athāto yonivyāpatpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
grahotpattyadhyāyānantaraṃ ‘tiryagyoniṃ mānuṣaṃ ca’ iti vacanena
yonernāmasaṅkīrtanāt kumārajanmavikārakāraṇatvācca yonervyāpaccikitsitārthaṃ
yonivyāpatpratiṣedhādhyāyārambho yujyata ityāha- athāta ityādi| yonivyāpado
yonirogāḥ, teṣāṃ pratiṣedhaścikitsitamiti||1-2||
pravṛddhaliṅgaṃ puruṣaṃ yā'tyarthamupasevate | rūkṣadurbalabālā yā tasyā vāyuḥ
prakupyati ||3|| sa duṣṭo yonimāsādya
yonirogāya kalpate |4|
pravṛddhetyādi| rūkṣadurbalabālā yā strī pravṛddhaliṅgamatipralambamehanaṃ
puruṣamatiśayena sevate| tasyā vāyuḥ prakopamāpadyate, sa vāyuḥ prakupitaḥ san
pittaśleṣmāṇau kopayati, athavā vātaḥ pittaśleṣmāṇau svahetubhiḥ kupitau
gṛhītvā yonirogāya kalpate samartho bhavati||3||-
trayāṇāmapi doṣāṇāṃ yathāsvaṃ lakṣaṇena tu
||4|| viṃśatirvyāpado yonernirdiṣṭā
rogasaṅgrahe | mithyācāreṇa yāḥ strīṇāṃ praduṣṭenārtavena ca
||5|| jāyante bījadoṣācca daivācca śṛṇu tāḥ
pṛthak |6|
teṣāṃ yonirogāṇāṃ sāmānyajñānopāyamāha- trayāṇāmityādi| yathāsvaṃ lakṣaṇena
yonirogaṃ jānīyādityarthaḥ||4-5||-
udāvartā tathā vandhyā viplutā ca pariplutā
||6|| vātalā ceti vātotthāḥ, pittotthā
rudhirakṣarā | vāminī sraṃsinī cāpi putraghnī pittalā ca yā
||7|| atyānandā ca yā yoniḥ karṇinī
caraṇādvayam
1| śleṣmalā
2
ca kaphājjñeyā, ṣaṇḍākhyā phalinī tathā
||8|| mahatī
3
sūcivaktrā ca sarvajeti tridoṣajā |9|
vātajāḥ pañca yonivyāpada āha- udāvartetyādi| udāvartā, vandhyā, viplutā,
pariplutā, vātalā, iti pañca vātotthāḥ| pittajāḥ pañcāha- rudhirakṣarā,
vāminī, sraṃsinī, putraghnī, pittalā, iti pañca pittotthāḥ| kaphajāḥ
pañcocyante- atyānandā, karṇinī, caraṇādvayaṃ, śleṣmalā, iti pañca kaphotthāḥ|
sannipātajāḥ pañcocyante- ṣaṇḍī, phalinī, mahatī, sūcivaktrā, sarvajā, iti
pañca sannipātajāḥ||6-8||-
saphenilamudāvartā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati
||9|| vandhyāṃ naṣṭārtavāṃ vidyādviplutāṃ
nityavedanām | pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharme rujā bhṛśam
||10|| vātalā karkaśā stabdhā
śūlanistodapīḍitā | catasṛṣvapi cādyāsu bhavantyanilavedanāḥ
||11||
vātajānāṃ yonivyāpadāṃ pṛthaglakṣaṇamāha- saphenilamityādi| yā udāvartā yoniḥ
sā phenilaṃ phenasahitaṃ raja ārtavaṃ kṛcchreṇa duḥkhena muñcati| viplutā
nityaṃ rujāvatī, pariplutā punarvyavāya eva pīḍāvatītyanayorbhedaḥ|
vātaletyādi| stabdhā tanaṭiteva| śūlaṃ vātaśūlaṃ, nistodaḥ sūcībhiriva
vyadhanam| kiṃ vātalāyāmevānilavedanā bhavanti utānyāsvapītyāha-
catasṛṣvityādi| ādyāsu udāvartādiṣvapītyarthaḥ||9-11||
sadāhaṃ prakṣaratyasraṃ yasyāṃ sā lohitakṣarā | savātamudgiredbījaṃ vāminī
rajasā yutam ||12|| prasraṃsinī syandate tu
kṣobhitā duḥprasūśca yā | sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī
raktasaṃsravāt ||13|| atyarthaṃ pittalā
yonirdāhapākajvarānvitā | catasṛṣvapi cādyāsu pittaliṅgocchrayo bhavet
||14||
sadāhamityādi| asram ārtavaṃ, ‘sadāhaṃ kṣīyate raktaṃ yasyāṃ sā lohitakṣayā’
iti kecit paṭhanti| bījaṃ śukram| udgiret vamet| rajasā yutam ārtavamiśram|
syandate sravati, kṣobhitā sañcālitā, duḥprasūḥ duḥkhena prasūyate yā
evaṃvidhā yoniḥ sā prasraṃsinīti sambandhaḥ| duḥprasūścetyatrānye
‘duḥprajāyanā’ iti paṭhanti, duṣṭībhūtāpatyamārgeti vyākhyānayanti|
sthitamityādi| sthitaṃ sthitaṃ garbhaṃ hanti notpannamātram| catasṛṣu ādyāsu
lohitakṣarādiṣu| pittaliṅgocchrayaḥ oṣacoṣādikā vedanāḥ||12-14||
atyānandā na santoṣaṃ grāmyadharmeṇa gacchati | karṇinyāṃ karṇikā yonau
śleṣmāsṛgbhyaṃ prajāyate
||15|| maithune'caraṇā
4
pūrvaṃ puruṣādatiricyate | bahuśaścāticaraṇādanyā bījaṃ na vindati
||16|| śleṣmalā picchilā yoniḥ
kaṇḍūyuktā'tiśītalā | catasṛṣvapi cādyāsu śleṣmaliṅgocchritirbhavet
||17||
atyānandetyādi| grāmyadharmeṇa maithunena| karṇikā māṃsakandī| maithunetyādi|
pūrvā caraṇī atiricyate maithunācaraṇe'dhikā bhavati; anye ‘maithune'caraṇā
pūrvaṃ’ iti paṭhanti, śeṣaṃ samam| puruṣāt pūrvamatiricyate, atyarthaṃ
kaṇḍūyata ityarthaḥ| bahuśo aticaraṇāt maithunāt, anyā aticaraṇā, bījaṃ
garbhāṅkurajananaṃ, na vindati na prāpnoti| ‘bahuśaścāticaraṇī tayorbījaṃ na
tiṣṭhati’ iti kecit paṭhanti, aticaraṇā bahuśo maithunaṃ vrajati,
tayoścaraṇāticaraṇayorbījaṃ
5
na tiṣṭhati, sthitiṃ na karotītyarthaḥ| śleṣmaletyādi| ādyāsu atyānandādiṣu
śleṣmaliṅgocchritiḥ paicchilyakaṇḍvādikāḥ||15-17||
anārtavastanā ṣaṇḍī kharasparśā ca maithune | atikāyagṛhītāyāstaruṇyāḥ phalinī
bhavet ||18|| vivṛtā'timahāyoniḥ
sūcīvaktrā'tisaṃvṛtā | sarvaliṅgasamutthānā sarvadoṣaprakopajā
||19|| catasṛṣvapi cādyāsu
sarvaliṅgocchritirbhavet | pañcāsādhyā bhavantīmā yonayaḥ sarvadoṣajāḥ
||20||
sānnipātikāḥ pañcocyante| vandhyāṣaṇḍyoḥ sastanatvanistanatve viśeṣataḥ|
svarasparśā ceti cakārānmaithunadveṣaniṣedhaḥ| atikāyo bṛhatsādhano narastena
gṛhītāyā phalinīti sañjñā, ‘aphalinī’ ityanye paṭhanti, tatra atikāyagṛhītā yā
taruṇī sā aphalinī aprajā iti vyākhyā| ativivṛtā mahāyonirucyate| sūcīvaktrā
atisaṃvṛtā atyarthasaṅkucitamukhī, saṅkucitamukhetyucyate| sarvaliṅgā
sarvacihnā, sarvasamutthānā sarvakāraṇā, yā sā sarvajā kathyate|
catasṛṣvityādi| catasṛṣvapi cādyāsu ṣaṇḍīprabhṛtiṣu; sarvaliṅgocchritiriti
raukṣyatodādikā vātaliṅgocchritayaḥ, coṣādikāḥ pittaliṅgocchritayaḥ,
snehakaṇḍvādikāḥ śleṣmaliṅgocchritayaśca||18-20||
pratidoṣaṃ tu sādhyāsu snehādikrama iṣyate | dadyāduttarabastīṃśca viśeṣeṇa
yathoditān ||21||
pratītyādi| sādhyāsu yonivyāpatsu pratidoṣaṃ yaḥ snehādikramaḥ sa iṣyata
ityarthaḥ| etena yasya doṣasya yaḥ pratyanīkaḥ snehastena snehena saṃsnehya
saṃsvedya tato vamanādīn sādhyāsvavacārayedityarthaḥ| yathoditāniti
vātādibhedenetyarthaḥ||21||
karkaśāṃ śītalāṃ stabdhāmalpasparśāṃ ca maithune | kumbhīsvedairupacaret
sānūpaudakasaṃyutaiḥ
||22|| madhurauṣadhasaṃyuktān veśavārāṃśca
yoniṣu | nikṣipeddhārayeccāpi picutailamatandritaḥ
||23|| dhāvanāni ca pathyāni kurvītāpūraṇāni
ca |24|
karkaśāmityādi| alpasparśāmiti ativyavāyakruddhavātajanitasuptitvāt| ‘śītalāṃ’
ityatrānye tu ‘tumulām’
6
iti paṭhanti, tatra śūlatodavedanāsaṅkulāmiti vyākhyā| kumbhīsvedaiḥ
ānūpaudakamāṃsavātaghnadravyakvāthapūrṇāṃ kumbhīṃ kṛtvā bhūmau nikhanya
tadupari śayyāṃ saṃsthāpyāgnisantaptalauhapāṣāṇaguḍakān kvāthe nikṣipya
tadutthitairbāṣpasvedairyonipradeśamātragāmibhirupacaret; anye tu kumbhīṃ
vātaharadravyānūpaudakamāṃsapūrṇāṃ sajalāṃ kṛtvā pravṛttoṣmāṇaṃ gṛhṇīyāditi
vyākhyānayanti| upanāhaviśeṣamāha- madhuretyādi| madhurāṇi kākolyādīni
kalkīkṛtāni, tairyuktān veśavārān kṛtānnavargoktān yoniṣu nikṣipet, picutailaṃ
picunā tulakena tailaṃ vātaghnadravyakvāthasiddhaṃ yoniṣu dhārayet| atandrito
nirantarakārītyarthaḥ
7| picutailaṃ balāśṛtamityanye| dhāvanāni prakṣālanāni| pathyāni
vātaharauṣadhasiddhānītyarthaḥ||22-23||-
oṣacoṣānvitāsūktaṃ kuryācchītaṃ vidhiṃ bhiṣak
||24||
śītaṃ vidhiṃ raktapittaharam||24||
durgandhāṃ picchilāṃ cāpi cūrṇaiḥ pañcakaṣāyajaiḥ |
pūrayedrājavṛkṣādikaṣāyaiścāpi dhāvanam
||25||
durgandhāṃ pittena, picchilāṃ kaphena| pañca kaṣāyā
nyagrodhodumbaraplakṣāśvatthagardabhāṇḍāḥ| taccūrṇena yoniṃ pūrayet|
rājavṛkṣādiḥ āragvadhādiḥ||25||
yonyāṃ tu pūyasrāviṇyāṃ śodhanadravyasambhṛtaiḥ | sagomūtraiḥ salavaṇaiḥ
śodhanaṃ hitamiṣyate
8||26||
śodhanadravyāṇi miśrakoktāni||26||
bṛhatīphalakalkasya dviharidrāyutasya ca | kaṇḍūmatīmalpasparśāṃ
pūrayeddhūpayettathā ||27|| vartiṃ pradadyāt
karṇinyāṃ śodhanadravyasambhṛtām | prasraṃsinīṃ ghṛtābhyaktāṃ kṣīrasvinnāṃ
praveśayet ||28|| pidhāya veśavāreṇa tato
bandhaṃ samācaret | pratidoṣaṃ vidadhyācca surāriṣṭāsavān bhiṣak
||29|| prātaḥ prātarniṣeveta rasonāduddhṛtaṃ
rasam | kṣīramāṃsarasaprāyamāhāraṃ vidadhīta ca
||30||
tathāśabdāddhūpanamapi bṛhatīphalādibhireva||27-30||
śukrārtavādayo doṣāḥ stanarogāśca kīrtitāḥ | klaibyasthānāni
9
mūḍhasya garbhasya vidhireva ca
||31|| garbhiṇīpratirogeṣu cikitsā
cāpyudāhṛtā | sarvathā tāṃ prayuñjīta yonivyāpatsu buddhimān |
apaprajātārogāṃśca cikitseduttarādbhiṣak
||32||
śukretyādi| śukrārtavādayo doṣāḥ śukraśoṇitaśuddhiśārīre salakṣaṇacikitsitā
uktāḥ; ādiśabdāddhātrīstanyadoṣāśca| stanarogā visarpanāḍīstanaroganidāne,
taccikitsite taccikitsā uktā| klaibyasthānāni
10
klaibyakāraṇāni kṣīṇabalīyavājīkaraṇoditāni| mūḍhagarbhasyeti sthānānītyatrāpi
sambadhyate, tena mūḍhagarbhasya sthānāni kāraṇāni, vidhireva ca kriyā
cetyarthaḥ| etaddvayaṃ mūḍhagarbhanidāne taccikitsite coktam|
garbhiṇīpratirogeṣviti garbhiṇīpratirogeṣu garbhiṇyā māsānumāsaṃ pratirogeṣu
raktasrāvādiṣu cikitsoktā| cikitsā ceti cakārādgarbhiṇyāḥ svasthāyā api
cikitsā udāhṛtā garbhiṇīvyākaraṇaśārīre| kecit ‘garbhiṇīpratirogeṣu’ ityatra
‘garbhiṇīpratimāseṣu’ iti paṭhanti| tāṃ cikitsāṃ yonivyāpatsvapi sarvathā
prayuñjītetyarthaḥ| apaprajātā akālaprasūtā, tasyā rogān jvarādikān|
tānuttarāduttaratantroktajvarādicikitsitāt| rogāṃśceti cakāra
uttaratantrādityatra yojanīyaḥ|
tenāpaprajātārogānuttarāduttaratantroktāccikitset, cakārādapatānakādīn
saṃhitoktena vidhinā cikitsedityarthaḥ| anye tu ‘uttarān’ iti paṭhanti,
uttarakālabhāvino'patānakādīn bhiṣak cikitset, ‘svaiścikitsitaiḥ’ iti
śeṣaḥ||31-32||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre yonivyāpatpratiṣedho
nāma(dvādaśo'dhyāyaḥ, ādito')ṣṭatriṃśattamo'dhyāyaḥ
||38|| uttaratantre dvitīyaṃ kaumāratantraṃ
samāptam ||2||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyāyāmuttaratantrāntargate kaumārabhṛtyatantre
yonivyāpatpratiṣedhādhyāyo'ṣṭatriṃśattamaḥ||38||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `caraṇīdvayam' iti pā. ↩
- 2 `ślaiṣmikī sakaphā jñeyā' iti pā. ↩
- 3 `mehanī' iti pā. ↩
- 4 `maithune'caraṇī' iti pā. ↩
- 5 `tayoścaraṇyaticaraṇyoḥ' iti pā. ↩
- 6 `saśūlāṃ' iti pā. ↩
- 7 `nistandra ityarthaḥ' iti pā. ↩
- 8 `piṇḍairāpūraṇaṃ hitam' iti pā. ↩
- 9 `klabyotthānāni' iti pā. ↩
- 10 `klaibyotthānāni' iti pā. ↩