athāto mukhamaṇḍikāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
śītapūtanāpratiṣedhānantaraṃ strīgrahasāmānyānmukhamaṇḍikāpratiṣedhārambho
yujyata ityāha- athāta ityādi||1-2||
kapitthabilvatarkārīvāṃśīgandharvahastakāḥ | kuberākṣī ca yojyāḥ syurbālānāṃ
pariṣecane ||3||
kapitthetyādi| tarkārī araṇikā, vāṃśī vaṃśalocanā, kuberākṣī kāṣṭhapāṭalā,
peṭiketyanye||3||
svarasairbhṛṅgavṛkṣāṇāṃ
1
tathā'jaharigandhayoḥ | tailaṃ vasāṃ ca saṃyojya pacedabhyañjane śiśoḥ
||4||
bhṛṅgavṛkṣāṇāmiti vātaharabilvādikānāṃ bhṛṅgāḥ patrabhaṅgāḥ, tadupayogikā
vṛkṣāḥ| ajaharigandhayoriti bastagandhāśvagandhayoḥ,
ajāśvagandhācaturguṇarasena tailaṃ vasāṃ ca saṃyojya yamakaṃ pacediti
manyante; ‘ajaharigandhayoḥ’ ityatra ca ‘tathaiva harigandhayā’ iti
paṭhanti||4||
madhūlikāyāṃ payasi tugākṣīryāṃ gaṇe tathā | madhure pañcamūle ca kanīyasi
ghṛtaṃ pacet ||5||
madhūlikāyāmityādi| madhūlikā markaṭahastatṛṇam| payasi gokṣīre| atra gayī
payaḥsvinīti paṭhati; tatra kṣīravidārīgaṇe; tathā madhure kākolyādike,
pañcamūle kanīyasi śālaparṇyādike| madhūlikādikalkakvāthābhyāṃ ghṛtaṃ
pacet||5||
vacā sarjarasaḥ kuṣṭhaṃ sarpiścoddhūpanaṃ hitam | dhārayedapi jihvāśca
cāṣacīrallisarpajāḥ ||6|| varṇakaṃ cūrṇakaṃ
mālyamañjanaṃ pāradaṃ tathā | manaḥśilāṃ copaharedgoṣṭhamadhye baliṃ tathā
||7|| pāyasaṃ sapuroḍāśaṃ
balyarthamupasaṃharet | mantrapūtābhiradbhiśca tatraiva snapanaṃ hitam
||8||
vacetyādi| cāṣaḥ karṇāyasaḥ, cīralliḥ ‘cilla’ iti loke, cāṣādijihvāṃ dhārayet|
varṇako rocanikā kampillaka ityarthaḥ, kaṅkuṣṭhamityanye| mālyaṃ puṣpam|
añjanaṃ rasāñjanaṃ, sauvīrāñjanamityanye| pāradaṃ śambhuretaḥ| pūrvakalpena
śālyādikṛtamaṇḍale goṣṭhamadhye varṇakādibalimupaharet, anye tu
varṇakādidravyāṇi maṇḍalārthaṃ manyante| pāyasaṃ kṣīrasaṃsiddhāstaṇḍulāḥ,
puroḍāśaḥ aṣṭākapālaḥ piṣṭamayaḥ kapālopari pakvastṛṇāgninā| mantretyādi
mantrapūtābhiḥ gāyatryā abhimantritābhiḥ| tatraiva goṣṭhamadhye||6-8||
alaṅkṛtā rūpavatī subhagā kāmarūpiṇī | goṣṭhamadhyālayaratā pātu tvāṃ
mukhamaṇḍikā ||9||
rakṣāmāha- alaṅkṛtetyādi||9||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre mukhamaṇḍikāpratiṣedho
nāma(navamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) pañcatriṃśattamo'dhyāyaḥ
||35||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kaumārabhṛtyatantre
mukhamaṇḍikāpratiṣedhādhyāyaḥ pañcatriṃśattamaḥ||35||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `bhṛṅgavṛkṣo bhṛṅgarāja' iti hārāṇacandraḥ ↩