athāto grahotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
navagrahākṛtivijñānaṃ cikitsitaṃ cābhidhāya bālagrahāṇāmutpattiṃ kāraṇaṃ
cābhidhātuṃ grahotpattyadhyāyārambho yujyata ityāha- athāta ityādi| grahāṇāṃ
skandādīnām, utpattiḥ āgatiḥ prāptiḥ; etena krīḍanārthaṃ niyojanamatrotpattiḥ,
nābhūtaprādurbhāvaḥ; kutaḥ? teṣāṃ nityatvāt||1-2||
nava skandādayaḥ proktā bālānāṃ ya ime grahāḥ | śrīmanto divyavapuṣo
nārīpuruṣavigrahāḥ ||3||
navetyādi| vigrahaḥ śarīraṃ; tatra ca skandaskandāpasmāranaigameṣāḥ
puruṣaśarīrāḥ, śeṣāḥ strīśarīrāḥ||3||
ete guhasya rakṣārthaṃ kṛttikomāgniśūlibhiḥ | sṛṣṭāḥ śaravaṇasthasya
rakṣitasyātmatejasā ||4||
ete ityādi| śaravaṇasthasya ātmatejasā rakṣitasyāpi rakṣārthaṃ
kṛttikādibhirete skandādayo grahāḥ sṛṣṭā niyojitā ityarthaḥ; guhasya
kārtikeyasya, ātmatejasā svaśaktyā| nanu svabhāvarakṣitasya guhasya rakṣakaiḥ
kiṃ? ucyate- yathā svaśaktyā anabhibhavanīyasyāpi indrasya anye devā rakṣakāḥ,
prabhudharmatvāt; tadvadguhasyāpi anye grahā rakṣakāḥ, prabhudharmatvāt||4||
strīvigrahā grahā ye tu nānārūpā mayeritāḥ | gaṅgomākṛttikānāṃ te bhāgā
rājasatāmasāḥ ||5||
strītyādi| strīvigrahā nārīśarīrāḥ, nānārūpā meṣādimukhāḥ, mayā dhanvantariṇā,
īritāḥ kathitāḥ| te strīvigrahāḥ| bhāgā aṃśāḥ, rājasatāmasā matā
rajastamomayāḥ smṛtāḥ| yadyapi sarvagrahāṇāṃ rajastamomayatvaṃ, tathā'pi
strīvigrahāṇāmevātyarthaṃ rajastamoguṇabhūyiṣṭhatvaṃ;
tadbhūyiṣṭhatvāccātiśayena hiṃsātmakatvamiti tebhyo bālako rakṣitavyaḥ||5||
naigameṣastu pārvatyā sṛṣṭo meṣānano grahāḥ | kumāradhārī devasya
guhasyātmasamaḥ sakhā ||6||
naigameṣa ityādi| naigameṣaḥ puṅgrahaḥ, meṣānana eḍakamukhaḥ, bālakautukāya
sṛṣṭaḥ| kumāradhārī kumārapālayitā; ‘kumārahārī’ ityanye paṭhanti, tatra
kumārān haratītyarthaḥ| ātmasama ātmatulyaḥ, sakhā mitram| ‘ātmasama’
ityatrānye ‘ātmodbhava’ iti paṭhanti, tatrātmodbhavaḥ putraḥ||6||
skandāpasmārasañjño yaḥ so'gninā'gnisamadyutiḥ | sa ca skandasakhā nāma
viśākha iti cocyate ||7||
skandetyādi| apasmāravikāraliṅgaliṅgatavikāritvena skandāpasmāra ityucyate|
so'gninā sṛṣṭa iti sambadhyate| viśākha iti skandāpasmārasyāparaṃ nāma||7||
skandaḥ sṛṣṭo bhagavatā devena tripurāriṇā | bibharti cāraparāṃ sañjñāṃ kumāra
iti sa grahaḥ ||8||
skanda ityādi| tripurāriṇā rudreṇa sṛṣṭaḥ||8||
bālalīlādharo yo'yaṃ devo rudrāgnisambhavaḥ | mithyācāreṣu
1
bhagavān svayaṃ naiṣa pravartate ||9||
guhasya skandādibhyo bhedamāha- bālalīlādhara ityādi| līlā ceṣṭā,
rudrāgnisambhava iti rudrasambhavo'gnisambhavaśca| mithyācāreṣu
bāleṣvityarthaḥ| svayaṃ na pravartate tadanucarāstu pravartante, kutaḥ?
yato'sya devatvādyāgādibhireva tṛptiḥ| ‘bālalīlādhara’ ityatra ‘bālalīlāṭana’
ityanye paṭhanti||9||
kumāraḥ skandasāmānyādatra kecidapaṇḍitāḥ | gṛhṇātītyalpavijñānā bruvate
dehacintakāḥ ||10||
kumāra ityādi| kumāraḥ kārtikeyaḥ, skandasāmānyāt
skandagrahanāmatulyatvādbālaṃ gṛhṇātīti ye kecidapaṇḍitā dehacintakā vaidyā
bruvate te'lpavijñānā apaṇḍitāḥ||10||
tato bhagavati skande surasenāpatau kṛte | upatasthurgrahāḥ sarve
dīptaśaktidharaṃ guham ||11|| ūcuḥ
prāñjalayaścainaṃ vṛttiṃ naḥ saṃvidhatsva vai | teṣāmarthe tataḥ skandaḥ śivaṃ
devamacodayat ||12|| tato grahāṃstānuvāca
bhagavān bhaganetrahṛt | tiryagyoniṃ mānuṣaṃ ca daivaṃ ca tritayaṃ jagat
||13|| parasparopakāreṇa vartate dhāryate'pi
ca | devā manuṣyān prīṇanti tairyagyonīṃstathaiva ca
||14|| vartamānairyathākālaṃ
śītavarṣoṣṇamārutaiḥ | ijyāñjalinamaskārajapahomavratādibhiḥ
||15|| narāḥ samyak prayuktaiśca prīṇanti
tridiveśvarān | bhāgadheyaṃ vibhaktaṃ ca śeṣaṃ kiñcinna vidyate
||16|| tadyuṣmākaṃ śubhā vṛttirbāleṣveva
bhaviṣyati | kuleṣu yeṣu nejyante devāḥ pitara eva ca
||17|| brāhmaṇāḥ sādhavaścaiva
guravo'tithayastathā | nivṛttācāraśauceṣu parapākopajīviṣu
||18|| utsannabalibhikṣeṣu
bhinnakāṃsyopabhojiṣu | gṛheṣu teṣu ye bālāstān gṛhṇīdhvamaśaṅkitāḥ
||19|| tatra vo vipulā vṛttiḥ pūjā caiva
bhaviṣyati | evaṃ grahāḥ samutpannā bālān gṛhṇanti cāpyataḥ
||20|| grahopasṛṣṭā bālāstu duścikitsyatamā
matāḥ |21|
ke tarhi bālān gṛhṇantīti pṛṣṭa āha- tata ityādi| tato guharakṣārthaṃ
navagraheṣu sṛṣṭeṣu satsu, anantaraṃ surā devāsteṣāṃ senā tasyāḥ patau svāmini
guhe kṛte sati, upatasthuḥ āgatāḥ| śaktiḥ āyudhaviśeṣaḥ| ūcuḥ uktavantaḥ|
prāñjalayaḥ saṃyojitahastāḥ| enaṃ guhaṃ prati; enamityatra anye deveti
guhasambodhanaṃ paṭhanti| kimūcuḥ? vṛttiṃ
2
vartanaṃ, naḥ asmākaṃ, saṃvidhatsva kuru, vai sphuṭam|
ātmavṛttyarthamupasthitānāṃ grahāṇāṃ kārtikeyena kiṃ kṛtamityāha- teṣāmityādi|
tataḥ skandaḥ śivaṃ devamacodayatteṣāṃ grahaṇāmarthe, tato
grahavṛttiprārthanādanantaraṃ, skandaḥ kārtikeyaḥ, acodayat prārthitavān| evaṃ
grahārthe prārthitaḥ śaṅkaraḥ kiṃ kṛtavānityāha- tata ityādi| tataḥ
prārthanānantaraṃ tān grahān prati bhagavān bhaganetrahṛt bhagalocanahārī
rudra uktavān| kimuktavānityāha- tiryagityādi| tiryagyonimānuṣadevānāṃ
tritayaṃ jagacchabdavācyaṃ, etattritayaṃ parasparamanyonyopakāreṇa vartate,
dhāryate'pi ceti cakārāt kriyate ca| tatra tiryagyonayo gavādayaḥ, te
manuṣyānupakurvanti vahanādinā; mānuṣāśca māṣādidānena tiryagyonīnupakurvanti|
devamānuṣayoḥ parasparopakāramāha- devā ityādi| yathākālaṃ śītoṣṇavarṣādīn
3
kṛtvā mānuṣān tiryagyonīṃśca prīṇayantīti sambandhaḥ| deveṣu mānuṣopakāramāha-
ijyetyādi| ijyā yāgaḥ, añjaliḥ karadvayayojanaṃ, namaskāraḥ praṇāmaḥ, japa
oṅkārapūrvakaṃ gāyatryādyāvartanaṃ, homo lakṣādisaṅkhyāhutibhirvahnau havanaṃ,
vrataṃ prasiddhaṃ, samyakprayuktaiḥ vedoktavidhānena prayuktaiḥ;
ijyāñjaliprabhṛtibhiḥ samyakprayuktairnarāstridiveśvarān devān prīṇayantīti
sambandhaḥ| bhāgadheyamityādi| bhāgadheyam aṃśasamūhaḥ, vibhaktaṃ
devāditritayena sarvameva vibhajya gṛhītaṃ, śeṣam avaśiṣṭaṃ, kiñcinnāsti
yatastattasmādbālagraharakṣārthaṃ sṛṣṭatvādyuṣmākaṃ vṛttirapi bho grahā
bāleṣveva bhaviṣyatīti| anaparādheṣu bāleṣu vṛttiṃ kalpayan śambhurapi
doṣabhāk syādataḥ sāparādheṣu vṛttimāha- kuleṣvityādi| nejyante na pūjyante,
utsanne
4
naṣṭe balibhikṣe yeṣu tāni tathā, teṣu vṛttiriti| atra hiṃsanameva vṛttiḥ|
pūjā caiveti puṣpādinā bhojanādinā cetyarthaḥ||11-20||-
vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi dhruvaṃ skandagrahe matam
||21|| skandagraho'tyugratamaḥ sarveṣveva
yataḥ smṛtaḥ | anyo vā sarvarūpastu na sādhyo graha ucyate
||22||
evamityādi| vaikalyaṃ vikalāṅgatā| dhruvaṃ niścitam| skandetyādi| sarveṣveva
graheṣu madhye skandagraho yato'tyugratamaḥ, ata eva tadgṛhītasya dhruvaṃ
maraṇaṃ, atha kathañcijjīvati tadā vaikalyamiti| anya ityādi| anyo vā
skandāpasmārādikaḥ||21-22||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre grahotpattyadhyāyo
nāma(ekādaśo'dhyāyaḥ, āditaḥ) saptatriṃśattamo'dhyāyaḥ
||37||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kaumārabhṛtyatantre grahetpattyadhyāyaḥ
saptatriṃśattamaḥ||37||