athāto naigameṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
mukhamaṇḍikāpratiṣedhānantaraṃ pariśiṣṭhatvānnaigameṣapratiṣedhārambho yukta
ityāha- athāto naigameṣapratiṣedhamityādi||1-2||
bilvāgnimanthapūtīkāḥ kāryāḥ syuḥ pariṣecane | surā sabījaṃ dhānyāmlaṃ
pariṣeke ca śasyate
||3||
priyaṅgusaralānantāśatapuṣpākuṭannaṭaiḥ | pacettailaṃ
sagomūtrairdadhimastvamlakāñjikaiḥ ||4||
bilvāgnimanthetyādi| pūtīkaḥ cirabilvaḥ| ‘surā sabījaṃ dhānyāmlaṃ’ ityatrānye
‘surāsabījadhānyāmlaiḥ’ iti paṭhanti; tathāpāṭhe sabījaṃ dhānyāmlaṃ bījena
saha kāñjikamiti| anye tu surāsthāne tatheti paṭhanti| sabījamapyatra
sauvīramiti kecit| priyaṅgusaraletyādi| saralā śuklā trivṛt, anantā
utpalasārivā, kuṭannaṭaṃ tagaraṃ; tatra priyaṅgvādikalkaṃ caturthāṃśaṃ,
dadhyādidravyaiścaturbhiḥ pratyekaṃ samaṃ tailaṃ pacediti kramaḥ||3-4||
pañcamūladvayakvāthe kṣīre madhurakeṣu ca | pacedghṛtaṃ ca medhāvī
kharjūrīmastake'pi vā ||5||
pañcamūladvayakvāthe iti pañcamūladvayakvāthe daśamūlakvāthe triguṇe, kṣīre
ghṛtasame, kākolyādikalkacaturthāṃśaṃ, kharjūrīmajjacaturthāṃśaṃ vā ghṛtaṃ
pānārthaṃ pacedityarthaḥ||5||
vacāṃ vayaḥsthāṃ golomīṃ jaṭilāṃ cāpi dhārayet | utsādanaṃ hitaṃ cātra
skandāpasmāranāśanam ||6||
vacāmityādi| vayaḥsthā guḍūcī, brāhmītyanye, golomī dūrvā, jaṭilā māṃsī|
utsādanam udvartanam||6||
siddhārthakavacāhiṅgukuṣṭhaṃ caivākṣataiḥ saha | bhallātakājamodāśca
hitamuddhūpanaṃ śiśoḥ ||7||
siddhārthaketyādi| akṣatā yavāḥ||7||
markaṭolūkagṛdhrāṇāṃ purīṣāṇi navagrahe | dhūpaḥ supte jane kāryo bālasya
hitamicchatā ||8||
markaṭetyādi| markaṭādipurīṣeṇa rātrau supte loke bālasya dhūpanam||8||
tilataṇḍulakaṃ mālyaṃ bhakṣyāṃśca vividhānapi | kumārapitṛmeṣāya vṛkṣamūle
nivedayet ||9||
tiletyādi| vividhān svastikamodakādīn| kumārapitṛmeṣāyeti kumārāṇāṃ pitā
rakṣaṇātmakatvāt, meṣo naigameṣaḥ, tasmai naigameṣāya| vṛkṣamūle
kṣīravṛkṣamūle| nivedayettilādikaṃ balim||9||
adhastādvaṭavṛkṣasya snapanaṃ copadiśyate | baliṃ nyagrodhavṛkṣeṣu tithau
ṣaṣṭhyāṃ nivedayet
||10|| ajānanaścalākṣibhraḥ kāmarūpī
mahāyaśāḥ | bālaṃ bālapitā devo naigameṣo'bhirakṣatu
||11||
rakṣāmāha- adhastādityādi| snapanaṃ gāyatryabhimantritābhiradbhiḥ| balimapi
tilataṇḍulamityādikaṃ vaṭamūle ṣaṣṭhyāṃ nivedayet||10-11||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre naigameṣapratiṣedho
nāma(daśamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ
||36||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kaumārabhṛtyatantre
naigameṣapratiṣedhādhyāyaḥ ṣaṭtriṃśattamaḥ||36||