādiprakṣālanaṃ, maṅgalaṃ
svastikasragdāmadūrvāvacāsarṣapādisparśanam, ācāraḥ pāpavirodhī, trastān
udvignān, hṛṣṭān muditān, tarjitān anyena
2
kenacidvibhīṣitān| tāḍitān abhihatān| kathaṃ pūjā jāyate? kusumādinā
bhojanādinā ca| ato hetoḥ dhātrīmātrorapacārāddūṣaṇādyanvitān bālān| pūjā
cātropalakṣaṇaṃ; tena ratihetorapi hiṃsyuriti| nanu,
dhātrīmātropacārādbālānāmanaparādhitvāt kathaṃ grahahiṃsanaṃ? atrocyate-
bālānāṃ prāktanakarmayogata evāpacāraṃ kurutaḥ| kumārānityupalakṣaṇaṃ; tena
kumārikā api hiṃsyuḥ| ete grahā ityarthaḥ||6||
aiśvaryasthāste na śakyā viśanto dehaṃ draṣṭuṃ mānuṣairviśvarūpāḥ | āptaṃ
vākyaṃ tatsamīkṣyābhidhāsye liṅgānyeṣāṃ yāni dehe bhavanti
||7||
kasmātte grahā dehaṃ viśanto nopalabhyante ityāha
3
- aiśvaryetyādi| eṣāṃ grahāṇāṃ yāni liṅgāni bhavanti tāni āptaṃ vākyaṃ
samīkṣyābhidhāsye kathayiṣye iti piṇḍārthaḥ| āptaṃ vākyam āptairuktaṃ vākyam;
āptāśca yathārthavādinaḥ
4||7||
śūnākṣaḥ
5
kṣatajasagandhikaḥ stanadviḍ vakrāsyo hatacalitaikapakṣmanetraḥ | udvignaḥ
sululitacakṣuralparodī skandārto bhavati ca gāḍhamuṣṭivarcāḥ
||8||
skandagrahārtalakṣaṇamāha- śūnākṣa ityādi| kṣatajasagandhikaḥ
rudhirasamānagandhikaḥ, visragandha ityarthaḥ; anye tu kṣatajaṃ raktaṃ
tatsagandhika īṣadrudhiragandhika ityarthaḥ| stanadviṭ stanadveṣī| vakrāsyaḥ
vakramukhaḥ| hatacalitaikapakṣmanetra iti hataṃ calitaṃ caikapakṣma netre
yasya sa tathā| udvignaḥ udvignacittaḥ| sululitacakṣuḥ kiñcinmilitalocanaḥ|
skandārta iti skandavinodanārthaṃ rudreṇa sṛṣṭo grahaḥ tenārtaḥ, skando'tra na
punarbhagavān kārtikeyaḥ| gāḍhe muṣṭivarcasī yasya sa tathā| gayadāsastu
‘stabdhāṅgaḥ’ kṣatajasagandhikaḥ stanadviṭ vakrāsyo hatacaraṇaikapakṣmanetraḥ’
iti paṭhitvā ‘stabdhamaṅgaṃ yasya sa tathā, hatāni
ekapādaikapakṣmārdhanayanāni yasya sa tathā’ iti vyākhyānayati||8||
niḥsañjño bhavati punarbhavetsasañjñaḥ saṃrabdhaḥ karacaraṇaiśca nṛtyatīva |
viṇmūtre sṛjati vinadya jṛmbhamāṇaḥ phenaṃ ca prasṛjati tatsakhābhipannaḥ
||9||
skandāpasmārārtalakṣaṇamāha- niḥsañjña ityādi| saṃrabdhaḥ samyak kalitaḥ san,
karacaraṇabhyāṃ hastapādābhyāṃ, nṛtyatīva nartanamiva karoti| vinadya śabdaṃ
kṛtvā; kvacit ‘vinamya’ iti pāṭhaḥ, tatra gātravinamanaṃ kṛtvā; viṇmūtre
muñcatīti vyākhyānam| tatsakhābhipannaḥ tacchabdena skandaḥ kathyate, tasya
sakhā skandāpasmāraḥ, tenākrāntaḥ||9||
srastāṅgo bhayacakito vihaṅgagandhiḥ saṃsrāvivraṇaparipīḍitaḥ samantāt |
sphoṭaiśca pracitatanuḥ sadāhapākairvijñeyo bhavati śiśuḥ kṣataḥ śakunyā
||10||
śakunigrahārtalakṣaṇamāha- srastāṅga ityādi| srastāṅgaḥ śithilāṅgaḥ|
bhayacakito bhītaḥ| vihaṅgā atra māṃsādā jalacarāśca| saṃsrāvivraṇaparipīḍitaḥ
pūyāsrāvivraṇaparipīḍitaḥ| samantāt sarvataḥ|
atroktavraṇasphoṭayorvidīrṇāvidīrṇatvena bhedaḥ| kṣataḥ abhibhūtaḥ||10||
raktāsyo haritamalo'tipāṇḍudehaḥ śyāvo vā jvaramukhapākavedanārtaḥ | revatyā
vyathitatanuśca karṇanāsaṃ mṛdnāti dhruvamabhipīḍitaḥ kumāraḥ
||11||
revatīgrahārtasya lakṣaṇamāha- raktāsya ityādi| haritamala iti malo'tra viṣṭhā
mūtraṃ ca| jvaramukhapākavedanārtaḥ jvarārto mukhapākavedanārtaśca|
vyathitatanuriti sarujaśarīraḥ| abhipīḍito revatyā iti sambandhaḥ||11||
srastāṅgaḥ svapiti sukhaṃ divā na rātrau viḍ bhinnaṃ sṛjati ca
kākatulyagandhiḥ | chardyā''rto hṛṣitatanūruhaḥ kumārastṛṣṇālurbhavati ca
pūtanāgṛhītaḥ ||12||
pūtanāgrahārtalakṣaṇamāha- srastāṅga ityādi| na divā sukhaṃ svapiti na ca
rātrau sukhaṃ svapiti| sṛjati muñcati| ‘srastāṅga’ ityatra kecit ‘svasthāṅga’
iti paṭhanti, svasthāṅgo'pi na divā na rātrau svapitīti vyākhyānayanti||12||
yo dveṣṭi stanamatisārakāsahikkācchardībhirjvarasahitābhirardyamānaḥ |
durvarṇaḥ satatamadhaḥśayo'mlagandhistaṃ brūyurbhiṣaja ihāndhapūtanārtam
||13||
andhapūtanārtalakṣaṇamāha- ya ityādi| adhaḥśayaḥ adhomukhaśāyī| amlagandhiḥ
kāñjikādyamladravyagandhiḥ||13||
udvigno bhṛśamativepate prarudyāt saṃlīnaḥ svapiti ca yasya cāntrakūjaḥ |
visrāṅgo bhṛśamatisāryate ca yastaṃ jānīyādbhiṣagiha śītapūtanārtam
||14||
śītapūtanārtalakṣaṇamāha- udvigna ityādi| saṃlīnaḥ samyaglīnaḥ, śayyaikadeśe
lagna ityarthaḥ| visrāṅgo visragandhāṅgaḥ| ‘udvigno bhṛśamati’ ityatra kecit
‘ākrandatyaticakitaḥ’ iti paṭhanti||14||
mlānāṅgaḥ surucirapāṇipādavaktro bahvāśī kaluṣasirāvṛtodaro yaḥ | sodvego
bhavati ca mūtratulyagandhiḥ sa jñeyaḥ śiśuriha vaktramaṇḍikārtaḥ
||15||
mukhamaṇḍikāgrahārtalakṣaṇamāha- mlānāṅga ityādi| mlānāṅgo
durbalamadhyaśarīraḥ| surucirapāṇipādavaktra iti suṣṭhu ruciraṃ śobhanaṃ
hastapādavaktraṃ yasya saḥ| vaktramaṇḍikarto mukhamaṇḍikārta ityarthaḥ||15||
yaḥ phenaṃ vamati vinamyate ca madhye sodvegam vilapati cordhvamīkṣamāṇaḥ |
jvaryeta pratatamatho vasāsagandhirniḥsañjño bhavati hi naigameṣajuṣṭaḥ
||16||
naigameṣagrahārtalakṣaṇamāha- ya ityādi| madhye madhyāṅge| sodvegaṃ satrāsaṃ,
vilapati atiśayena śabdaṃ karoti, ūrdhvamīkṣamāṇaḥ ūrdhvaṃ paśyan| ‘vilapati’
ityatra kecit ‘vihasati’ iti paṭhanti| jvaryeta pratataṃ satatam|
vasāsagandhiḥ vasayā tulyagandhiḥ| niḥsañjñaḥ nirgatasamyagjñānaḥ||16||
prastabdho yaḥ stanadveṣī muhyate cāviśanmuhuḥ | taṃ bālamacirāddhanti grahaḥ
sampūrṇalakṣaṇaḥ ||17||
sāmpratamasādhyagrahārtalakṣaṇamāha- prastabdha ityādi| prastabdho'tyarthaṃ
stabdhāṅgaḥ| muhyate mohaṃ yāti| āviśan āveśaṃ kurvan| muhuḥ vāraṃvāram||17||
viparītamataḥ sādhyaṃ cikitsedacirārditam |18|
sādhyagrahārtalakṣaṇamāha- viparītamityādi| viparītaṃ prastabdha
stanadveṣādilakṣaṇairanupahatam| acirārditam alpakālapīḍitam|18|-
gṛhe purāṇahaviṣā'bhyajya bālaṃ śucau śuciḥ
||18|| sarṣapān prakiretteṣāṃ tailairdīpaṃ
6
ca kārayet | sadā sannihitaṃ cāpi juhuyāddhavyavāhanam
||19||
sarvagandhauṣadhībījairgandhamālyairalaṅkratam | agnaye kṛttikābhyaśca svāhā
svāheti santatam ||20||
sādhyasya cikitsāmāha- gṛhe ityādi| purāṇahaviṣā jīrṇaghṛtena, abhyajya bālaṃ
cupāṭitvā| śucau pavitradeśe, śuciḥ ‘bhiṣag’ iti śeṣaḥ| teṣāṃ tailaiḥ
sarṣapāṇāṃ tailaiḥ, dīpaṃ kārayet dīpaṃ prajvālayedityarthaḥ| sadetyādi|
juhuyāt homaṃ kuryādityarthaḥ| havyavāhanam agnim| kairjuhuyāt?
sarvagandhauṣadhībījairiti; sarvagandhā elādiparipaṭhitāḥ, oṣadhībījani
yavadhānyatilādīni, tairjuhuyāt| gandhamālyairalaṅkṛtamagniṃ bālaṃ vā, satataṃ
vāraṃvāraṃ na sakṛt| ayaṃ vidhiḥ sarvagrahāṇāṃ sāmānyaḥ| agnaya ityādi| agniṃ
hutvā tato madhyāhne baliṃ dadyāt||18-20||
namaḥ skandāya devāya grahādhipataye namaḥ | śirasā tvā'bhivande'haṃ
pratigṛhṇīṣva me balim | nīrujo nirvikāraśca śiśurme jāyatāṃ drutam
||21||
tatra yaṃ mantramuccarettamāha- nama ityādi||21||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre navagrahākṛtivijñānīyo
nāma (prathamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) saptaviṃśo'dhyāyaḥ
||27||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kaumārabhṛtyatantre
navagrahākṛtivijānīyo nāma saptaviṃśatitamo'dhyāyaḥ||27||